I. Tổng quan về pháp luật tìm kiếm cứu nạn trên biển Việt Nam
Hoạt động tìm kiếm cứu nạn trên biển đóng vai trò then chốt trong bảo đảm an toàn hàng hải, bảo vệ tính mạng và tài sản của người dân, cũng như khẳng định chủ quyền quốc gia trên vùng biển rộng lớn. Pháp luật tìm kiếm cứu nạn trên biển Việt Nam hiện nay được xây dựng dựa trên nền tảng của nhiều văn bản pháp lý trong nước và điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên. Trong đó, nổi bật là Công ước Liên hợp quốc về Luật Biển năm 1982 (UNCLOS 1982), Công ước quốc tế về tìm kiếm cứu nạn hàng hải năm 1979 (SAR 1979), cùng các hiệp định khu vực như Hiệp định ASEAN về tìm kiếm tàu thuyền gặp nạn. Theo luận văn thạc sĩ của Bùi Thị Phương Mai (2018), hệ thống pháp lý này tuy đã hình thành nhưng vẫn còn nhiều bất cập về tính đồng bộ và hiệu lực thực thi. Việt Nam có vùng biển rộng hơn 1 triệu km², với hơn 3.260 km bờ biển trải dài từ Bắc vào Nam, là tuyến đường hàng hải quốc tế sôi động. Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết phải hoàn thiện pháp luật tìm kiếm cứu nạn trên biển, phù hợp với thông lệ quốc tế và thực tiễn trong nước. Các sự cố hàng hải, tai nạn trên biển, hay thảm họa thiên nhiên ngày càng gia tăng do biến đổi khí hậu và mật độ giao thông biển tăng cao. Do đó, hệ thống pháp lý cần được cập nhật liên tục để đáp ứng yêu cầu an toàn hàng hải và bảo vệ môi trường biển.
1.1. Khung pháp lý quốc tế điều chỉnh hoạt động tìm kiếm cứu nạn
Các điều ước quốc tế như UNCLOS 1982 và SAR 1979 quy định rõ nghĩa vụ của các quốc gia ven biển trong việc tổ chức và phối hợp hoạt động tìm kiếm cứu nạn. Việt Nam, với tư cách là thành viên, phải tuân thủ các nguyên tắc này, đồng thời lồng ghép vào hệ thống pháp luật nội địa. SAR 1979 yêu cầu các quốc gia thiết lập vùng trách nhiệm tìm kiếm cứu nạn (SRR) và phối hợp liên quốc gia khi xảy ra sự cố vượt quá khả năng quốc gia.
1.2. Hệ thống văn bản pháp luật trong nước hiện hành
Tại Việt Nam, pháp luật tìm kiếm cứu nạn trên biển được điều chỉnh bởi nhiều văn bản như Luật Hàng hải Việt Nam 2015, Nghị định số 17/2023/NĐ-CP, và các quyết định của Thủ tướng Chính phủ về tổ chức lực lượng tìm kiếm cứu nạn. Tuy nhiên, các quy định còn rời rạc, thiếu cơ chế phối hợp liên ngành hiệu quả, dẫn đến chậm trễ trong ứng phó khẩn cấp.
II. Những thách thức trong thực thi pháp luật tìm kiếm cứu nạn trên biển
Mặc dù pháp luật tìm kiếm cứu nạn trên biển Việt Nam đã có những bước phát triển đáng kể, thực tiễn thi hành vẫn bộc lộ nhiều hạn chế và thách thức. Một trong những vấn đề nổi cộm là thiếu cơ chế phối hợp liên ngành giữa các lực lượng như Cảnh sát biển, Hải quân, Bộ đội Biên phòng và các cơ quan dân sự. Theo Bùi Thị Phương Mai (2018), sự chồng chéo về thẩm quyền và thiếu quy trình chuẩn hóa dẫn đến giảm hiệu quả ứng phó khẩn cấp. Bên cạnh đó, năng lực trang thiết bị và đội ngũ nhân lực chuyên môn còn hạn chế, đặc biệt ở các khu vực biển xa bờ. Nhiều tàu cứu nạn cũ kỹ, thiếu công nghệ định vị hiện đại, khiến thời gian phản ứng kéo dài. Ngoài ra, biến đổi khí hậu và tăng tần suất thiên tai như bão, áp thấp nhiệt đới làm gia tăng rủi ro trên biển, trong khi hệ thống cảnh báo sớm và điều phối cứu nạn chưa đáp ứng kịp thời. Một thách thức khác là sự thiếu đồng bộ giữa pháp luật trong nước và điều ước quốc tế, dẫn đến khó khăn trong hợp tác quốc tế khi xảy ra sự cố xuyên biên giới. Ví dụ, khi tàu nước ngoài gặp nạn trong vùng tìm kiếm cứu nạn do Việt Nam phụ trách, việc phối hợp thường bị chậm do thiếu quy trình rõ ràng và ngôn ngữ pháp lý thống nhất.
