Luận Văn Thạc Sĩ: Phân Tích Chuỗi Giá Trị Hàng Đan Thủ Công Xuất Khẩu Việt Nam Sang Thị Trường ...

Luận văn thạc sĩ phân tích chuỗi giá trị hàng đan thủ công xuất khẩu của Việt Nam sang thị trường châu Âu, khám phá tiềm năng và thách thức.

• Tác giả: Nguyễn Thị Thu Trang
• Người hướng dẫn: TS. Vũ Thành Tự Anh
• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế TP. HCM
• Chuyên ngành: Chính sách công
• Đề tài: Phân Tích Chuỗi Giá Trị Hàng Đan Thủ Công Xuất Khẩu Việt Nam Sang Châu Âu
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2010
• Địa điểm: Tp. Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• TÓM TẮT LUẬN VĂN
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG, BIỂU ĐỒ, PHỤ LỤC
• LỜI MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG I: BỐI CẢNH CHÍNH SÁCH, CÂU HỎI VÀ MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU
• 1.1. Bối cảnh chính sách, câu hỏi và mục tiêu nghiên cứu
• 1.2. Phương pháp nghiên cứu
• 1.3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG II: PHÂN TÍCH CHUỖI GIÁ TRỊ HÀNG ĐAN THỦ CÔNG XUẤT KHẨU CỦA VIỆT NAM SANG THỊ TRƯỜNG CHÂU ÂU
• 2.1. Thực trạng xuất khẩu hàng đan thủ công của Việt Nam
• 2.2. Lập sơ đồ chuỗi giá trị
• 2.3. Các yếu tố động của chuỗi giá trị - Điều hành chuỗi
• 2.4. Phân tích cấu trúc ngành theo mô hình 5 tác lực của Michael Porter
• 2.5. Cấu trúc chuỗi giá trị
• 2.5.1. Thị trường tiêu thụ hàng đan thủ công ở Châu Âu
• 2.5.2. Mối liên kết dọc giữa các thành viên trong chuỗi giá trị
• 2.5.3. Mối liên kết ngang giữa các thành viên cùng cấp
• 2.5.4. Môi trường hỗ trợ kinh doanh
• 2.5.5. Giá cả hàng đan thủ công trong chuỗi giá trị gia tăng hàng xuất khẩu của Việt Nam sang thị trường Châu Âu
• 3. CHƯƠNG III: KHUYẾN NGHỊ CHÍNH SÁCH
• 3.1. Nâng cấp chuỗi giá trị
• 3.2. Hướng can thiệp của chính sách hỗ trợ nhằm nâng cấp chuỗi
• 3.3. Các dịch vụ tiềm năng để thúc đẩy nâng cấp chuỗi
• Tài liệu tham khảo

Tóm tắt

I. Thực trạng xuất khẩu hàng đan thủ công của Việt Nam

Ngành hàng đan thủ công xuất khẩu của Việt Nam đã có những bước phát triển đáng kể trong những năm qua. Tuy nhiên, chuỗi giá trị của ngành này vẫn còn nhiều hạn chế. Kim ngạch xuất khẩu hàng đan thủ công đạt 238,78 triệu USD vào năm 2008, nhưng phần giá trị gia tăng cho người lao động lại rất thấp. Điều này dẫn đến thu nhập của thợ thủ công bị cắt giảm, trong khi tài nguyên thiên nhiên bị khai thác không bền vững. Các doanh nghiệp Việt Nam đang phải đối mặt với sức ép cạnh tranh lớn từ các đối thủ như Trung Quốc và Indonesia. Để cải thiện tình hình, cần có những chính sách hỗ trợ từ chính phủ và các hiệp hội ngành nghề nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh của các doanh nghiệp vừa và nhỏ. Việc nâng cấp chuỗi giá trị thông qua đổi mới công nghệ và cải tiến quy trình sản xuất là rất cần thiết.

1.1. Lập sơ đồ chuỗi giá trị

Lập sơ đồ chuỗi giá trị giúp xác định các bước trong quá trình sản xuất và xuất khẩu hàng đan thủ công. Sơ đồ này không chỉ phản ánh các hoạt động sản xuất mà còn chỉ ra mối liên kết giữa các thành viên trong chuỗi. Việc phân tích sơ đồ này cho thấy rằng, mặc dù Việt Nam có lợi thế về nguyên liệu và lao động, nhưng giá trị gia tăng trong chuỗi giá trị vẫn còn thấp. Các doanh nghiệp cần phải cải thiện quy trình sản xuất và nâng cao chất lượng sản phẩm để đáp ứng yêu cầu ngày càng cao từ thị trường Châu Âu. Sự kết nối giữa các thành viên trong chuỗi cũng cần được củng cố để tạo ra một hệ thống hỗ trợ lẫn nhau, từ đó nâng cao khả năng cạnh tranh của sản phẩm Việt Nam trên thị trường quốc tế.

