Luận Văn Phân Tích Cộng Đồng Vi Khuẩn Phân Hủy Rơm Rạ Sử Dụng Kỹ Thuật PCR DGGE

Luận văn phân tích cộng đồng vi khuẩn phân hủy rơm rạ bằng kỹ thuật PCR DGGE, cung cấp cái nhìn sâu sắc về quá trình phân hủy sinh học.

• Trường học: Trường Đại Học Nông Lâm
• Chuyên ngành: Công Nghệ Sinh Học
• Đề tài: Phân Tích Cộng Đồng Vi Khuẩn Phân Hủy Rơm Rạ Bằng Kỹ Thuật PCR DGGE
• Loại tài liệu: luận văn
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Thành Phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• 1. TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. RƠM RẠ, THÀNH PHẦN CẤU TẠO VÀ GIÁ TRỊ KINH TẾ
• 1.2. HỆ ENZYME CELLULASE VÀ VI SINH VẬT PHÂN GIẢI RƠM RẠ
• 1.2.1. Hệ Enzyme cellulase và cơ chế phân giải cellulose
• 1.2.2. Hệ vi sinh phân giải cellulose
• 1.3. KỸ THUẬT SINH HỌC PHÂN TỬ ĐỊNH LOÀI VI SINH
• 1.3.1. Các phƣơng pháp ly trích và thu nhận DNA vi sinh vật

Tóm tắt

I. Tổng quan về rơm rạ và giá trị kinh tế

Rơm rạ là sản phẩm phụ quan trọng trong nông nghiệp, đặc biệt là trong sản xuất lúa gạo. Theo thống kê của FAO, sản lượng lúa gạo toàn cầu đã đạt mức kỷ lục, dẫn đến lượng rơm rạ thải ra rất lớn. Trung bình, mỗi tấn gạo sản xuất ra khoảng 1,5 tấn rơm rạ. Tuy nhiên, việc xử lý rơm rạ vẫn còn nhiều thách thức. Chỉ khoảng 20% rơm rạ được sử dụng cho các mục đích như thức ăn gia súc hay phân ủ, trong khi phần lớn còn lại bị đốt hoặc bỏ lại trên đồng ruộng, gây ô nhiễm môi trường. Việc tận dụng rơm rạ không chỉ giúp giảm thiểu ô nhiễm mà còn tạo ra giá trị kinh tế cho nông dân.

1.1. Thành phần cấu tạo của rơm rạ

Rơm rạ chủ yếu bao gồm cellulose, lignocellulose và lignin. Cellulose chiếm khoảng 60% khối lượng rơm, trong khi lignin chiếm 14%. Các thành phần này có sự thay đổi tùy thuộc vào giống lúa và điều kiện canh tác. Cellulose có cấu trúc phức tạp, khó phân giải bởi các enzyme vi sinh vật. Lignin, mặc dù không hòa tan trong nước, cũng đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ cellulose khỏi sự phân giải. Việc hiểu rõ thành phần cấu tạo này là cần thiết để phát triển các phương pháp xử lý rơm hiệu quả hơn.

1.2. Giá trị kinh tế của rơm rạ

Rơm rạ có tiềm năng lớn trong việc sản xuất năng lượng tái tạo như dầu sinh học, than sinh học và khí sinh học. Việc sử dụng rơm rạ để sản xuất năng lượng không chỉ giúp giảm thiểu ô nhiễm mà còn tạo ra nguồn thu nhập cho nông dân. Nghiên cứu cho thấy rằng rơm rạ có thể được chuyển hóa thành các sản phẩm có giá trị như D-glucose, từ đó phục vụ cho việc sản xuất nhiên liệu sinh học. Điều này không chỉ giúp giải quyết vấn đề ô nhiễm mà còn góp phần vào sự phát triển bền vững trong nông nghiệp.

II. Hệ enzyme cellulase và vi sinh vật phân giải rơm rạ

Hệ enzyme cellulase đóng vai trò quan trọng trong quá trình phân giải cellulose trong rơm rạ. Cellulase được chia thành ba nhóm chính: exoglucanase, endoglucanase và β-glucosidase. Mỗi loại enzyme có chức năng riêng trong việc cắt đứt các liên kết glycosidic trong cellulose, tạo ra glucose. Quá trình phân giải cellulose diễn ra chậm và không triệt để trong điều kiện tự nhiên, do đó, việc nghiên cứu và phát triển các phương pháp tối ưu hóa quá trình này là rất cần thiết.

