CHƯƠNG 1. LÝ LUẬN CHUNG VỀ CỔ PHIẾU CHÀO BÁN RA CÔNG CHÚNG 1. Những khái luận cơ bản liên quan đến cổ phiếu chào bán ra công chúng Trong thập kỷ vừa qua, cổ phiếu là từ khóa thu hút sự quan tâm lớn không chỉ đối với những nhà đầu tư cá nhân, tổ chức chuyên nghiệp mà còn dành được sự quan tâm của cả xã hội. Cổ phiếu trở thành một trong những hình thức đầu tư tâm điểm của xã hội những năm vừa qua xuất phát một phần từ việc đại dịch Covid-19 làm cho kinh tế phát triển chậm lại (GDP năm 2020 tăng 2,91%, GDP năm 2021 tăng 2,58%), lãi suất huy động giảm (ngân hàng Nhà nước trong năm 2020 liên tiếp điều chỉnh giảm 3 lần các mức lãi suất, năm 2021 tạo điều kiện để các tổ chức tín dụng tiếp tục giảm lãi suất cho vay)2 khiến cho cổ phiếu trở thành kênh đầu tư hấp dẫn do có thể mang lại lợi nhuận cao trong điều kiện các kênh đầu tư truyền thống trở nên kém hấp dẫn.
Tuy có sự thúc đẩy phát triển do đại dịch nhưng cổ phiếu không chỉ là kênh đầu tư nổi lên nhất thời mà là một kênh đầu tư hấp dẫn, còn nhiều tiềm năng phát triển vì với nền kinh tế, đây là kênh huy động vốn rất quan trọng. Cổ phiếu được chào bán có cách phân loại phổ biến nhất là cổ phiếu chào bán riêng lẻ và cổ phiếu chào bán ra công chúng (sau đây được viết tắt là CPCB). Trong đó, cổ phiếu chào bán riêng lẻ chỉ chiếm một phần nhỏ, cổ phiếu được phân tích trong luận văn này là CPCB. Một số khái niệm, đặc điểm liên quan đến chào bán cổ phiếu ra công chúng Khái niệm chào bán cổ phiếu ra công chúng Theo khoản 2 Điều 4 Luật Chứng khoán năm 2019 (sau đây được viết tắt là LCK2019): “Cổ phiếu là loại chứng khoán xác nhận quyền và lợi ích hợp pháp của người sở hữu đối với một phần vốn cổ phần của tổ chức phát hành (Chào bán)”.
Dựa vào điểm a khoản 1 Điều 111 Luật doanh nghiệp năm 2020, có thể hiểu cổ phiếu là loại 2 Xem Tổng cục Thống kê (2020, 2021), Báo cáo tình hình kinh tế - xã hội quý IV và năm 2020, Báo cáo tình hình kinh tế - xã hội quý IV và năm 2021, địa chỉ: https://www.vn/du-lieu-va-so-lieu-thong-ke/2020/12/baocao-tinh-hinh-kinh-te-xa-hoi-quy-iv-va-nam- 2020/ [truy cập ngày: 20/09/2022] https://www.vn/du-lieu-va-so-lieu-thong-ke/2021/12/bao-cao-tinh-hinh-kinh-te-xa-hoi-quy-iv-va-nam- 2021/ [truy cập ngày 20/09/2022] 12 chứng khoán được công ty cổ phần (sau đây được viết tắt là CTCP) chào bán, phần vốn cổ phần là phần vốn được chia thành nhiều phần bằng nhau từ vốn điều lệ của CTCP. Như vậy, cổ phiếu là một loại chứng khoán vốn, loại chứng khoán xác nhận khoản vốn góp của cổ đông đối với tài sản của tổ chức chào bán và mang đến cho chủ sở hữu quyền hưởng thu nhập của doanh nghiệp hàng năm nếu có lãi và chia sẻ rủi ro với doanh nghiệp khi làm ăn thua lỗ hoặc phá sản. Công chúng được định nghĩa là “đông đảo những người đọc, người nghe, người xem, nghe,…”3. Ở khía cạnh kinh tế, chào bán cổ phiếu ra công chúng (sau đây được viết tắt là CBCP) là một hoạt động kinh doanh nhằm huy động vốn trung và dài hạn trên thị trường sơ cấp.
