Tổng quan luận án

Công trình khoa học mang tên "Nhu cầu thông tin chính trị của sinh viên các trường đại học trên địa bàn Hà Nội hiện nay" do nghiên cứu sinh Nguyễn Văn Việt thực hiện tại Học viện Báo chí và Tuyên truyền (thuộc Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh), dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS, TS. Nguyễn Chí Mỳ và PGS, TS. Mai Đức Ngọc. Luận án thuộc ngành Chính trị học, chuyên ngành Công tác tư tưởng, mã số 9 31 02 01, được hoàn thành năm 2024.

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Thông tin chính trị giữ vị trí trọng yếu trong việc hình thành thái độ, lập trường và hành động chính trị của con người, đặc biệt trong bối cảnh Đảng và Nhà nước xác định nguồn lực con người là trung tâm của sự phát triển bền vững. Sinh viên là lực lượng xã hội đông đảo, chuẩn bị trực tiếp tham gia vào nguồn nhân lực chất lượng cao của đất nước. Công tác giáo dục chính trị, tư tưởng, bồi dưỡng lý tưởng cách mạng và bản lĩnh chính trị cho sinh viên là nhiệm vụ có tính chiến lược lâu dài.

Tuy nhiên, từ thực tiễn đời sống xã hội và môi trường đại học trên địa bàn Hà Nội, một bộ phận sinh viên đang xuất hiện biểu hiện "nhạt Đảng, phai Đoàn, khô chính trị", thờ ơ với các sự kiện chính trị - xã hội hoặc tiếp nhận thông tin thụ động, thiếu chọn lọc trên không gian mạng. Hiện tượng một số người học tiếp cận nguồn thông tin không chính thống, lệch lạc, vô tình tiếp tay cho luận điệu xuyên tạc nền tảng tư tưởng của Đảng đặt ra yêu cầu phải khảo sát thực trạng nhu cầu thông tin chính trị. Luận án giải quyết khoảng trống về việc nghiên cứu trực tiếp, hệ thống và thực nghiệm về nhu cầu thông tin chính trị của sinh viên nhằm xác định cơ sở khoa học để kích thích, định hướng và đáp ứng nhu cầu này trong bối cảnh thực hiện Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XII và XIII của Đảng.

Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

  • Mục đích nghiên cứu: Trên cơ sở làm rõ các vấn đề lý luận và khảo sát thực tiễn về nhu cầu thông tin chính trị của sinh viên, luận án đề xuất các quan điểm và hệ thống giải pháp nhằm định hướng, đáp ứng nhu cầu thông tin chính trị của sinh viên các trường đại học trên địa bàn Hà Nội trong bối cảnh hiện nay.
  • Nhiệm vụ nghiên cứu:
    1. Tổng quan các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước liên quan trực tiếp và gián tiếp đến đề tài luận án.
    2. Nghiên cứu một số vấn đề lý luận cơ bản về nhu cầu thông tin chính trị của sinh viên, xây dựng khung lý thuyết phân tích cho luận án.
    3. Khảo sát, phân tích thực trạng nhu cầu thông tin chính trị của sinh viên các trường đại học trên địa bàn Hà Nội, nhận diện những kết quả đạt được, hạn chế và các vấn đề đặt ra cần giải quyết.
    4. Xác định quan điểm và đề xuất hệ thống giải pháp cụ thể nhằm định hướng, đáp ứng nhu cầu thông tin chính trị của sinh viên các trường đại học trên địa bàn Hà Nội trong thời gian tới.