2.1. Cơ chế phân giải cellulose

Quá trình phân giải cellulose diễn ra nhờ sự tham gia của nhiều nhóm vi sinh vật, đặc biệt là vi khuẩn yếm khí. Các enzyme cellulase được sản sinh bởi các vi sinh vật này có khả năng phân giải cellulose thành glucose. Sự phối hợp giữa các loại enzyme này là rất quan trọng để đạt được hiệu quả cao trong việc phân giải cellulose. Nghiên cứu cho thấy rằng việc tối ưu hóa điều kiện môi trường có thể nâng cao hiệu suất phân giải cellulose.

2.2. Các nhóm vi sinh vật phân giải cellulose

Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng vi sinh vật phân giải cellulose chủ yếu được phân lập từ hệ tiêu hóa của động vật ăn cỏ. Các nhóm vi khuẩn như Clostridium, Bacteroides và Ruminococcus có khả năng phân giải cellulose rất tốt. Ngoài ra, nấm cũng đóng vai trò quan trọng trong quá trình này, với các loài như Trichoderma và Aspergillus có hoạt lực cao trong việc sản xuất enzyme cellulase. Việc hiểu rõ về các nhóm vi sinh vật này sẽ giúp phát triển các phương pháp xử lý rơm rạ hiệu quả hơn.

III. Kỹ thuật sinh học phân tử trong phân tích cộng đồng vi khuẩn

Kỹ thuật PCR DGGE (Polymerase Chain Reaction - Denaturing Gradient Gel Electrophoresis) là một công cụ mạnh mẽ trong việc phân tích cộng đồng vi khuẩn phân giải rơm rạ. Kỹ thuật này cho phép xác định sự hiện diện và đa dạng của các loài vi khuẩn trong mẫu rơm rạ. Việc sử dụng PCR giúp khuếch đại DNA vi sinh vật, trong khi DGGE cho phép phân tách các đoạn DNA dựa trên độ biến đổi của chúng. Kết hợp hai kỹ thuật này mang lại cái nhìn sâu sắc về cấu trúc cộng đồng vi khuẩn trong quá trình phân hủy rơm rạ.

3.1. Phương pháp ly trích DNA vi sinh vật

Quá trình ly trích DNA vi sinh vật là bước đầu tiên và quan trọng trong nghiên cứu sinh học phân tử. Các phương pháp như SDS, CTAB và phương pháp sốc nhiệt được sử dụng để thu nhận DNA nguyên vẹn từ mẫu rơm rạ. Việc lựa chọn phương pháp phù hợp sẽ ảnh hưởng đến độ tinh khiết và khối lượng DNA thu được. Đảm bảo DNA được tách chiết trong điều kiện tối ưu là rất cần thiết để thực hiện các thí nghiệm tiếp theo.

3.2. Ứng dụng của PCR DGGE trong nghiên cứu vi sinh vật

PCR DGGE đã được áp dụng rộng rãi trong nghiên cứu cộng đồng vi khuẩn phân giải rơm rạ. Kỹ thuật này cho phép xác định sự đa dạng và thành phần của các loài vi khuẩn có mặt trong mẫu. Kết quả từ các nghiên cứu này không chỉ giúp hiểu rõ hơn về quá trình phân giải rơm rạ mà còn mở ra hướng đi mới trong việc phát triển các biện pháp xử lý rơm rạ hiệu quả, góp phần vào việc bảo vệ môi trường và phát triển bền vững.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Sản xuất lúa gạo toàn cầu đạt mức kỷ lục 769,9 triệu tấn lúa (tương đương 510,6 triệu tấn gạo) trong năm 2018, với dự báo tăng trưởng 1,4% trong năm 2019, chủ yếu tập trung ở khu vực Châu Á, đặc biệt là Nam Á và Đông Nam Á. Việt Nam là một trong những quốc gia xuất khẩu gạo hàng đầu thế giới, với sản lượng lúa năm 2018 khoảng 55 triệu tấn, xuất khẩu đạt 6,1 triệu tấn, giá trị 3,06 tỷ USD. Tương ứng với sản lượng lúa, lượng rơm rạ thải ra ước tính khoảng 1,5 tấn rơm rạ cho mỗi tấn gạo, dẫn đến khoảng 55 triệu tấn rơm rạ thải ra hàng năm tại Việt Nam. Tuy nhiên, chỉ khoảng 20% lượng rơm rạ được sử dụng hiệu quả cho chăn nuôi, trồng nấm và phân ủ, còn lại phần lớn bị đốt hoặc bỏ lại đồng ruộng, gây ô nhiễm môi trường nghiêm trọng.

