CHƯƠNG 1 NHỮNG VAN DE LÝ LUẬN CHUNG VE NGHÈO DOI 1. Khái niệm về nghèo đói Theo quan niệm cũ, nghèo đồng nghĩa với việc có thu nhập thấp, không đủ trang trải những nhu yếu phẩm cuộc sống hàng ngày. Thu nhập thấp. sẽ không thé hưởng thụ về y tế cũng như giáo dục, không có thức ăn và cũng như quần áo.
Việc sử dụng thu nhập dé biết một hộ có nghèo hay không tuy dé trong việc thu thập và xác định nhưng lại chưa phản ánh hết thực trạng đói nghèo. Theo quan điểm hiện nay: Hội nghị bàn về giảm nghèo đói ở khu vực Châu Á Thái Bình Dương do ESCAP tô chức tháng 9 năm 1993 tại Băng Côc - Thái Lan đã đưa ra khái niệm về định nghĩa đói nghèo: “Nghèo đói bao gôm nghèo tuyệt đôi và nghèo tương đôi. + Nghèo tuyệt đối: là tình trạng một bộ phận dân cư không được hưởng và thoả mãn những nhu cầu cơ bản của con người mà những nhu câu này đã được xã hội thừa nhận tuỳ theo trình độ phát triển kinh tế và phong tục tập quán của địa phương. + Nghèo tương đối: là tình trạng một bộ phận dân cư sống dưới mức trung bình của cộng đồng.
+ Theo khía cạnh kinh tế: Nghéo là do sự thiếu lựa chọn dẫn đến cùng cực và thiêu năng lực tham gia vào đời sông kinh tê xã hội của quôc gia, chủ yêu là trong lĩnh vực kinh tê. + Theo khía cạnh khác: Nghèo là sự phản ánh trình độ phát triển kinh tế xã hội trong từng giai đoạn lịch sử, trong phạm vi một quôc gia, một khu vực, một vùng”. Năm 1998, UNDP lại đưa ra một định nghĩa mới về nghèo trong một báo cáo với nhan đê “khăc phục sự nghèo khô của con người”. + Sự nghèo khô của con người: “thiêu những quyên cơ bản của con người như biết đọc, biệt việt, được tham gia vào các quyét định cộng dông và được nuôi dưỡng tạm đủ”.
+ “Sự nghèo khổ tiền tệ: thiếu thu nhập tối thiểu thích đáng và khả năng chi tiêu tôi thiêu”. + “Sự nghèo khổ cực độ: nghèo khổ, khốn cùng tức là không có khả năng thoả mãn những nhu cầu tối thiêu”. + “Sự nghèo khổ chung: mức độ nghèo kém nghiêm trọng hơn được xác định như sự không có khả năng thoả mãn những nhu câu lương thực và phí lương thực chủ yếu, những nhu cầu này đôi khi được xác định khác nhau ở nước này hoặc nước khác”. Cũngtheo ngân hàng Thế giới World Bank, nghèo đói còn là sự ban cùng hóa về phúc lợi.
Hiểu theo nghĩa hẹp thì đó là việc thiếu thốn những điều kiện thiết yêu trong cuộc sông. Tuy nhiên, ngày nay nghèo đói được hiểu rộng hơn là mat đi cơ hội dé phat triển toàn điên. Không có cơ hội phát triển toàn diện, nghĩa là không có cơ hội thoát nghèo. Vi vậy, Báo cáo phát triển con người năm 1997 đã đề cập đến khái niệm nghèo tong hợp hay nghèo khổ con người.
Nghéo đa chiều xác định rõ ràng nghèo không chi là đói ăn, thiếu uống hay thiếu điều kiện sống mà nó còn được gây ra bởi rào cản xã hội ngăn chặn họ tiếp xúc với các nguồn lực, thông tin và dịch vụ. Theo Tổ chức Liên hợp quốc (UN): “Nghéo đa chiều là thiếu năng lực tối thiêu dé tham gia hiệu quả vào các hoạt động xã hội. Nghèo có nghĩa là không có đủ ăn, đủ mặc, không được đi học, không được khám chữa bệnh, không có dat dai dé trồng trọt hoặc không có nghề nghiệp dé nuôi sống ban thân, không được tiếp cận tín dụng. Nghèo cũng có nghĩa là không an toàn, không có quyền, và bị loại trừ, dé bị bạo hành, phải sống trong các điều kiện rủi ro, không tiếp cận được nước sạch và công trình vệ sinh”.