Câu hỏi và giả thuyết nghiên cứu

  • Câu hỏi nghiên cứu:
    1. Sự cần thiết phải nghiên cứu nhu cầu thông tin chính trị của sinh viên các trường đại học trên địa bàn Hà Nội hiện nay là gì?
    2. Thực trạng nhu cầu thông tin chính trị của sinh viên các trường đại học trên địa bàn Hà Nội và các yếu tố tác động đến thực trạng này diễn ra như thế nào?
    3. Những vấn đề đặt ra từ thực trạng nhu cầu thông tin chính trị của sinh viên Học viện Báo chí và Tuyên truyền, Trường Đại học Bách khoa Hà Nội, Trường Đại học Phòng cháy chữa cháy, Trường Đại học Kinh doanh và Công nghệ Hà Nội là gì?
    4. Những quan điểm và giải pháp cụ thể nào cần được triển khai để định hướng, đáp ứng nhu cầu thông tin chính trị của sinh viên các trường đại học trên địa bàn Hà Nội thời gian tới?
  • Giả thuyết khoa học: Nhu cầu về thông tin chính trị của sinh viên các trường đại học trên địa bàn Hà Nội về cơ bản còn thấp; một bộ phận sinh viên hoặc chưa xuất hiện nhu cầu rõ rệt, hoặc còn mơ hồ trong việc tiếp nhận thông tin, chưa phân biệt đầy đủ giữa thông tin chính xác và thông tin sai lệch, suy diễn. Việc phân tích đúng thực trạng, nguyên nhân sẽ cung cấp luận cứ khoa học để xây dựng giải pháp định hướng và đáp ứng nhu cầu chính đáng của sinh viên.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

  • Đối tượng nghiên cứu: Nhu cầu thông tin chính trị của sinh viên các trường đại học trên địa bàn Hà Nội hiện nay.
  • Phạm vi đối tượng: Sinh viên từ năm thứ nhất đến năm thứ ba thuộc 4 cơ sở đào tạo đại diện cho các khối ngành: Học viện Báo chí và Tuyên truyền (khối lý luận, báo chí, khoa học xã hội và nhân văn); Trường Đại học Bách khoa Hà Nội (khối kỹ thuật, công nghệ công lập); Trường Đại học Phòng cháy chữa cháy (khối lực lượng vũ trang nhân dân); Trường Đại học Kinh doanh và Công nghệ Hà Nội (khối trường ngoài công lập đa ngành). Nội dung thông tin chính trị được giới hạn chủ yếu ở thể chế chính trị, thiết chế chính trị và thực tiễn chính trị Việt Nam hiện nay.
  • Phạm vi không gian và thời gian: Địa bàn thành phố Hà Nội; khoảng thời gian nghiên cứu từ năm 2016 đến năm 2021, gắn với giai đoạn giữa hai kỳ Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XII và XIII.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án đã hệ thống hóa và phân tích dung lượng lớn các tài liệu khoa học trong nước và quốc tế liên quan đến đề tài theo ba nhóm nội dung chính:

Các hướng nghiên cứu trước đây

  1. Nhóm công trình về thông tin lý luận chính trị và công tác giáo dục lý luận chính trị:
    • Các luận án chuyên ngành nghiên cứu về thông tin và giáo dục chính trị gồm: Nguyễn Hoài Nam (nghiên cứu mạng thông tin số ở Việt Nam), Trương Đại Lượng (phát triển kiến thức thông tin cho sinh viên đại học), Nguyễn Thị Phương Thảo (hành vi tìm kiếm thông tin của độc giả các tạp chí, bản tin), Hoàng Anh (giáo dục lý luận Mác - Lênin với việc hình thành nhân cách sinh viên), Đỗ Minh Tuấn (vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh trong giáo dục lý luận chính trị cho sinh viên đại học ở Hà Nội), Nguyễn Thị Thu Thủy (quản lý đào tạo giảng viên lý luận chính trị), Lương Ngọc Vĩnh (hiệu quả công tác giáo dục chính trị - tư tưởng trong học viên các học viện quân sự).
    • Các đề tài khoa học và bài báo chuyên san: Đề tài của Đoàn Thị Thanh Thúy (thông tin lý luận chính trị phục vụ giảng dạy tại Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh trong bối cảnh cách mạng công nghiệp lần thứ tư), bài viết của Nguyễn Thị Kim Chung (đổi mới phương pháp giảng dạy lý luận chính trị), Trình Phú và Dư Bân (thông tin những vấn đề lý luận Mác), Đỗ Văn Hùng (năng lực thông tin cho sinh viên trong kỷ nguyên số dựa trên mô hình SCONUL và JISC).
    • Các ấn phẩm chuyên khảo về công tác tư tưởng và thể chế: Các công trình của Đào Duy Tùng, Hữu Thọ và Đào Duy Quát, Hà Học Hợi và Ngô Văn Thạo, Lương Khắc Hiếu, Nguyễn Duy Bắc, Ban Tư tưởng - Văn hóa Trung ương và Viện Bảo tàng Hồ Chí Minh, Phạm Huy Kỳ, Trần Thị Anh Đào, Lưu Văn An, Mai Đức Ngọc.
  2. Nhóm công trình về lý thuyết nhu cầu và nhu cầu của sinh viên:
    • Nghiên cứu lý thuyết nền tảng: A. N. Leontiev (hoạt động, ý thức, nhân cách), E. Landsberger (chiến lược học tập), S. Freud (lý thuyết phân tâm học về nhu cầu bản năng), David Barash, Kurt Lewin, Henry Murray, D. Uznatze, A. Covalip, Abraham Maslow (tháp thứ bậc nhu cầu), Lê Hữu Tầng, Phạm Minh Hạc, Phạm Minh Lăng, Nguyễn Khắc Viện, Nguyễn Bá Minh.
    • Nghiên cứu nhu cầu chuyên biệt của thanh niên, sinh viên: Các luận án và đề tài của Hoàng Thị Thu Hà (nhu cầu học tập của sinh viên sư phạm), Hoàng Trần Doãn (nhu cầu điện ảnh của sinh viên), Nguyễn Thị Thùy (nhu cầu tự khẳng định của sinh viên), Trần Thị Thìn (động cơ học tập), Lã Thị Thu Thủy (nhu cầu thành đạt nghề nghiệp của trí thức trẻ), Hà Thị Bình Hòa (nhu cầu thông tin của khách thể tuyên truyền), Ngô Thị Thu Ngà (giá trị đạo đức), Trần Hùng (hiệu quả giáo dục lý luận chính trị tại TP.HCM), Nguyễn Đình Đức (yếu tố tác động đến tư tưởng chính trị sinh viên), Quang Hùng (niềm tin chính trị), Phạm Đình Khuê (ý thức chính trị của sinh viên), Dương Thị Kim Oanh (động cơ học tập), Hoàng Thúc Lân (năng lực tư duy biện chứng), Nguyễn Thị Kim Dung (nhu cầu thông tin của sinh viên KHXH&NV), Vũ Phương Dung (nhu cầu tiếp nhận truyền hình), Trần Thị Minh Ngọc (nhu cầu và thái độ học tập các môn lý luận chính trị).
  3. Nhóm công trình liên quan trực tiếp đến sinh viên trên địa bàn Hà Nội:
    • Các công trình của Nguyễn Chí Mỳ (phai nhạt lý tưởng cách mạng), Dương Trung Ý (ý thức chính trị của sinh viên các trường đại học, cao đẳng Hà Nội), Nguyễn Thị Mỹ Trang (phát triển đảng viên là sinh viên tại Hà Nội), Vũ Thanh Bình (chất lượng giảng viên lý luận chính trị), Nguyễn Thanh Thảo (nhu cầu và điều kiện học tập lý luận chính trị của sinh viên đại học ở Hà Nội), Nguyễn Thanh Sơn (phát triển đảng viên khối đại học, cao đẳng Hà Nội), Vũ Tuấn Dũng (hiệu quả giáo dục lý tưởng cách mạng cho sinh viên khối trường đại học, cao đẳng Hà Nội).

Khoảng trống luận án lựa chọn giải quyết

Các công trình đi trước chủ yếu tiếp cận thông tin chính trị dưới góc độ là nội dung, phương tiện phục vụ hoạt động giảng dạy lý luận chính trị hoặc công tác tuyên giáo nói chung, chưa xem thông tin chính trị là một đối tượng khoa học độc lập có cấu trúc, đặc tính và quy luật vận động riêng. Đồng thời, vấn đề nhu cầu thông tin chính trị của sinh viên chưa được khảo sát một cách toàn diện, hệ thống bằng các công cụ đo lường xã hội học chuyên sâu tại các loại hình cơ sở đào tạo đặc thù ở Hà Nội. Luận án tập trung giải quyết khoảng trống này nhằm xác lập khung lý thuyết và cung cấp bức tranh thực nghiệm hoàn chỉnh về nhu cầu thông tin chính trị của sinh viên.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết và hệ thống khái niệm