Nghiên cứu nhằm phân tích thành phần cấu tạo và giá trị kinh tế của rơm rạ, đồng thời đánh giá đa dạng cộng đồng vi sinh vật phân giải cellulose trong rơm rạ trước và sau quá trình ủ, sử dụng các kỹ thuật sinh học phân tử hiện đại như PCR-DGGE và tạo dòng. Phạm vi nghiên cứu tập trung tại tỉnh Đồng Tháp, Việt Nam, trong giai đoạn ủ rơm kéo dài 18 ngày. Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc phát triển các giải pháp tận dụng nguồn tài nguyên phế phụ phẩm nông nghiệp, giảm thiểu ô nhiễm môi trường và nâng cao giá trị kinh tế từ rơm rạ.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên các lý thuyết về thành phần hóa học của rơm rạ, hệ enzyme cellulase và cơ chế phân giải cellulose, cũng như đa dạng sinh học vi sinh vật phân giải cellulose. Rơm rạ chủ yếu chứa cellulose (60%), lignin (14%) và protein (3%), trong đó cellulose là polymer mạch thẳng gồm các đơn vị D-glucose liên kết β-1,4, tạo thành cấu trúc sợi bền vững. Hệ enzyme cellulase gồm ba loại chính: endoglucanase, exoglucanase và β-glucosidase, phối hợp phân giải cellulose thành glucose. Các nhóm vi sinh vật phân giải cellulose bao gồm vi khuẩn yếm khí (Clostridium, Bacteroidetes), xạ khuẩn (Streptomyces) và nấm (Trichoderma, Aspergillus).

Phân tích đa dạng vi sinh vật sử dụng kỹ thuật PCR-DGGE (phân tách sản phẩm PCR trên gel polyacrylamide biến tính) và kỹ thuật tạo dòng (cloning gene V3 vào vector pGEM-T Easy và biến nạp vào E.coli JM109), kết hợp giải trình tự gene 16S rRNA vùng V3 để xác định chủng vi khuẩn. Các kỹ thuật sinh học phân tử này giúp phân tích cộng đồng vi sinh vật trong mẫu rơm rạ với độ phân giải cao.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu gồm mẫu rơm rạ thu thập tại xã Phong Hòa, huyện Lai Vung, tỉnh Đồng Tháp. Quá trình ủ rơm kéo dài 18 ngày, đo nhiệt độ và lấy mẫu định kỳ. DNA vi sinh vật được ly trích bằng phương pháp SDS kết hợp CTAB, tinh sạch bằng bộ kit QIAGEN. Phản ứng PCR nhân bản gene 16S rDNA sử dụng cặp mồi 27F/1492R, nhân bản vùng gene V3 với cặp mồi 357F-GC/517R. Sản phẩm PCR được phân tích bằng điện di gel agarose và DGGE.

Kỹ thuật tạo dòng thực hiện bằng cách chèn gene V3 vào vector pGEM-T Easy, biến nạp vào E.coli JM109, chọn khuẩn lạc màu trắng biểu thị thành công chuyển gene. Các sản phẩm gene được giải trình tự trên máy ABI Genetic Analyzer, phân tích dữ liệu bằng phần mềm BioEdit và so sánh với cơ sở dữ liệu NCBI.

Timeline nghiên cứu kéo dài khoảng 6 tháng, bao gồm thu thập mẫu, ủ rơm, phân tích DNA, PCR-DGGE, tạo dòng, giải trình tự và phân tích dữ liệu.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Thành phần hóa học rơm rạ: Rơm rạ chứa 60% cellulose, 14% lignin, 3% protein, cùng các nguyên tố cacbon (47%), hydro (5%), oxygen (49%) và nitơ (0,92%). Thành phần này tạo điều kiện thuận lợi cho quá trình phân giải sinh học.