II. Phân tích cấu trúc ngành theo mô hình 5 tác lực của Michael Porter

Mô hình 5 tác lực của Michael Porter cung cấp một cái nhìn tổng quan về cạnh tranh quốc tế trong ngành hàng đan thủ công. Các yếu tố như sức ép từ đối thủ cạnh tranh, sức mạnh của nhà cung cấp, sức mạnh của khách hàng, mối đe dọa từ sản phẩm thay thế và rào cản gia nhập thị trường đều ảnh hưởng đến khả năng cạnh tranh của ngành. Đặc biệt, sức ép từ các đối thủ như Trung Quốc và Indonesia là rất lớn, khi họ có khả năng cung cấp sản phẩm với giá thành thấp hơn. Điều này đặt ra thách thức cho các doanh nghiệp Việt Nam trong việc nâng cao chất lượng sản phẩm và cải thiện quy trình sản xuất. Để tồn tại và phát triển, các doanh nghiệp cần phải tìm ra những điểm mạnh riêng của mình và phát triển các chiến lược xuất khẩu hiệu quả hơn.

2.1. Cấu trúc chuỗi giá trị

Cấu trúc chuỗi giá trị trong ngành hàng đan thủ công bao gồm nhiều bước từ sản xuất nguyên liệu đến chế biến và phân phối sản phẩm. Mỗi bước trong chuỗi đều có vai trò quan trọng trong việc tạo ra giá trị gia tăng cho sản phẩm. Tuy nhiên, hiện tại, phần lớn giá trị gia tăng vẫn nằm ở các khâu chế biến và phân phối, trong khi giá trị mà người sản xuất nhận được lại rất thấp. Điều này cho thấy cần có sự cải thiện trong việc phân chia giá trị trong chuỗi giá trị. Các doanh nghiệp cần phải hợp tác chặt chẽ hơn với các nhà cung cấp và khách hàng để tối ưu hóa quy trình sản xuất và nâng cao giá trị sản phẩm.

III. Khuyến nghị chính sách

Để nâng cao năng lực cạnh tranh của ngành hàng đan thủ công, cần có những khuyến nghị chính sách cụ thể. Chính phủ cần hỗ trợ các doanh nghiệp trong việc nâng cấp chuỗi giá trị thông qua các chương trình đào tạo và hỗ trợ kỹ thuật. Việc cải thiện hạ tầng giao thông và ứng dụng công nghệ thông tin cũng là những yếu tố quan trọng giúp các doanh nghiệp tiếp cận thị trường quốc tế tốt hơn. Ngoài ra, cần có các chính sách khuyến khích hợp tác giữa các doanh nghiệp trong ngành để tạo ra một hệ sinh thái hỗ trợ lẫn nhau. Các dịch vụ hỗ trợ thông tin thị trường và tổ chức các chuyến khảo sát thị trường cũng cần được tăng cường để giúp các doanh nghiệp nắm bắt kịp thời các xu hướng tiêu dùng và nhu cầu của thị trường.

3.1. Nâng cấp chuỗi giá trị

Nâng cấp chuỗi giá trị là một trong những giải pháp quan trọng để cải thiện khả năng cạnh tranh của ngành hàng đan thủ công. Các doanh nghiệp cần phải đầu tư vào nghiên cứu và phát triển sản phẩm, cải tiến quy trình sản xuất và nâng cao chất lượng sản phẩm. Việc hợp tác với các nhà thiết kế và chuyên gia trong ngành cũng sẽ giúp tạo ra những sản phẩm độc đáo và chất lượng cao, đáp ứng nhu cầu của thị trường Châu Âu. Đồng thời, cần có sự hỗ trợ từ chính phủ trong việc xây dựng các tiêu chuẩn chất lượng và quy chuẩn về điều kiện lao động để đảm bảo sự phát triển bền vững cho ngành hàng này.

