CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ CHO VAY TIÊU DÙNG CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1. TỔNG QUAN VỀ CHO VAY TIÊU DÙNG CỦA NHTM 1. Khái niệm và đặc điểm cho vay tiêu dùng của NHTM a. Khái niệm cho vay tiêu dùng Cho vay tiêu dùng là hình thức cấp tín dụng của ngân hàng cho các khách hàng là cá nhân, hộ gia đình nhằm phục vụ cho các nhu cầu chi tiêu như mua sắm nhà cửa, các phương tiện đi lại, trang thiết bị và các nhu cầu chi tiêu cho y tế, giáo dục… nhằm nâng cao chất lượng cuộc sống của các cá nhân, gia đình.
Cho vay tiêu dùng là để phục vụ cho mục đích tiêu dùng, sinh hoạt của cá nhân, hộ gia đình, những người có nhu cầu nâng cao mức sống nhưng chưa có khả năng chi trả trong hiện tại. Ngân hàng mở rộng sản phẩm cho vay tiêu dùng nhằm đáp ứng nhu cầu của khách hàng và thu được gốc hoàn trả cùng lãi của khoản vay. Đặc điểm của cho vay tiêu dùng Cho vay tiêu dùng nằm trong danh mục các khoản cho vay của ngân hàng nên nhìn chung nó mang đầy đủ đặc điểm cho vay nói chung. Tuy nhiên, bên cạnh đó, cho vay tiêu dùng còn có những đặc điểm: - Quy mô mỗi khoản cho vay nhỏ nhưng số lượng các khoản vay lớn Khi có nhu cầu mua sắm tiêu dùng, người dân thường có xu hướng tiết kiệm từ trước và chỉ tìm đến ngân hàng để bù đắp khoản thiếu hụt tạm thời.
Chính vì vậy mà so với các khoản cho vay phục vụ mục đích sản xuất kinh doanh thì quy mô của các khoản vay tiêu dùng là nhỏ hơn rất nhiều. Cùng với sự phát triển của nền kinh tế hội nhập, đời sống vật chất và 9 tinh thần người dân ngày một được nâng cao, thu nhập ngày một cải thiện. Ngày nay, người ta không chỉ muốn “ăn no, mặc ấm” mà còn có nhu cầu “ăn ngon, mặc đẹp”. Tuy nhiên, tại một thời điểm nhất định thì khoản thu nhập tích lũy của họ chưa đáp ứng được hết khoản chi tiêu mà họ đang cần.
Lúc này vay ngân hàng là một giải pháp mà người tiêu dùng hướng đến do vậy số lượng khách hàng này đối với ngân hàng là tương đối đông. - Các khoản cho vay tiêu dùng thường có độ rủi ro cao Vì đối tượng của hoạt động cho vay tiêu dùng là các cá nhân, hộ gia đình nên hoạt động này không chỉ chịu ảnh hưởng bởi các yếu tố chủ quan của người tiêu dùng mà còn chịu tác động từ các yếu tố khách quan từ bên ngoài. Ta có thể thấy một số nguyên nhân chủ yếu dẫn tới tình trạng này là: + Thông tin tài chính của cá nhân và hộ gia đình thường khó đầy đủ và rõ ràng như thông tin về doanh nghiệp (công khai thông qua báo cáo tài chính), dẫn đến rủi ro đạo đức và rủi ro thông tin không cân xứng. Các cá nhân có thể tìm cách trốn tránh không trả các khoản vay cho dù có khả năng thanh toán.
+ Nguồn trả nợ chủ yếu là từ thu nhập ổn định tại thời điểm hiện tại của người vay. Do vậy, nếu người vay gặp vấn đề về sức khoẻ, mất việc làm hay gặp các biến cố bất ngờ ảnh hưởng đến thu nhập hàng tháng, ngân hàng sẽ gặp khó khăn trong thu hồi nợ. Đây là rủi ro khó lường trước, khác với món vay kinh doanh ta có thể hạn chế được thông qua nâng cao chất lượng thẩm định dự án. + Cho vay tiêu dùng có tính nhạy cảm theo chu kì kinh tế.