2. Đa dạng vi khuẩn trong rơm chưa ủ (mẫu R): Kỹ thuật PCR-DGGE phát hiện 5 đoạn gene V3 tương ứng với các chi Agrobacterium, Clostridium, Bacteroidetes, Thermopolysporasa và Bacillus. Điều này cho thấy cộng đồng vi khuẩn đa dạng với ít nhất 5 chi khác nhau.

3. Đa dạng vi khuẩn trong rơm sau ủ (mẫu Rn): Sau 18 ngày ủ, số lượng chi vi khuẩn giảm còn khoảng 2 chi chính là Agrobacterium và Clostridium, phản ánh sự biến động và giảm đa dạng do nhiệt độ ủ tăng lên 60-80°C. Kết quả tạo dòng và PCR-DGGE cho kết quả tương đồng, khẳng định tính chính xác của phương pháp.

4. Khả năng sinh enzyme cellulase: Mẫu rơm sau ủ có khả năng sinh enzyme cellulase được xác định bằng phương pháp đĩa CMC với thuốc nhuộm Congo Red, tạo vòng phân giải rõ ràng, chứng tỏ vi khuẩn trong rơm có khả năng phân giải cellulose, cung cấp glucose cho quá trình phát triển.

Thảo luận kết quả

Sự giảm đa dạng vi khuẩn từ 5 chi xuống còn 2 chi sau quá trình ủ phản ánh tác động của nhiệt độ cao và điều kiện môi trường lên cộng đồng vi sinh vật. Các chi Clostridium và Agrobacterium có khả năng chịu nhiệt và phân giải cellulose hiệu quả, phù hợp với vai trò trong quá trình ủ rơm. Kết quả tương đồng giữa PCR-DGGE và tạo dòng cho thấy hai kỹ thuật có thể sử dụng độc lập hoặc kết hợp để phân tích cộng đồng vi sinh vật.

Biểu đồ nhiệt độ ủ cho thấy nhiệt độ tăng lên 60-80°C trong giai đoạn 5-11 ngày, phù hợp với sự phát triển của vi khuẩn chịu nhiệt. Sự hiện diện enzyme cellulase trong mẫu rơm sau ủ khẳng định khả năng phân giải cellulose, góp phần vào quá trình chuyển hóa rơm thành sản phẩm có giá trị.

So sánh với các nghiên cứu trước đây, kết quả phù hợp với mô hình biến động cộng đồng vi sinh vật trong quá trình ủ phân hữu cơ, đồng thời mở ra hướng nghiên cứu ứng dụng vi sinh vật phân giải cellulose trong xử lý rơm rạ và sản xuất nhiên liệu sinh học.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Phát triển quy trình ủ rơm tối ưu: Đề xuất kiểm soát nhiệt độ, độ ẩm và pH trong quá trình ủ để duy trì sự phát triển của vi sinh vật phân giải cellulose, nâng cao hiệu quả phân hủy rơm trong vòng 20-30 ngày.

2. Ứng dụng vi sinh vật phân giải cellulose: Khuyến khích phân lập và nuôi cấy các chủng vi khuẩn Clostridium và Agrobacterium có khả năng sinh enzyme cellulase cao để sản xuất chế phẩm sinh học hỗ trợ xử lý rơm rạ.

3. Tận dụng rơm rạ làm nguyên liệu sinh học: Khuyến nghị phát triển công nghệ sản xuất bioethanol, khí sinh học và than sinh học từ rơm rạ, góp phần giảm thiểu đốt rơm gây ô nhiễm và tăng giá trị kinh tế.

4. Xây dựng hệ thống giám sát vi sinh vật: Thiết lập quy trình phân tích cộng đồng vi sinh vật bằng kỹ thuật PCR-DGGE và tạo dòng để theo dõi biến động vi sinh trong quá trình xử lý rơm rạ, đảm bảo chất lượng và hiệu quả xử lý.

Các giải pháp trên nên được triển khai trong vòng 1-2 năm, phối hợp giữa các viện nghiên cứu, doanh nghiệp và nông dân nhằm nâng cao giá trị sử dụng rơm rạ và bảo vệ môi trường.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Nhà nghiên cứu và sinh viên ngành công nghệ sinh học, vi sinh vật: Nghiên cứu về enzyme cellulase, đa dạng vi sinh vật phân giải cellulose và ứng dụng kỹ thuật sinh học phân tử trong phân tích cộng đồng vi sinh.