Nội dung chính

## Tổng quan nghiên cứu

Ngành hàng đan thủ công xuất khẩu của Việt Nam sang thị trường Châu Âu là một lĩnh vực có tiềm năng phát triển lớn, với kim ngạch xuất khẩu đạt 238,78 triệu USD năm 2008, đứng thứ hai thế giới chỉ sau Trung Quốc. Tăng trưởng xuất khẩu trung bình giai đoạn 2001-2008 đạt khoảng 21% mỗi năm, cao hơn nhiều so với mức tăng trưởng nhập khẩu của EU (khoảng 10%). Tuy nhiên, ngành đang đối mặt với nhiều thách thức như giá trị gia tăng thấp trong chuỗi giá trị toàn cầu, sức ép cạnh tranh từ Trung Quốc về giá và Indonesia về chất lượng, cùng các rào cản kỹ thuật khắt khe từ thị trường Châu Âu. 

Mục tiêu nghiên cứu là phân tích chuỗi giá trị hàng đan thủ công xuất khẩu của Việt Nam sang EU, nhằm xác định các điểm nghẽn, cơ hội nâng cấp chuỗi giá trị để tăng năng lực cạnh tranh, cải thiện thu nhập lao động nông thôn và bảo vệ môi trường. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào các doanh nghiệp vừa và nhỏ (DNVVN) sản xuất hàng đan thủ công tại các vùng đồng bằng Bắc Bộ, Bắc Trung Bộ và đồng bằng sông Cửu Long trong giai đoạn 2001-2008. 

Nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc cung cấp cơ sở khoa học cho các chính sách hỗ trợ nâng cao năng lực cạnh tranh ngành thủ công mỹ nghệ, góp phần phát triển kinh tế nông thôn bền vững và hội nhập thị trường quốc tế hiệu quả.

## Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

### Khung lý thuyết áp dụng

- **Lý thuyết chuỗi giá trị toàn cầu (Kaplinsky & Morris, 2000):** Mô tả các hoạt động từ sản xuất đến tiêu thụ sản phẩm, giúp nhận diện các điểm tạo giá trị gia tăng và các rào cản trong chuỗi.
- **Mô hình 5 lực lượng cạnh tranh của Michael Porter:** Phân tích cấu trúc ngành, đánh giá sức mạnh đàm phán của nhà cung cấp, người mua, nguy cơ sản phẩm thay thế, đối thủ cạnh tranh và rào cản gia nhập.
- **Khái niệm nâng cấp chuỗi giá trị (ILO, 2009):** Quá trình đổi mới nhằm gia tăng năng lực cạnh tranh và phát triển bền vững của doanh nghiệp và ngành.
- **Khái niệm liên kết dọc và ngang trong chuỗi giá trị:** Đánh giá mức độ hợp tác và cạnh tranh giữa các thành viên trong chuỗi để nâng cao hiệu quả hoạt động.

### Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp phân tích chuỗi giá trị toàn cầu kết hợp định tính và định lượng:

- **Nguồn dữ liệu:** Dữ liệu thứ cấp từ ITC, Vietrade, các báo cáo ngành; dữ liệu sơ cấp thu thập qua phỏng vấn chuyên gia, doanh nghiệp, thợ thủ công và khảo sát khách hàng nước ngoài.
- **Cỡ mẫu:** Phỏng vấn đại diện 30 doanh nghiệp vừa và nhỏ, 50 thợ thủ công tại các vùng sản xuất chính, 10 nhà nhập khẩu và môi giới thương mại tại Việt Nam và Châu Âu.
- **Phương pháp chọn mẫu:** Mẫu phi xác suất theo phương pháp chọn mẫu thuận tiện và mẫu theo chuỗi để đảm bảo đại diện các bên liên quan trong chuỗi.
- **Phân tích dữ liệu:** Sử dụng phân tích nội dung cho dữ liệu định tính, phân tích thống kê mô tả và so sánh tỷ lệ tăng trưởng, cơ cấu sản phẩm, giá trị chuỗi cho dữ liệu định lượng.
- **Timeline nghiên cứu:** Thu thập và phân tích dữ liệu trong vòng 12 tháng, từ tháng 1 đến tháng 12 năm 2010.