Khi nền kinh tế mở rộng, người dân lạc quan về tương lai thì họ sẽ vay ngân hàng nhiều hơn, và khi nền kinh tế suy thoái, tình trạng thất nghiệp tăng thì họ sẽ hạn chế vay mượn ngân hàng. 10 - Các khoản cho vay tiêu dùng có chi phí khá lớn Cho vay tiêu dùng là một trong những khoản mục cho vay có chi phí cao nhất trong danh mục cho vay của ngân hàng. Xuất phát từ thực tế là các khoản vay tiêu dùng có quy mô nhỏ nhưng số lượng nhiều nên nhiều chi phí cho khoản vay như lập hồ sơ, thẩm định… là lớn và tất cả các quy trình này phải theo trình tự nhất định, không thể rút ngắn. Mặt khác, khách hàng đến vay tiêu dùng là thường là cá nhân, thời gian vay không dài cho nên công tác thu thập thông tin là tương đối khó khăn, không rõ ràng, khó đảm bảo tính chính xác.
Vì vậy, việc ra quyết định cho vay cũng như thanh tra, kiểm tra, giám sát và thu nợ gây tốn kém nhiều chi phí của ngân hàng. Ngoài ra, một nguyên nhân khác khiến cho chi phí các khoản vay này cao là cho vay tiêu dùng chưa được đông đảo người dân biết đến, thời gian gần đây mới được các ngân hàng chú trọng nhiều hơn. Do đó, ngân hàng phải tiến hành các chương trình quảng cáo, giới thiệu các sản phẩm dịch vụ cũng như hình ảnh của ngân hàng. Các hoạt động này cũng góp phần làm cho chi phí của các khoản cho vay tiêu dùng tăng thêm.
- Cho vay tiêu dùng là một trong những khoản mục có khả năng sinh lời cao nhất Do các khoản vay tiêu dùng thường được định giá cao, theo ước tính chỉ khi nào lãi suất vay vốn trên thị trường và tỉ lệ tổn thất tín dụng tăng lên đáng kể thì hầu hết các khoản tín dụng tiêu dùng mới không mang lại lợi nhuận. Việc định giá cao là do cho vay tiêu dùng có chi phí lớn và rủi ro cao, hơn nữa là do tâm lý người vay không quan tâm nhiều tới lãi suất phải trả, họ thường quan tâm tới khoản tiền phải trả hàng tháng hơn là lãi suất. Mặt khác, nếu như trong kinh doanh, người ta phải hạch toán lãi lỗ thì trong tiêu dùng người ta đặt yếu tố thỏa mãn lên hàng đầu dù có phải trả chi phí lớn hơn. Vai trò của cho vay tiêu dùng Hiện nay, cho vay tiêu dùng không những là hình thức cho vay phổ biến của ngân hàng thương mại mà còn thể hiện rõ vai trò to lớn không chỉ đối với ngân hàng mà còn đối với nền kinh tế, đối với người tiêu dùng.
Đối với người tiêu dùng Cuộc sống của con người không ngừng được nâng cao làm cho nhu cầu của con người về hàng hoá tiêu dùng không dừng lại ở những mặt hàng giản đơn. Ngày nay nhu cầu của con người về những hàng hoá xa xỉ như ô tô, nhà cửa, du lịch. Điều này đặt ra cho con người nhu cầu về nguồn tài chính đủ lớn để đáp ứng cho tất cả các nhu cầu trên. Có thể nói, chỉ có nguồn tài trợ từ ngân hàng cho người tiêu dùng thông qua CVTD mới đáp ứng được những yêu cầu trên của người tiêu dùng.