2. Chuyên gia nông nghiệp và môi trường: Tìm hiểu về xử lý phế phụ phẩm nông nghiệp, giảm thiểu ô nhiễm môi trường do đốt rơm và phát triển công nghệ sinh học ứng dụng.

3. Doanh nghiệp sản xuất biofuel và phân bón sinh học: Áp dụng kết quả nghiên cứu để phát triển sản phẩm từ rơm rạ, nâng cao hiệu quả kinh tế và bền vững.

4. Cơ quan quản lý nhà nước và chính sách: Xây dựng chính sách khuyến khích sử dụng phế phụ phẩm nông nghiệp, giảm thiểu ô nhiễm và thúc đẩy phát triển nông nghiệp xanh.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao rơm rạ lại có giá trị kinh tế cao?
   Rơm rạ chứa nhiều cellulose và lignin, là nguồn nguyên liệu tái sinh để sản xuất nhiên liệu sinh học, than sinh học và phân bón, giúp giảm chi phí và ô nhiễm môi trường.

2. Kỹ thuật PCR-DGGE có ưu điểm gì trong nghiên cứu vi sinh?
   PCR-DGGE cho phép phân tách các đoạn gene có kích thước giống nhau nhưng khác nucleotide, giúp phân tích đa dạng cộng đồng vi sinh vật với độ phân giải cao.

3. Vi sinh vật nào chủ yếu phân giải cellulose trong rơm rạ?
   Các chi Clostridium, Agrobacterium và Bacillus là nhóm vi khuẩn chính có khả năng sinh enzyme cellulase phân giải cellulose hiệu quả trong rơm rạ.

4. Quá trình ủ rơm ảnh hưởng thế nào đến cộng đồng vi sinh?
   Nhiệt độ tăng cao trong quá trình ủ làm giảm đa dạng vi sinh vật, chỉ còn các chủng chịu nhiệt phát triển, ảnh hưởng đến hiệu quả phân giải cellulose.

5. Làm sao để tận dụng tối đa nguồn rơm rạ trong nông nghiệp?
   Áp dụng công nghệ sinh học phân tử để phân lập vi sinh vật phân giải cellulose, phát triển quy trình ủ rơm hiệu quả, sản xuất biofuel và phân bón sinh học, đồng thời hạn chế đốt rơm gây ô nhiễm.

Kết luận

• Rơm rạ là nguồn nguyên liệu giàu cellulose và lignin, có tiềm năng kinh tế lớn trong sản xuất nhiên liệu sinh học và phân bón.
• Cộng đồng vi khuẩn trong rơm chưa ủ đa dạng với ít nhất 5 chi, giảm còn 2 chi sau quá trình ủ 18 ngày do tác động của nhiệt độ cao.
• Vi khuẩn phân giải cellulose như Clostridium và Agrobacterium có khả năng sinh enzyme cellulase, hỗ trợ phân hủy rơm hiệu quả.
• Kỹ thuật PCR-DGGE và tạo dòng cho kết quả tương đồng, có thể sử dụng độc lập hoặc kết hợp để phân tích cộng đồng vi sinh vật.
• Đề xuất phát triển quy trình ủ rơm tối ưu, ứng dụng vi sinh vật phân giải cellulose và tận dụng rơm rạ làm nguyên liệu sinh học trong vòng 1-2 năm.

Nghiên cứu mở ra hướng đi mới cho việc xử lý phế phụ phẩm nông nghiệp bền vững, giảm thiểu ô nhiễm môi trường và nâng cao giá trị kinh tế. Đề nghị các nhà khoa học, doanh nghiệp và cơ quan quản lý phối hợp triển khai các giải pháp ứng dụng từ kết quả nghiên cứu này.

Trích đoạn nội dung tài liệu

TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. RƠM RẠ, THÀNH PHẦN CẤU TẠO VÀ GIÁ TRỊ KINH TẾ 1. Rơm rạ Theo thống kê của Tổ chức Nông Lƣơng của Liên Hợp Quốc (FAO- Food and Agriculture Organization) [1], sản xuất lúa gạo trên thế giới chạm mức kỷ lục 759,6 triệu tấn lúa (503,9 triệu tấn gạo) trong năm 2017 và năm 2018 tiếp tục tăng sản lƣợng thêm 10,3 triệu tấn lên mức cao mới 769,9 triệu tấn lúa (510,6 triệu tấn gạo). Dự báo sản lƣợng sẽ tăng trƣởng 1,4% trong năm 2019, khu vực sản xuất lúa gạo tập trung ở Châu Á là chính, trong đó 2 vùng sản xuất lớn là Nam Á và Đông Nam Á với mức tăng sản lƣợng tuyệt đối lớn nhất đƣợc dự đoán sẽ là Ấn Độ, sản xuất tăng đáng kể ở các nƣớc nhƣ Bangladesh, Sri Lanka, Indonesia, Lào, Malaysia, Myanmar, Nepal, Philippines và Thái Lan, Việt Nam xem bảng 1.