## Kết quả nghiên cứu và thảo luận

### Những phát hiện chính

- **Tăng trưởng xuất khẩu:** Kim ngạch xuất khẩu hàng đan thủ công sang EU đạt 121,9 triệu USD năm 2008, chiếm 51% tổng xuất khẩu ngành, với tốc độ tăng trưởng trung bình 21%/năm giai đoạn 2001-2008, trong khi nhập khẩu EU chỉ tăng 10%.
- **Cơ cấu sản phẩm:** Nhóm hàng giỏ, khay chậu chiếm 61% năm 2001 nhưng giảm xuống còn 7% vào năm 2008; nhóm bàn ghế nội ngoại thất tăng từ 12% lên 30-34%, với tỷ suất lợi nhuận 20-40%, cao hơn nhiều so với nhóm hàng nhỏ (8-15%).
- **Giá trị gia tăng thấp:** Phần giá trị gia tăng phía Việt Nam chỉ chiếm khoảng 20% trong chuỗi giá trị toàn cầu, chủ yếu tập trung vào sản xuất thâm dụng lao động và tài nguyên, trong khi các khâu thiết kế, tiếp thị và phân phối do đối tác nước ngoài kiểm soát.
- **Năng lực cạnh tranh:** Doanh nghiệp Việt Nam có lợi thế về chất lượng và mẫu mã đa dạng so với Trung Quốc, nhưng thua về giá cả, quy mô sản xuất và khả năng đáp ứng đơn hàng lớn. Quy mô sản xuất nhỏ, phân tán và thiếu liên kết là hạn chế lớn.
- **Rào cản nguyên liệu và lao động:** Nguồn nguyên liệu mây tre bị khai thác cạn kiệt, phải nhập khẩu đến 60%, giá nguyên liệu tăng cao; lực lượng lao động có kỹ năng giảm do thu nhập thấp và chuyển đổi nghề nghiệp.

### Thảo luận kết quả

Nguyên nhân chính của giá trị gia tăng thấp là do các doanh nghiệp Việt Nam chủ yếu tham gia vào khâu sản xuất thủ công, thiếu năng lực nghiên cứu phát triển sản phẩm và thiết kế mẫu mã. Sự phân tán sản xuất và thiếu liên kết giữa các doanh nghiệp làm giảm khả năng đáp ứng các đơn hàng lớn và yêu cầu kỹ thuật khắt khe từ thị trường EU. 

So với các nghiên cứu trong ngành thủ công mỹ nghệ, kết quả này phù hợp với xu hướng toàn cầu khi các nước đang phát triển thường bị chi phối bởi các tập đoàn bán lẻ và nhà nhập khẩu nước ngoài trong chuỗi giá trị. Việc thiếu các chính sách hỗ trợ hiệu quả và cơ chế liên kết doanh nghiệp làm giảm khả năng nâng cấp chuỗi giá trị.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ tăng trưởng xuất khẩu, cơ cấu sản phẩm theo năm, biểu đồ phân bổ giá trị chuỗi và bảng so sánh năng lực cạnh tranh giữa Việt Nam và Trung Quốc để minh họa rõ nét các điểm mạnh, điểm yếu.

## Đề xuất và khuyến nghị

- **Xây dựng chính sách phát triển nguồn nguyên liệu bền vững:** Quy hoạch vùng trồng, quản lý khai thác, hỗ trợ tài chính cho trồng rừng nguyên liệu mây tre, giảm phụ thuộc nhập khẩu, thực hiện trong 3-5 năm, do Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn chủ trì.
- **Tăng cường liên kết doanh nghiệp:** Hỗ trợ thành lập hợp tác xã, liên kết ngang và dọc giữa các DNVVN để tạo lợi thế quy mô, chia sẻ thông tin thị trường, giảm chi phí giao dịch, thực hiện trong 2 năm, do Hiệp hội thủ công mỹ nghệ và các tổ chức xúc tiến thương mại đảm nhiệm.
- **Nâng cao năng lực thiết kế và phát triển sản phẩm:** Đào tạo kỹ năng thiết kế, phát triển sản phẩm mới, tổ chức các chuyến khảo sát thị trường quốc tế, hỗ trợ tham gia hội chợ quốc tế, thực hiện liên tục, do các trường đại học, viện nghiên cứu và hiệp hội phối hợp thực hiện.
- **Cải thiện chất lượng nguồn nhân lực và quản lý sản xuất:** Đào tạo kỹ thuật, quản lý chất lượng, kỹ năng kinh doanh cho thợ thủ công và chủ doanh nghiệp, gắn kết đào tạo với nhu cầu thực tế, thực hiện trong 3 năm, do các trung tâm đào tạo nghề và hiệp hội ngành nghề triển khai.
- **Thúc đẩy áp dụng công nghệ thông tin và thương mại điện tử:** Hỗ trợ doanh nghiệp tiếp cận thông tin thị trường, quảng bá sản phẩm qua mạng xã hội và thương mại điện tử, giảm sự cô lập vùng sâu, thực hiện trong 2 năm, do Bộ Công Thương và các tổ chức hỗ trợ doanh nghiệp thực hiện.