Mặt khác, hình thức tín dụng này còn làm tăng sự cạnh tranh của các nhà sản xuất với nhau, làm cho họ phải chú trọng hơn đến chủng loại hàng hoá, mẫu mã, chất lượng và cả giá cả của hàng hoá. Tất cả các điều này đều đem lại lợi ích cho người tiêu dùng. Tuy nhiên, nếu lạm dụng việc đi vay để tiêu dùng thì có thể làm cho người đi vay vượt quá khả năng chi trả, giảm khả năng tiết kiệm và chi tiêu trong tương lai. Đối với NHTM Hoạt động chủ yếu của NHTM là nhận tiền gửi và sử dụng khoản tiền đó để kinh doanh thu lợi nhuận.
Ngân hàng sử dụng nguồn vốn đó theo nhiều hình thức khác nhau như cho vay, kinh doanh ngoại tệ, thanh toán… trong đó khoản mục cho vay chiếm tỉ trọng lớn nhất và mang lại lợi nhuận nhiều nhất cho các ngân hàng. Cùng với sự phát triển của kinh tế thì các khoản tài trợ của ngân hàng cũng có nhiều thay đổi nhằm giúp cho ngân hàng có thể thích nghi được với các biến động của thị trường. 12 Trong những năm gần đây, khoản mục cho vay tiêu dùng được các ngân hàng đặc biệt chú trọng. Với đặc điểm quy mô nhỏ, khối lượng lớn, lãi suất cao… các khoản tín dụng tiêu dùng mang lại lợi nhuận đáng kể cho các NHTM trong tình hình cạnh tranh gay gắt hiện nay.
Mặc dù cho vay tiêu dùng chứa đụng nhiều rủi ro nhưng lại mang lại lợi nhuận lớn cho các ngân hàng. Ngân hàng có thể ngăn ngừa và hạn chế rủi ro bằng cách đưa ra những quy chế cho vay chặt chẽ và thẩm định kỹ càng. Mặt khác, tài trợ cho tiêu dùng là ngân hàng gián tiếp tài trợ cho sản xuất. Khi tiêu dùng được đẩy mạnh thì hoạt động sản xuất sẽ tăng lên do vậy gia tăng nhu cầu vay kinh doanh và hoạt động cho vay kinh doanh của ngân hàng cũng được mở rộng hơn.
Đối với nền kinh tế Có thể nói rằng hầu hết các chủ thể trong nền kinh tế, dù là trực tiếp hay gián tiếp cũng đều được hưởng những lợi ích do hoạt động của ngân hàng mang lại. Việc ngân hàng thực hiện cho vay tiêu dùng không chỉ làm thỏa mãn nhu cầu thiết yếu, nâng cao chất lượng cuộc sống của người tiêu dùng mà việc cho vay này còn thúc đẩy sản xuất, tạo công ăn việc làm, tăng khả năng cạnh tranh của các hãng sản xuất kinh doanh, tạo ra sự năng động cho nền kinh tế. Thông qua hoạt động cho vay người tiêu dùng, các NHTM đã góp phần kích cầu trong nền kinh tế, nâng cao hiệu quả sử dụng vốn, tăng khả năng cạnh tranh của hàng hóa trong nước, từ đó hỗ trợ nhà nước trong việc đạt được các mục tiêu xã hội như xóa đói, giảm nghèo, giải quyết công ăn việc làm, tăng thu nhập, giảm tệ nạn xã hội, nâng cao mức sống cho người dân. Phân loại cho vay tiêu dùng của NHTM a.
Căn cứ vào mục đích cho vay Cho vay tiêu dùng cư trú (cho vay tiêu dùng bất động sản): Là các 13 khoản cho vay nhằm tài trợ cho nhu cầu mua sắm, xây dựng và cải tạo nhà ở của khách hàng là cá nhân hoặc hộ gia đình. Cho vay tiêu dùng phi cư trú (cho vay tiêu dùng thông thường): Là các khoản cho vay phục vụ nhu cầu cải thiện đời sống như mua sắm phương tiện đi lại, đồ dùng sinh hoạt, du lịch, học hành, y tế hoặc giải trí. Có thể thấy một số loại hình cho vay tiêu dùng thông thường như: - Cho vay du học: Là khoản cho vay đối với thân nhân của những người đi du học nhằm mục đích hỗ trợ tài chính cho người đi du học (tại chỗ hoặc nước ngoài).