Trong quan hệ đó, người nhận vốn là tổ chức chào bán và người cấp vốn là nhà đầu tư. LCK2019 và những văn bản hướng dẫn không định nghĩa CBCP, tuy nhiên, căn cứ khoản 19 Điều 4 LCK2019 định nghĩa về chào bán chứng khoán ra công chúng thì: “Chào bán chứng khoán ra công chúng là việc chào bán chứng khoán theo một trong các phương thức sau đây: a) Chào bán thông qua phương tiện thông tin đại chúng; b) Chào bán cho từ 100 nhà đầu tư trở lên, không kể nhà đầu tư chứng khoán chuyên nghiệp; c) Chào bán cho các nhà đầu tư không xác định.” Do cổ phiếu cũng là một loại chứng khoán căn cứ vào định nghĩa của cổ phiếu đã nêu trên nên CBCP có thể được định nghĩa là việc chào bán cổ phiếu theo một trong các phương thức sau đây: Chào bán cổ phiếu thông qua phương tiện thông tin đại chúng; chào bán cổ phiếu cho từ 100 nhà đầu tư trở lên, không kể nhà đầu tư chứng khoán chuyên nghiệp; chào bán cổ phiếu cho các nhà đầu tư không xác định. Từ khái niệm được rút ra trên, có thể thấy Luật Chứng khoán định nghĩa CBCP dựa trên số lượng nhà đầu tư mua cổ phiếu và lấy mốc là từ 100 nhà đầu tư trở lên nhưng không tính nhà đầu tư chứng khoán chuyên nghiệp. Hai phương thức được đề cập đến còn lại cũng dẫn đến hệ quả là số lượng nhà đầu tư mua cổ phiếu có thể vượt 3 Hoàng Phê (2018), Từ điển Tiếng Việt.
NXB Hồng Đức, tr 207. 13 qua 100 vì chào bán thông qua phương tiện thông tin đại chúng hay chào bán cho các nhà đầu tư không xác định đều là các phương thức mang tính phổ biến cao. Trong trường hợp lấy mốc “chào bán cổ phiếu cho từ 100 nhà đầu tư trở lên”, nhà đầu tư phải thỏa mãn điều kiện không phải là “nhà đầu tư chứng khoán chuyên nghiệp”. Theo khoản 1 Điều 11 LCK2019: “Nhà đầu tư chứng khoán chuyên nghiệp là nhà đầu tư có năng lực tài chính hoặc có trình độ chuyên môn về chứng khoán” bao gồm những nhà đầu tư được liệt kê tại điều này.
Vậy, dù có đến 1000 nhà đầu tư chứng khoán chuyên nghiệp mua cổ phiếu thì cũng không phải là CBCP mà chỉ là chào bán cổ phiếu riêng lẻ. Luật Chứng khoán quy định điều kiện này nhằm thể hiện tính “công chúng”, tính phổ biến rộng rãi của hình thức chào bán. Đặc điểm chào bán cổ phiếu ra công chúng Thứ nhất, CBCP mang tính đại chúng, quy mô rộng rãi, số lượng lớn (tính “công chúng”). Tính công chúng là đặc điểm quan trọng nhất vì nó là đặc điểm cốt lõi trong định nghĩa về hoạt động CBCP, cụ thể: “Chào bán thông qua phương tiện thông tin đại chúng" thể hiện tính đại chúng, rộng rãi, rất nhiều người có thể tiếp cận được; “Chào bán cho từ 100 nhà đầu tư trở lên, không kể nhà đầu tư chứng khoán chuyên nghiệp” thể hiện quy mô lớn, số lượng nhà đầu tư mua lớn thì số lượng cổ phiếu trong đợt chào bán cũng phải lớn tương xứng để thỏa mãn nhu cầu nhà đầu tư; “Chào bán cho các nhà đầu tư không xác định” thể hiện tính không giới hạn trong hoạt động CBCP.