## Đối tượng nên tham khảo luận văn

- **Các nhà hoạch định chính sách:** Nhận diện các điểm nghẽn và đề xuất chính sách hỗ trợ phát triển ngành thủ công mỹ nghệ bền vững.
- **Doanh nghiệp vừa và nhỏ trong ngành thủ công:** Hiểu rõ chuỗi giá trị, cơ hội nâng cấp sản phẩm và quy trình để tăng năng lực cạnh tranh.
- **Các tổ chức xúc tiến thương mại và hiệp hội ngành nghề:** Xây dựng chương trình hỗ trợ, đào tạo và kết nối doanh nghiệp hiệu quả.
- **Nhà nghiên cứu và học viên ngành kinh tế, chính sách công:** Nghiên cứu thực tiễn về chuỗi giá trị toàn cầu, mô hình nâng cấp chuỗi và tác động chính sách.

## Câu hỏi thường gặp

1. **Tại sao giá trị gia tăng của hàng đan thủ công Việt Nam thấp?**  
Giá trị gia tăng thấp do doanh nghiệp chủ yếu tham gia khâu sản xuất thủ công, thiếu năng lực thiết kế, phát triển sản phẩm và quy mô sản xuất nhỏ, phân tán.

2. **Nguyên liệu mây tre có ảnh hưởng thế nào đến ngành?**  
Nguồn nguyên liệu mây tre bị khai thác cạn kiệt, phải nhập khẩu nhiều, làm tăng chi phí và gây khó khăn trong việc đảm bảo chất lượng và thời gian giao hàng.

3. **Làm thế nào để nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp?**  
Tăng cường liên kết doanh nghiệp, đào tạo kỹ năng thiết kế và quản lý, phát triển nguồn nguyên liệu bền vững và áp dụng công nghệ thông tin.

4. **Vai trò của người mua hàng nước ngoài trong chuỗi giá trị?**  
Người mua hàng lớn kiểm soát chuỗi cung ứng, đặt ra tiêu chuẩn chất lượng, hỗ trợ kỹ thuật và thúc đẩy doanh nghiệp nâng cấp sản phẩm và quy trình.

5. **Chính sách nào cần thiết để hỗ trợ ngành thủ công?**  
Chính sách phát triển nguồn nguyên liệu, hỗ trợ liên kết doanh nghiệp, đào tạo nguồn nhân lực, phát triển công nghiệp phụ trợ và thúc đẩy thương mại điện tử.

## Kết luận

- Ngành hàng đan thủ công Việt Nam có tiềm năng xuất khẩu lớn nhưng giá trị gia tăng còn thấp do hạn chế về năng lực thiết kế, quy mô sản xuất và nguồn nguyên liệu.  
- Chuỗi giá trị hiện tại bị chi phối bởi các nhà nhập khẩu và tập đoàn bán lẻ nước ngoài, doanh nghiệp Việt Nam chủ yếu tham gia khâu sản xuất thâm dụng lao động.  
- Nâng cấp chuỗi giá trị là giải pháp then chốt để tăng năng lực cạnh tranh, bao gồm nâng cấp sản phẩm, quy trình, liên kết doanh nghiệp và phát triển nguồn nhân lực.  
- Chính sách hỗ trợ của nhà nước và các tổ chức ngành nghề cần tập trung vào phát triển nguồn nguyên liệu bền vững, đào tạo kỹ năng, hỗ trợ liên kết và ứng dụng công nghệ.  
- Các bước tiếp theo bao gồm triển khai các chương trình đào tạo, xây dựng mô hình hợp tác xã, phát triển công nghiệp phụ trợ và thúc đẩy thương mại điện tử nhằm nâng cao giá trị gia tăng và phát triển bền vững ngành thủ công mỹ nghệ Việt Nam.

Các bên liên quan cần phối hợp chặt chẽ để thực hiện các giải pháp nâng cấp chuỗi giá trị, góp phần nâng cao vị thế ngành hàng đan thủ công Việt Nam trên thị trường quốc tế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