Tƣơng ứng với việc tăng trƣởng sản xuất lúa gạo hàng năm thì sản lƣợng rơm rạ đƣợc thải ra ngoài đồng ruộng trên toàn cầu cực kỳ lớn, nhƣng tới nay chƣa có thống kê chính xác về lƣợng rơm rạ thải ra sau thu hoạch lúa, vì tùy thuộc vào văn hóa bản địa, loại giống lúa trồng trọt, vùng canh tác và điều kiện thổ nhƣỡng. Nhƣng tổng thể ƣớc lƣợng trung bình sản xuất ra 1 tấn gạo thì sẽ thải ra khoảng 1,5 tấn rơm rạ. Thống kê sản lƣợng gạo sản xuất trên Thế giới. Khu vực/Quốc gia Số lƣợng gạo Khu vực/Quốc gia Số lƣợng gạo (triệu tấn) (triệu tấn) Thế giới 758.8 Việt Nam 44 Guinea 2.9 Sri Lanka 3 Việt Nam đã trở thành một trong những nƣớc xuất khẩu gạo đứng đầu trên thế giới hiện nay, tốc dộ tăng trƣởng sản xuất lúa gạo từ những năm 2012 đạt sản lƣợng 43,7 triệu tấn lúa.

Đến năm 2018, sản lƣơng tăng lên khoảng 55 triệu tấn, xuất khẩu gạo đạt 6,1 triệu tấn, nâng giá trị 3,06 tỷ USD. Theo dữ liệu thống kê những năm gần đây của Bộ Nông nghiệp Phát Triển Nông thôn Việt Nam, vụ mùa 2015/16 đạt 44,13 triệu tấn lúa, vụ mùa 2016/17 đạt 44,52 triệu tấn và vụ mùa 2017/18 đạt đƣợc 44,96 triệu tấn. Dự kiến năm 2019 diện tích trồng lúa trên cả nƣớc là 7,53 triệu ha, sản lƣợng gạo dự kiến tƣơng đƣơng năm 2018. Bên cạnh đó thống kê của tổ chức GAIN (Global Agriculture Information Network) của Bộ Nông nghiệp Hoa Kỳ về diện tích gieo trồng, năng suất và sản lƣợng gạo Viêt Nam từ năm 1993 đến 2017 tăng trƣởng liên tục cả về diện tích và năng suất xem hình 1.

Những nỗ lực đem lại lợi ích từ sản xuất lúa gạo ngày càng gia tăng và tăng thu nhập cho nông dân, nhƣng song song với đó là lƣợng rơm rạ thải ra hàng năm ở nƣớc ta trung bình khoảng 55 triệu tấn. Đây cũng là một thách thức cho việc xử lý giảm thiểu ô nhiễm rơm, bên cạnh đó tận dụng nguồn tài nguyên phế phụ phẩm nông nghiệp ở nƣớc ta. Trong 55 triệu tấn Rơm thải ra hàng năm có khoảng 20% đƣợc sử dụng cho gia sức gia cầm, trồng nấm rơm, phân ủ, còn lại là đốt hoặc bỏ lại trên đồng ruộng gây ô nhiễm môi trƣờng đồng ruộng và lãng phí nguồn tài nguyên tái sinh dồi dào. Diện tích gieo trồng, năng suất và sản lƣợng gạo Việt Nam Vấn đề đặt ra làm nhƣ thế nào và làm sao để tận dụng nguồn tài nguyên tái tạo và dồi dào nhƣ rơm rạ.