2.1. Thiếu cơ chế phối hợp liên ngành hiệu quả
Hiện nay, lực lượng tìm kiếm cứu nạn trên biển ở Việt Nam chịu sự quản lý của nhiều cơ quan khác nhau, dẫn đến chồng chéo chức năng và chậm trễ trong điều phối. Việc thiếu một cơ quan đầu mối thống nhất làm giảm khả năng phản ứng nhanh trong các tình huống khẩn cấp.
2.2. Hạn chế về năng lực trang thiết bị và nhân lực
Nhiều phương tiện cứu nạn chưa được trang bị hệ thống định vị vệ tinh, thiết bị thông tin liên lạc hiện đại, hoặc khả năng hoạt động trong điều kiện thời tiết khắc nghiệt. Đội ngũ nhân lực cũng thiếu đào tạo chuyên sâu về kỹ năng cứu hộ trên biển và xử lý tình huống khẩn cấp.
III. Phương pháp hoàn thiện pháp luật tìm kiếm cứu nạn trên biển
Để nâng cao hiệu quả pháp luật tìm kiếm cứu nạn trên biển Việt Nam, cần áp dụng các phương pháp cải cách pháp lý toàn diện. Trước hết, cần thống nhất hệ thống văn bản pháp luật thành một đạo luật chuyên biệt hoặc ít nhất là một nghị định tổng thể điều chỉnh toàn bộ hoạt động này. Việc này giúp loại bỏ mâu thuẫn, chồng chéo và tạo cơ sở pháp lý rõ ràng cho các cơ quan thực thi. Thứ hai, xây dựng cơ chế phối hợp liên ngành dưới sự điều phối của một cơ quan đầu mối – có thể là Ban Chỉ đạo Quốc gia về Tìm kiếm Cứu nạn – với quyền hạn và trách nhiệm minh bạch. Thứ ba, tăng cường đầu tư vào trang thiết bị và đào tạo nhân lực, đặc biệt là các lực lượng thường trực tại các vùng biển trọng điểm như Vịnh Bắc Bộ, Biển Đông và vùng biển phía Nam. Cuối cùng, cần rà soát và điều chỉnh pháp luật trong nước để phù hợp với các điều ước quốc tế mà Việt Nam đã tham gia, đảm bảo tính tương thích và khả năng hợp tác quốc tế. Theo khuyến nghị trong luận văn của Bùi Thị Phương Mai (2018), việc xây dựng kế hoạch ứng phó khẩn cấp quốc gia tích hợp với hệ thống cảnh báo sớm và bản đồ rủi ro biển là bước đi chiến lược.
3.1. Thống nhất hệ thống pháp luật thành văn bản chuyên biệt
Hiện nay, quy định pháp luật về tìm kiếm cứu nạn phân tán ở nhiều văn bản. Việc xây dựng một đạo luật riêng sẽ giúp nâng cao tính hệ thống, rõ ràng hóa trách nhiệm và tăng tính khả thi trong thực thi.
3.2. Thiết lập cơ quan đầu mối điều phối liên ngành
Một cơ quan đầu mối quốc gia với thẩm quyền điều phối Cảnh sát biển, Hải quân, Hàng hải và các cơ quan liên quan sẽ giúp rút ngắn thời gian phản ứng, tránh chồng chéo, và tối ưu hóa nguồn lực trong các tình huống khẩn cấp.