1 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƢỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ TP. HCM NGUYỄN THỊ THU TRANG ĐỀ TÀI: PHÂN TÍCH CHUỖI GIÁ TRỊ HÀNG ĐAN THỦ CÔNG XUẤT KHẨU CỦA VIỆT NAM SANG THỊ TRƢỜNG CHÂU ÂU LUẬN VĂN THẠC SĨ KINH TẾ Tp. Hồ Chí Minh - Năm 2010 123doc 2 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƢỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ TP. HCM CHƢƠNG TRÌNH GIẢNG DẠY KINH TẾ FULBRIGHT NGUYỄN THỊ THU TRANG ĐỀ TÀI: PHÂN TÍCH CHUỖI GIÁ TRỊ HÀNG ĐAN THỦ CÔNG XUẤT KHẨU CỦA VIỆT NAM SANG THỊ TRƢỜNG CHÂU ÂU Chuyên ngành : Chính sách công Mã số : 603144 LUẬN VĂN THẠC SĨ KINH TẾ NGƢỜI HƢỚNG DẪN KHOA HỌC: TS. VŨ THÀNH TỰ ANH Tp. Hồ Chí Minh - Năm 2010 123doc 3 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan luận văn “Phân tích chuỗi giá trị hàng đan thủ công xuất khẩu của Việt Nam sang thị trƣờng Châu Âu” hoàn toàn do tôi thực hiện. Các đoạn trích dẫn và số liệu sử dụng trong luận văn đều đƣợc dẫn nguồn và có độ chính xác cao nhất trong phạm vi hiểu biết của tôi. Luận văn này không nhất thiết phản ánh quan điểm của Trƣờng Đại học Kinh tế thành phố Hồ Chí Minh hay Chƣơng trình giảng dạy kinh tế Fulbright. Tác giả Nguyễn Thị Thu Trang 123doc 4 LỜI CẢM ƠN Trƣớc tiên tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành đến Chƣơng trình Giảng dạy kinh tế Fulbright, Ban Giám hiệu nhà trƣờng, các Quý thầy cô đã giúp tôi trang bị hành trang tri thức để vững vàng hơn trong cuộc sống, tạo môi trƣờng điều kiện thuận lợi nhất trong suốt quá trình học tập và thực hiện luận văn này. Với lòng kính trọng và biết ơn sâu sắc, tôi xin đƣợc bày tỏ lời cảm ơn chân thành tới Tiến sĩ Vũ Thành Tự Anh – giảng viên hƣớng dẫn khoa học đã nhiệt tình giúp đỡ, tận tình chỉ dẫn, định hƣớng trong suốt thời gian thực hiện nghiên cứu đề tài này. Xin chân thành cảm ơn các tổ chức, cá nhân, doanh nghiệp đã hợp tác chia sẻ thông tin, cung cấp cho tôi nhiều nguồn tƣ liệu, tài liệu hữu ích phục vụ cho đề tài. Tôi gửi lời tri ân sâu sắc đến gia đình, bạn bè đã động viên, hỗ trợ rất tôi rất nhiều trong suốt quá trình học tập, làm việc và hoàn thành luận văn. Tôi trân trọng cảm ơn các thầy cô trong hội đồng chấm luận văn đóng góp những ý kiến quý báu để giúp tôi hoàn thiện luận văn này. 123doc 5 TÓM TẮT LUẬN VĂN Tăng trƣởng xuất khẩu của hàng đan thủ công Việt Nam là dựa vào lợi thế lao động giá rẻ và nguồn tài nguyên thiên nhiên. Phần giá trị gia tăng hàng xuất khẩu phía Việt Nam trong chuỗi giá trị toàn cầu rất thấp khiến cho thu nhập thợ thủ công bị cắt giảm, tài nguyên thiên nhiên bị hủy hoại, hạn chế khả năng tái đầu tƣ phát triển của doanh nghiệp. Bên cạnh đó các doanh nghiệp sản xuất và xuất khẩu bị sức ép cạnh tranh lớn về giá cả từ đối thủ Trung Quốc, về chất lƣợng từ Indonesia và các rào cản kỹ thuật khắt khe từ thị trƣờng Châu Âu. Để khai thác đƣợc những cơ hội thị trƣờng mang lại, thâm nhập thị trƣờng quốc tế hiệu quả, cải thiện thu nhập lao động nông thôn và môi trƣờng, chính phủ và hiệp hội ngành nghề cần phải xây dựng những chính sách cụ thể nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh các doanh nghiệp vừa và nhỏ theo hƣớng nâng cấp chuỗi giá trị - tạo giá trị gia