Để đạt hiệu quả cao thì trƣớc tiên sẽ phân tích phân tích về thành phần cấu tạo và dinh dƣỡng trong rơm. Thành phần cấu tạo Rơm Thành phần cellulose, lignocellulose và lignin là nguồn sinh khối chính của tế bào thực vật nói chung và rơm rạ nói riêng. Rơm là nguồn nguyên liệu đƣợc tái sinh trong tự nhiên, các thành phần cấu tạo rơm có sự thay đổi dựa vào sự phát triển trong các chủng loại lúa, điều kiện thổ nhƣỡng canh tác khác nhau, các yếu tố môi trƣờng khắc nghiệt, côn trùng và mầm bệnh. Thành phần hóa học của rơm tính theo khối lƣợng khô gồm cellulose 60%, lignin 14%, đạm hữu cơ (protein) 3%, chất béo (lipid) 2%.

Nếu tính theo nguyên tố thì cacbon (C) chiếm 44%, hydro (H) 5%, oxygen (O) 49%, nitơ (N) khoảng 0,92%, một lƣợng rất nhỏ photpho (P), lƣu huỳnh (S) và kali (K). Theo kết quả phân tích thành phần đƣờng cơ bản chính trong rơm bao 4 gồm hexose (glucose, galactose, mannose), pentose (xyloza, arabinose), lignin (cả axit hòa tan và không hòa tan), tro, silica. Ngoài ra còn có các thành phần phi cấu trúc chủ yếu bao gồm protein (khoảng 3%) và pectin (khoảng 2,8%) cùng với một lƣợng nhỏ đƣờng tự do, diệp lục, chất béo, dầu và sáp đƣợc nêu trong bảng Bảng 1. Thành phần cấu tạo chung của rơm rạ.

Thành phần Hàm lƣợng (w/w%) Glucose 34.4 Acid soluble lignin 2.0 Acid insoluble lignin 13.7 Ash and silica 7.3 other nonstructural components) Bảng 1. Thành phần hóa học chính của Rơm. Thành phần Đơn vị tính Hàm lƣợng Carbon wt% 47.00 Thành phần hóa học Nguyên tố halogen Chlorine (Cl) mg/kg 1,109.4 Bromine (Br) mg/kg 0.0 Fluorine (F) mg/kg 0.0 Nguyên tố chính Aluminium (Al) mg/kg (dry) 143.6 Nguyên tố phụ Cadmium (Cd) mg/kg (dry) 0.5 Nguyên tố khác Strontium (Sr) mg/kg (dry) 26.0 Những kết quả đã phân tích cho thấy rằng thành phần chất xơ trong rơm rạ chủ yếu là cellulose, hemicellulose và lignin. Cellulose gồm nhiều chuỗi thẳng ghép nhau thành bó dài nhờ mạch nối hydrogen tạo cấu tạo dạng sợi, có cấu trúc phân tử là một polymer mạch thẳng, mỗi đơn vị là một disaccharide gọi là cellobiose, có cấu tạo từ hai phân tử D-glucose.

Các đơn vị D-glucose liên kết với nhau bằng liên kết β-1,4 và đƣợc giữ chặt bởi liên kết hydro liên chuỗi và liên chuỗi mạnh để tạo thành các vi sợi. Chúng cung cấp độ bền cơ học cho thành tế bào thực vật và có thể dài vài µm trong rơm và đƣờng kính khoảng 12-35nm [6, 7]. Các công bố cho thấy mức độ trùng hợp D-glucose của rơm rạ cao hơn một chút so với dƣ lƣợng nông nghiệp khác nhƣ rơm lúa mì và bã mía nhƣng nó thấp hơn đáng kể so với gỗ cứng và gỗ mềm [8]. Hemicellulose là những heteropolysaccharide cùng với cellulose có ở màng tế bào thực vật, không hòa tan đƣợc trong nƣớc nhƣng hòa tan đƣợc trong dung dịch kiềm và bị thủy phân bởi acid dễ dàng hơn so với cellulose.

6 Hemicellulose liên kết một phần với lignin bởi các liên kết cộng hóa trị, trong khi đó mối liên kết giữa hemicelluloses và cellulose là thông qua liên kết hydro. Trong dạ cỏ loài động vật nhai lại có những vi khuẩn đặc biệt chứa enzyme cellulase phân giải đƣợc cellulose. Cellulose và hemicellulose là những hợp chất có thể tiêu hóa đƣợc.Nhƣng cấu tạo cellulose trong của vách tế bào rơm rạ qua nhiều liên kết và cấu trúc không gian phức tạp, nên enzyme của hệ vi sinh vật không dễ dàng tác động đƣợc. Lớp ngoài thành tế bào đƣợc tạo thành chủ yếu từ các phức chất lignohemicellulose mà các enzyme vi sinh dạ cỏ phân giải chậm làm cản trở những lớp cellulose bị tác động của hệ enzyme vi sinh vật.