Tuy khái niệm về Nghèo đa chiều đã được cập nhật ở Việt Nam vào năm 2013, nhưng bộ tiêu chí đánh giá, các cơ chế, chính sách áp dụng đối với nó vẫn đang được Bộ LĐ-TB&XH đang đề xuất và rà soát. Nghéo đói được phân thành hai loại : + Nghéo tương đối là tình trạng sống dưới 1 mức tiêu chuẩn sông có thé chap nhận được tại 1 địa điểm và thời gian xác định. Theo chuẩn hiện hành của WHO, nghèo Như vậy, nghèo tương đối có sự khác biệt tùy theo đặc điểm kinh tế, văn hóa-xã hội, quan niệm của từng quốc. gia, khu vực, vùng miền khác nhau.
Hay nghéo tương đối là sự thiếu hụt so với mức sống trung bình của một quốc gia. + Nghèo tuyệt đối (absolute poverty) là tình trạng một bộ phận dân cư không đạt được mức sống tối thiểu dé duy trì sự phát triển bình thường về thé chat và tâm lý. Theo chuẩn hiện hành của WHO, nghèo tuyệt đối là mức thu nhập hoặc chi tiêu không đủ dé mua một số lượng lương thực, thực phẩm thiết yêu dam bảo khẩu phan ăn với nhiệt lượng bình quân mỗi người mỗi ngày là 2100 kcal, đủ khả năng duy trì sự phát triển bình thường về thể chất và tâm lý con người. Nói ngăn gon, nghèo tuyệt đối là sự thiếu hụt so với một mức song tối thiêu.
Do không thay đôi theo thời gian nên có thé dùng dé so sánh quốc tế. Nói chung, nghèo diễn tả sự thiếu cơ hội đề có thé sống một cuộc sống tương ứng với các tiêu chuẩn tôi thiểu nhất định. Đề xác định thé nào là người nghèo hay hộ nghèo thì người ta cần chọn ra một ngưỡng — mà tại đó, những nhu câu cơ bản của con người được thỏa mãn. Ngưỡng đó gọi là chuẩn nghèo.
Chuẩn nghèo và các nguyên nhân dẫn đến nghèo nàn thay đôi tùy theo địa phương và theo thời gian. Biểu hiện của người nghèo là sức khỏe yếu đuối do không được tiếp cận y tế, mù chữ do không được tiếp cận với giáo dục. Đặc biệt về mặt xã hội, một người nghèo là không có tiếng nói, không được tôn trọng và dé bị xâm hại về quyền. Khái niệm vê chuân nghèo và các loại chuân nghèo 1.
Chuẩn nghèo Chuẩn nghèo (đường nghèo) là số tiền đảm bảo mức tiêu dùng thiết yếu (bao gồm cả lương thực thực phâm và phi lương thực thực phâm) cho | người trong | tháng. 6 Tuy nhiên điều này cũng đặt ra bài toán rằng những nhóm người có mức thu nhập trên chuân nghèo nhưng lại thiếu những điều kiện cần thiết khác như y tế, giáo dục,. Cũng vì lí đó, ngày 19/11/2015, Bộ Lao động — Thương binh và Xã hội đã phối hợp với các ban ngành liên quan để trình Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 59/2015/QĐ-TTg về chuẩn nghèo tiếp cận da chiều giai đoạn 2016-2020. Theo đó mà ngoài thu nhập, chuẩn nghèo còn tính đến cả việc tiếp cận các dịch vụ xã hội cơ bản như y tế, giáo dục, nha ở, nước sinh hoạt, vệ sinh va thông tin.
Các loại chuẩn nghèo - Chuan nghèo lương thực thực phẩm ( Chuẩn nghèo thấp): là tổng chi dùng chỉ tính riêng cho phần lương thực thực phẩm, làm sao dé đảm bảo lượng dinh dưỡng tối thiểu cho một người là 2100 kcal/ngày đêm. Tại đất nước Malaysia, quốc gian này lại sử dụng tiêu chuẩn 9.910 kcal một ngày tính trên một gia đình có hai người lớn và ba trẻ em để làm đường nghèo. Còn chuẩn nghèo đươc đo bằng mức tiêu thụ bình quân đầu người hàng ngày của Án Độ lại là 2.400 Keal đối với vùng nông thôn và 2.100 Kcal đối với vùng đô thị. Pakistan lay đường nghèo là tiêu thụ 2.350 Kcal bình quân một người lớn qui ước hàng ngày.