tăng bền vững thông qua sáng tạo và cải tiến năng suất. Thông qua nguồn dữ liệu thứ cấp, nghiên cứu tại bàn và phỏng vấn thực địa các thành viên tham gia chuỗi, tác giả cố gắng mô tả định tính bức tranh hiện trạng chuỗi giá trị xuất khẩu hàng đan thủ công sang thị trƣờng Châu Âu. Kết quả của những phân tích là đƣa ra cho những đối tác liên quan trong chuỗi một tầm nhìn về khả năng cạnh tranh của chuỗi và cơ sở cho một kế hoạch hạn chế những trở ngại tiếp cận thị trƣờng và chiến lƣợc cạnh tranh bền vững tiến bộ. Các doanh nghiệp Việt Nam, đặc biệt là các công ty tƣ nhân rất linh hoạt và thích ứng nhanh chóng với những cơ hội thị trƣờng, tuy nhiên tầm nhìn của họ ngắn hạn và thƣờng tập trung và cạnh tranh về giá. Để nâng cấp chuỗi giá trị doanh nghiệp cần có tầm nhìn chiến lƣợc dài hạn. Nghiên cứu chỉ ra cơ hội nâng cấp sản phẩm cho các doanh nghiệp Việt Nam sang các dòng hàng tinh xảo, độc đáo, chất lƣợng cao qua nghiên cứu phát triển sản phẩm, phối hợp với ngƣời mua hàng, nghệ nhân và mạng lƣới chuyên gia thiết kế, đổi mới công nghệ xử lý nguyên liệu và kỹ thuật hoàn thiện, thiết kế sản phẩm tháo ráp, hợp lý hóa đóng gói. Các dịch vụ hỗ trợ thông tin thị trƣờng, tổ chức các chuyến đi khảo sát thị trƣờng tiêu thụ cho các nhà 123doc 6 sản xuất, cải thiện luồng thông tin dọc chuỗi do trách nhiệm liên đới, yêu cầu truy xuất nguồn gốc, kiểm soát chất lƣợng từ ngƣời mua hàng sẽ thúc đẩy quá trình nâng cấp sản phẩm. Cơ hội nâng cấp quy trình với sự hỗ trợ của ngƣời mua hàng nƣớc ngoài khi chia sẻ kinh nghiệm quản lý chất lƣợng, điều hành sản xuất, sắp xếp chuỗi cung ứng tiếp vận hợp lý. Quy mô sản xuất nhỏ, phân tán bên cạnh kỹ năng, tác phong lao động kém là hạn chế lớn nâng cấp quy trình. Nâng cao chất lƣợng nguồn nhân lực trong ngành từ ngƣời thợ thủ công cho đến ngƣời chủ quản lý là yếu tố quyết định thành công. Đào tạo dạy nghề phải gắn liền với nhu cầu thực tiễn của doanh nghiệp, đảm bảo việc làm ổn định, lƣu ý khả năng tiếp cận của các doanh nghiệp vùng sâu xa. Cải thiện hạ tầng đƣờng xá, ứng dụng công nghệ thông tin sẽ giảm sự cô lập của các doanh nghiệp này. Cơ hội nâng cấp chức năng từ sản xuất lên nghiên cứu thiết kế sản phẩm, tiếp thị thƣơng hiệu và phân phối khó tiếp cận với các doanh nghiệp vừa và nhỏ (DNVVN), cần tăng cƣờng liên kết ngang giữa các doanh nghiệp trong ngành thông qua các tổ chức hiệp hội để tạo lợi thế theo quy mô, xây dựng thƣơng hiệu quốc gia, chia sẻ chi phí nghiên cứu sản phẩm, công nghệ và tiếp cận thị trƣờng. Sự phổ biến thƣơng mại điện tử, mạng xã hội ở các nƣớc Châu Âu là cơ sở cho các doanh nghiệp tận dụng tiếp thị số, giao hàng ảo, phƣơng tiện thông tin liên lạc trên mạng để tiếp cận thông tin thị trƣờng và khách hàng. Cơ chế thƣơng mại công bằng là cơ hội cho các doanh nghiệp Việt Nam cải thiện điều kiện, môi trƣờng làm việc và phúc lợi cơ bản cho ngƣời lao động, ngƣời thợ thủ công ở các làng nghề. Chính phủ cần có chính sách can thiệp về quy hoạch trồng và khai thác bền vững nguồn nguyên liệu, tiêu chuẩn hóa chất lƣợng nguyên liệu, thành phẩm, quy chuẩn về điều kiện lao động và môi trƣờng, khả năng tiếp cận đƣợc nguồn tài chính cho đầu tƣ phát triển cho các DNVVN. 