IV. Ứng dụng thực tiễn và bài học từ các quốc gia khác
Việc học hỏi kinh nghiệm quốc tế là yếu tố then chốt để hoàn thiện pháp luật tìm kiếm cứu nạn trên biển Việt Nam. Các quốc gia như Nhật Bản, Hàn Quốc và Singapore đã xây dựng hệ thống cứu nạn biển hiện đại với trung tâm điều phối quốc gia, hệ thống giám sát biển tích hợp, và hợp tác dân-quân-sự chặt chẽ. Nhật Bản, ví dụ, vận hành hệ thống Japan Coast Guard với năng lực phản ứng trong vòng 30 phút ở mọi vùng biển. Singapore sử dụng trí tuệ nhân tạo và dữ liệu thời gian thực để dự báo và điều phối cứu nạn. Ở cấp khu vực, ASEAN đã thiết lập Cơ chế phối hợp cứu nạn khẩn cấp, cho phép các nước thành viên hỗ trợ lẫn nhau khi vượt quá khả năng nội địa. Việt Nam có thể tham gia sâu hơn vào các cơ chế này thông qua thỏa thuận song phương và đa phương. Trong nước, một số ứng dụng thực tiễn đáng chú ý bao gồm việc thành lập Trung tâm Phối hợp Tìm kiếm Cứu nạn Hàng hải Việt Nam (Vietnam MRCC) tại ba khu vực: Hải Phòng, Đà Nẵng và Vũng Tàu. Tuy nhiên, hiệu quả hoạt động của các trung tâm này còn hạn chế do thiếu nguồn lực và cơ chế phối hợp chưa đồng bộ. Việc tích hợp công nghệ giám sát biển, hệ thống thông tin địa lý (GIS) và mạng lưới thông tin liên lạc vệ tinh là hướng đi cần được ưu tiên.
4.1. Bài học từ hệ thống cứu nạn biển của Nhật Bản và Singapore
Nhật Bản và Singapore áp dụng mô hình cứu nạn tích hợp, kết hợp công nghệ cao, đào tạo chuyên sâu và hợp tác liên ngành. Việt Nam có thể học hỏi cách họ xây dựng trung tâm điều phối quốc gia và chuẩn hóa quy trình ứng phó.
4.2. Hiệu quả của Trung tâm Phối hợp Tìm kiếm Cứu nạn Hàng hải Việt Nam
Vietnam MRCC đã xử lý hàng trăm vụ việc mỗi năm, nhưng thiếu trang thiết bị hiện đại và khả năng phối hợp với lực lượng quân sự làm giảm hiệu quả. Cần đầu tư nâng cấp để đạt chuẩn quốc tế theo khuyến nghị của IMO.
V. Tương lai của pháp luật tìm kiếm cứu nạn trên biển Việt Nam
Trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng phức tạp và lưu lượng hàng hải quốc tế qua Biển Đông không ngừng tăng, pháp luật tìm kiếm cứu nạn trên biển Việt Nam cần được định hướng phát triển theo hướng hiện đại, hội nhập và bền vững. Tương lai gần, Việt Nam nên thúc đẩy việc xây dựng Luật Tìm kiếm Cứu nạn, trong đó bao gồm cả trên biển và trên đất liền, để tạo khung pháp lý thống nhất. Đồng thời, cần số hóa hệ thống cứu nạn, ứng dụng trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn và hệ thống cảnh báo sớm để nâng cao khả năng dự báo và phản ứng. Về hợp tác quốc tế, Việt Nam nên chủ động tham gia sâu hơn vào các cơ chế khu vực và toàn cầu, như Kế hoạch Hành động ASEAN về Tìm kiếm Cứu nạn hoặc Sáng kiến Hợp tác Hàng hải Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương. Ngoài ra, việc nâng cao nhận thức cộng đồng và đào tạo kỹ năng an toàn hàng hải cho ngư dân, thủy thủ đoàn cũng là yếu tố then chốt để giảm thiểu rủi ro và tăng khả năng tự ứng cứu trước khi lực lượng chuyên nghiệp tiếp cận. Theo Bùi Thị Phương Mai (2018), chỉ khi pháp luật, công nghệ, nhân lực và hợp tác được đồng bộ hóa, Việt Nam mới có thể xây dựng được hệ thống tìm kiếm cứu nạn trên biển thực sự hiệu quả và nhân văn.
5.1. Định hướng xây dựng Luật Tìm kiếm Cứu nạn chuyên biệt
Việc ban hành Luật Tìm kiếm Cứu nạn sẽ tạo cơ sở pháp lý vững chắc, thống nhất và minh bạch cho toàn bộ hoạt động cứu nạn, bao gồm cả trên biển – nơi có rủi ro cao và phức tạp nhất.
5.2. Ứng dụng công nghệ số trong cứu nạn biển tương lai
Số hóa cứu nạn biển thông qua AI, IoT và GIS giúp tăng tốc độ phản ứng, nâng cao độ chính xác trong định vị nạn nhân và tối ưu hóa lộ trình cứu hộ, đặc biệt trong điều kiện thời tiết xấu.