Để nâng cao tỷ lệ tiêu hóa của rơm rạ và các chất xơ khác, các nhà nghiên cứu đã tiến hành xử lý rơm bằng nhiều phƣơng pháp nhƣ: lý học, hóa học, vi sinh vật [9, 10]. Thành phần thứ ba đáng chú ý trong xơ là lignin, lignin luôn đi kèm với cellulose và hemicellulose trong thành phần tế bào, không hòa tan trong nƣớc, trong các dung môi hữu cơ bình thƣờng và rất bền vững bởi enzyme của hệ sinh vật dạ cỏ. Nhƣng dƣới tác dụng của kiềm thì lignin một phần bị phân giải và chuyển vào dung dịch. Lignin là polymer có nhiều thứ hai trên trái đất sau cellulose, lignin chủ yếu bao gồm ba loại cấu trúc chủ yếu là monolignols, hydroxycinnamyl (p- coumaryl, coniferyl và rƣợu sinapyl) liên kết với nhau bằng các loại liên kết ether và carbon-carbon khác nhau nhƣ β-O-4, 4-O- 5, -, β- 1 và β- 5 để tạo ra các đơn vị phenylpropanoid nhƣ p - hydroxyphenyl (H), guaiacyl (G) và syringyl (S).

Trong số này, liên kết β-O-4 là liên kết ether chiếm ƣu thế nhất (khoảng 40 - 60%) trong rơm rạ. Lignin đƣợc gắn vào carbohydrate bởi este benzyl, ete benzen và phenyl glycoside. Do các mối liên kết hóa học và liên kết vật lý chặt chẽ này, rất khó để loại bỏ lignin ở dạng nguyên sinh của nó [11]. Giá trị kinh tế của rơm rạ Thành phần đã phân tích ở trên cho thấy nguồn giá trị từ rơm chƣa đƣợc quan tâm đúng mức trong thời gian dài, phần lớn rơm rạ thƣờng để mục, tự phân hủy ở ngoài đồng ruộng hay đốt tại chỗ để trả lại khoáng chất cho ruộng, phần còn lại đƣợc đem về làm thức ăn cho gia súc, phục vụ đun nấu 7 trong gia đình hay trồng nấm rơm.

Hơn 20% rơm đƣợc sử dụng trong khi khoảng 50% rơm bị đốt cháy hoặc để lại trên đồng ruộng, họ sẵn sàng cho vụ mùa tiếp theo. Đốt rơm không những ảnh hƣởng khí nhà kính mà còn ô nhiễm độc hại đã đƣợc báo cáo mà còn góp phần đến hen suyễn và các rối loạn hô hấp khác ở trẻ nhỏ và ngƣời già [12, 13]. Do đó, cần phải phát triển các giải pháp nghiên cứu mới nhằm tận dụng rơm để nông dân nhận đƣợc lợi nhuận cao hơn cho việc thu gom từ ruộng và kềm chế đốt rơm gây thêm ô nhiễm môi trƣờng. Năm 2009, dữ liệu báo cáo của Tổ chức Nông Lƣơng của Liên Hợp Quốc lúa đƣợc trồng chủ yếu ở vùng khí hậu nhiệt đới và cận nhiệt đới, tuy nhiên một số ít sản xuất lúa ở vùng khí hậu Địa Trung Hải.

Khu vực sản xuất lúa gạo tập trung ở Châu Á là chính, trong đó 2 vùng sản xuất lớn là Nam Á và Đông Nam Á. Đối với lúa mì, các nhà sản xuất chính đƣợc đặt tại Nam Á, Đông Âu, Bắc Mỹ và Đông và Trung Á. Đối với Liên minh châu Âu, lúa mì là loại cây trồng chiếm ƣu thế hơn so với trồng lúa gạo.Thống kê sản lƣợng lúa gạo và sản lƣợng rơm đƣợc tạo ta trên toàn thế giới nêu trong bảng 1. Số liệu thống kê sản lƣợng gạo và rơm rạ trên thế giới (FAO).