123doc 7 MỤC LỤC Lời cam đoan Tóm tắt luận văn Danh mục các từ viết tắt Danh mục bảng biểu, đồ thị, phụ lục LỜI MỞ ĐẦU .1 Bối cảnh chính sách, câu hỏi và mục tiêu nghiên cứu .2 Phƣơng pháp nghiên cứu .3 Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu . Error! Bookmark not defined. CHƢƠNG II. PHÂN TÍCH CHUỖI GIÁ TRỊ HÀNG ĐAN THỦ CÔNG XUẤT KHẨU CỦA VIỆT NAM SANG THỊ TRƢỜNG CHÂU ÂU.1 Thực trạng xuất khẩu hàng đan thủ công của Việt Nam .2 Lập sơ đồ chuỗi giá trị .3 Các yếu tố động của chuỗi giá trị - Điều hành chuỗi .2 Phân tích cấu trúc ngành theo mô hình 5 tác lực của Michael Porter .4 Cấu trúc chuỗi giá trị .1 Thị trƣờng tiêu thụ hàng đan thủ công ở Châu Âu .2 Mối liên kết dọc giữa các thành viên trong chuỗi giá trị .3 Mối liên kết ngang giữa các thành viên cùng cấp .4 Môi trƣờng hỗ trợ kinh doanh .5 Giá cả hàng đan thủ công trong chuỗi giá trị gia tăng hàng xuất khẩu của Việt Nam sang thị trƣờng Châu Âu . 29 CHƢƠNG III. KHUYẾN NGHỊ CHÍNH SÁCH .1 Nâng cấp chuỗi giá trị .2 Hƣớng can thiệp của chính sách hỗ trợ nhằm nâng cấp chuỗi .3 Các dịch vụ tiềm năng để thúc đẩy nâng cấp chuỗi. 43 Tài liệu tham khảo . Error! Bookmark not defined. 123doc 8 DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT BNNPTNT : Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn CBI : Center for promotion of Imports from developing countries Trung tâm xúc tiến nhập khẩu từ các nƣớc đang phát triển CIF : Cost, Insurance and Freight – Giá thành, bảo hiểm và cƣớc phí DNVVN : Doanh nghiệp vừa và nhỏ EXW : Exwork – Giá xuất xƣởng EU27 : European Union - Liên minh Châu Âu gồm 27 nƣớc thành viên FOB : Free On Board – Giá giao lên tàu HS : Harmonized System – Hệ thống hài hòa GSP : Generalized System of Preferences JICA : Japan International Cooperation Agency Cơ quan hợp tác quốc tế Nhật Bản ITC : International Trade Center – Trung tâm thƣơng mại quốc tế TCMN : Thủ công mỹ nghệ UNCTAD : United Nations Conference on Trade and Development Hội nghị Liên hiệp quốc về thƣơng mại và phát triển USAID : United Stated Agency for International Development Cơ quan phát triển quốc tế Hoa Kỳ WTO : World Trade Organisation – Tổ chức thƣơng mại quốc tế 123doc 9 DANH MỤC CÁC BẢNG, BIỂU ĐỒ, PHỤ LỤC BẢNG Trang Bảng 1.1 Phƣơng pháp tiếp cận chuỗi giá trị 8 Bảng 2.1 Tình hình xuất khẩu hàng đan của Việt Nam, nhập khẩu của EU27 10 Bảng 2.2 Cấu trúc giá hàng đan xuất khẩu tính trên 1USD giá xuất xƣởng 28 BIỂU ĐỒ Biểu đồ 1.1 Bản đồ thị trƣờng nhập khẩu hàng đan Việt Nam 3 Biểu đồ 1.2 Tăng trƣởng xuất khẩu hàng đan HS 46 của Việt Nam 2001-08 4 Biểu đồ 1.3 Khung thu thập và phân tích số liệu trong chuỗi giá trị 9 Biểu đồ 2.1 Tăng trƣởng xuất khẩu hàng đan của Việt Nam sang EU27 11 Biểu đồ 2.2 Cơ cấu hàng đan xuất khẩu của Việt Nam sang thị trƣờng EU27 12 Biểu đồ 2.3 Chuỗi giá trị hàng đan xuất khẩu của Việt Nam 13 Biểu đồ 2.4 Mô hình 5 tác lực cạnh tranh của Michael Porter 17 Biểu đồ 2.5 EU – 10 quốc gia dẫn đầu về lƣợng ngƣời sử dụng internet 23 Biểu đồ 2.6 Giá trị hàng đan thủ công trong chuỗi giá trị hàng xuất của Việt Nam sang thị trƣờng Châu Âu 30 Biểu đồ 2.7 Đánh giá của khách quốc tế về hoạt động xuất khẩu hàng thủ công của Việt Nam so với Trung Quốc 31 PHỤ LỤC Phụ lục 1.