Phillipin lại lay ngưỡng nghèo ở mức 2. Tương tự, Sri Lanka: 2.124 Kcal; Thái Lan: 2.200 kcal; một số quốc gia khác lại sử dụng ngưỡng nghèo là tiêu thụ một ngày 2.100 kcal một người như Lào, Campuchia, Trung Quốc, Indonesia. Tại Việt Nam, tiêu chuẩn được Tổng cục Thống kê sử dụng trong các cuộc điều tra mức sống dân cư là mức tiêu thụ 2.100 kcal/ngày/người giống như một số quốc gia khu vực. - Chuan nghéo chung ( Chuan nghèo cao): tong chi dùng cho cả giỏ hàng tiêu dùng tối thiêu, được xác định bang cách ước lượng tỷ lệ: 70% chi dùng dành cho lương thực thực phâm, 30% cho các khoản còn lại.
Tiêu chuan để đánh giá mức độ nghèo cũng tùy theo mỗi quốc gia mà khác nhau.Tại Mỹ từ những năm 60 của thế kỷ trước, ngưỡng nghèo của hộ gia đình bốn người là 18.600 $/năm, và đối với người trong tudi lao động là 9. Vi vậy theo thống kê, có 15,1% dân số Mỹ nghèo khổ vào năm 1993 và giảm xuống còn 11,3% vào năm 2000. Tuy nhiên, tới năm 2003 thì tỷ lệ này lại tăng lên 12,5% hay 35,9 triệu dân Mỹ. Căn cứ theo Nghị quyết số 06/2005/NQ-CP, Quyết định số 170/2005/QD-TTg của Thủ tướng chính phủ ban hành chuẩn nghèo áp dụng cho giai đoạn 2006 - 2010 như sau: ; 1.
Khu vực nông thôn: những hộ có mức thu nhập bình quân từ 200.000 đông/người/tháng (2.000 đông/người/năm) trở xuông là hộ nghẻo. Khu vực thành thị: những hộ có mức thu nhập bình quân từ 260.000 đồng/người/tháng (dưới 3.000 đồng/người/năm) trở xuống là hộ nghèo. - Chuẩn nghèo đa chiều: “không chỉ tiếp cận đến mức thu nhập mà còn đánh giá khía cạnh khác liên quan đến sự thiếu hụt các dịch vụ xã hội cơ bản (Oxfam và ActionAid, 2010: 11). Và chỉ sô nghèo đa chiều (Multidimensional Poverty Index) cua quốc tế đã tiếp cận với ba chiều cạnh chính là: y-tế, giáo dục và điều kiện sống”.
Chính điều này đã giúp khắc phục nhược điểm của hai loại chuẩn nghèo trên chỉ dựa theo thu nhập. Vì 7 sự khác biệt giữa thu nhập ở mức tiệm cận trên và mức tiệm cận dưới chuẩn nghèo thực sự không quá rõ rang. Và chưa chắc những người có mức thu nhập tiệm cận trên ngưỡng nghèo có cuộc sông tốt hơn những người nghèo. = Như vậy, chuẩn nghèo đa chiều đã nhắn mạnh đến việc thiếu hụt trong tiếp cận các dịch vụ xã hội cơ bản, thay vì chỉ nhấn mạnh đến khả năng chi trả của người/hộ cho các dịch vụ xã hội cơ bản.
Bởi trong rất nhiều trường họp, chăng hạn với giáo dục, tại các vùng khó khăn, nhà nước tạo mọi điều kiện dé trẻ em đến trường nhưng các em có khả năng tiếp cận dịch vụ giáo dục đó hay không lại là chuyện khác. Với cách tiếp cận về mức độ thiếu hụt tiếp cận các dịch vụ xã hội cơ bản, đã giúp phân loại được hộ nghèo theo các nhu cầu thiếu hụt khác nhau, từ đó việc áp dụng các chính sách hỗ trợ sẽ hiệu quả hơn do tác động đúng nguyên nhân nghèo đói của từng đối tượng, thay vì các chính sách cào bằng như trước.