Việc CBCP được thực hiện trên một phạm vi lớn, thu hút một số lượng lớn nhà đầu tư bỏ vốn để mua cổ phiếu trong đợt chào bán bao gồm nhà đầu tư là cá nhân, tổ chức, nhà đầu tư chuyên nghiệp, nhà đầu tư trong nước và cả nước ngoài. Thứ hai, việc CBCP chỉ được thực hiện sau khi chủ thể chào bán đã đăng ký với cơ quan nhà nước quản lý thị trường chứng khoán (sau đây được viết tắt là TTCK)4. Theo khoản 1 Điều 16 LCK2019 thì CTCP trước khi CBCP phải đăng ký với Ủy ban Chứng khoán Nhà nước (sau đây được viết tắt là UBCKNN) trừ một số trường hợp đặc biệt được nêu ở khoản 2 cùng điều này. Các hoạt động về chứng khoán là những hoạt động liên quan đến đầu tư mang tính rủi ro cao bởi vì hàng hóa trao đổi trên TTCK 4 Xem Hoàng Nam (2016), Pháp luật về chào bán cổ phiếu ra công chúng ở Việt Nam, Luận văn thạc sĩ luật học, Khoa Luật – Đại học quốc gia Hà Nội, Hà Nội.
14 chủ yếu là cổ phiếu, khoảng thời gian từ lúc nhà đầu tư mới đầu tư đến lúc đạt kết quả là khoảng thời gian tiềm ẩn nhiều rủi ro. Trong khoảng thời gian này, giá cả của cổ phiếu chịu ảnh hưởng bởi rất nhiều yếu tố chẳng hạn như tình hình kinh tế trong nước và trên thế giới, tình hình kinh doanh của tổ chức phát hành, tin giả, yếu tố tâm lý của các chủ thể trên thị trường và các hành vi vi phạm nhằm thu lợi bất chính khác trên TTCK. Khi rủi ro xảy ra, nhà đầu tư và các tổ chức CBCP đều là những chủ thể có thể phải chịu thiệt hại, thậm chí, khi TTCK xảy ra rủi ro có thể dẫn đến “hiệu ứng Domino” gây ảnh hưởng đến cả nền kinh tế. Do đó, việc hoạt động CBCP được quản lý và giám sát bởi cơ quan nhà nước, cụ thể là UBCKNN là hoàn toàn hợp lý và cần thiết; Ba là, chủ thể CBCP chỉ có thể là CTCP hoặc một số chủ thể đặc biệt khác chứ không đa dạng như chào bán chứng khoán ra công chúng.
Chủ thể chào bán chứng khoán ra công chúng rất đa dạng, có thể gồm doanh nghiệp, Chính phủ hoặc chính quyền địa phương còn đối với CBCP thì chủ thể chào bán chỉ có thể là CTCP vì chỉ có CTCP mới có thể chào bán cổ phiếu. Bốn là, mục đích của CBCP là huy động vốn trung và dài hạn. Huy động vốn trung và dài hạn cũng là mục đích của chào bán chứng khoán nói chung. Khác với huy động vốn thông qua thị trường tiền tệ (hay còn gọi là thị trường tài chính ngắn hạn là nơi diễn ra các hoạt động của cung và cầu về vốn ngắn hạn, thường được thông qua các tổ chức tín dụng và có ưu điểm là mức độ an toàn tương đối cao nhưng nhược điểm là thời gian trả nợ ngắn và lãi suất cao) thì huy động vốn bằng CBCP là huy động vốn trung và dài hạn (TTCK nằm trong thị trường tài chính dài hạn hay còn được gọi là thị trường vốn)5.
Năm là, chào CBCP phải thỏa mãn các điều kiện và tuân thủ quy trình luật định. Để CBCP, CTCP phải tuân thủ nhiều điều kiện như mức vốn điều lệ, tình hình hoạt động kinh doanh, có phương án chào bán và sử dụng vốn,. để các cơ quan nhà nước có thể kiểm soát hoạt động này, tránh rủi ro lớn cho các nhà đầu tư nói riêng và rộng hơn là tránh rủi ro cho nền kinh tế nói chung. 5 Xem Bạch Đức Hiển.
Giáo trình thị trường chứng khoán. Hà Nội: NXB Tài chính, tr. 15 Thứ sáu, việc CBCP thường được tiến hành thông qua các tổ chức trung gian là các công ty bảo lãnh phát hành hoặc đại lý phát hành6. Các công ty bảo lãnh phát hành hoặc đại lý phát hành là những tổ chức có trình độ nghiệp vụ cao, giàu kinh nghiệm trong hoạt động bảo lãnh phát hành cổ phiếu.
Việc CBCP thành công mang tầm quan trọng lớn với tổ chức công ty chào bán vì việc CBCP nếu thành công sẽ có khả năng làm tăng uy tín và mang đến lợi nhuận trong kinh doanh và trong việc huy động vốn sau này cho công ty.