  • Cơ sở lý luận nền tảng: Luận án dựa trên các nguyên lý của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, các nghị quyết, văn kiện của Đảng Cộng sản Việt Nam và chính sách, pháp luật của Nhà nước về chính trị, công tác tư tưởng và giáo dục lý luận chính trị.
  • Khái niệm thông tin chính trị (TTCT): Là tri thức về lĩnh vực chính trị, phản ánh sự vật, hiện tượng, quan hệ giai cấp, dân tộc trong việc giành, giữ và thực thi quyền lực nhà nước. Luận án xác định cấu trúc nội dung của thông tin chính trị gồm 3 bộ phận:
    1. Thông tin về hệ tư tưởng, nền tảng lý luận (chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh), đường lối của Đảng, chính sách và pháp luật của Nhà nước.
    2. Thông tin về tổ chức và hoạt động của hệ thống chính trị, năng lực lãnh đạo và quản lý của Đảng và Nhà nước.
    3. Thông tin về các sự kiện chính trị - xã hội, tình hình thời sự trong nước và quốc tế.
    • Đặc điểm của thông tin chính trị: Tính thời sự, tính định hướng chính trị, tính đầy đủ và công khai.
  • Khái niệm nhu cầu và nhu cầu thông tin chính trị của sinh viên: Nhu cầu là đòi hỏi, nguyện vọng của con người về các điều kiện vật chất và tinh thần để tồn tại và phát triển. Nhu cầu thông tin chính trị của sinh viên là trạng thái tâm lý xã hội biểu hiện sự khao khát, đòi hỏi được tiếp nhận, xử lý và làm chủ các tri thức chính trị nhằm hình thành thế giới quan khoa học, bản lĩnh và nhân cách chính trị. Nhu cầu này mang tính chủ quan và khách quan, tính lịch sử - xã hội cụ thể, tính đối tượng và tính biến động theo sự phát triển của môi trường sống.

Phương pháp nghiên cứu

Luận án kết hợp phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử với các phương pháp nghiên cứu cụ thể:

  1. Phương pháp tiếp cận liên ngành: Vận dụng tri thức của chính trị học, xã hội học, tâm lý học và văn hóa học.
  2. Phương pháp nghiên cứu lý luận và tổng kết thực tiễn: Kế thừa văn kiện Đại hội Đảng, các báo cáo chuyên đề của Ban Tuyên giáo Trung ương, Trung ương Đoàn Thanh niên và các công trình khoa học đã công bố.
  3. Phương pháp phân tích - tổng hợp, lịch sử - logic và phương pháp so sánh: Đối chiếu nhu cầu thông tin chính trị giữa các khối trường đào tạo khác nhau.
  4. Phương pháp điều tra xã hội học bằng bảng hỏi: Thiết kế phiếu điều tra gồm hệ thống câu hỏi đóng và câu hỏi mở. Đối tượng khảo sát là sinh viên từ năm thứ nhất đến năm thứ ba.
  5. Phương pháp phỏng vấn sâu (PVS): Thực hiện phỏng vấn định tính đối với 15 khách thể gồm cán bộ lãnh đạo, quản lý trong các cơ quan Đảng, chính quyền, cán bộ quản lý trường đại học, giảng viên và sinh viên (chi tiết tại Phụ lục 2).

Cơ cấu mẫu khảo sát thực tế

Tổng số phiếu phát ra là 1.200 phiếu, số phiếu thu về hợp lệ được xử lý là 1.143 phiếu (đạt tỷ lệ phản hồi 95,25%). Cơ cấu mẫu gồm 653 nam và 490 nữ; 376 sinh viên có nơi cư trú tại Hà Nội, 767 sinh viên đến từ các địa phương khác (như Điện Biên, Hà Giang, Đắk Lắk, Gia Lai...).

Tên cơ sở đào tạo khảo sát Đơn vị / Khoa chuyên ngành khảo sát Phiếu phát ra Phiếu thu về hợp lệ
Học viện Báo chí và Tuyên truyền Khoa Triết học, Khoa Tuyên truyền, Khoa Xã hội học và Phát triển 300 291
Trường Đại học Bách khoa Hà Nội Khoa Kinh tế Quản lý, Khoa Công nghệ Thông tin và Truyền thông, Khoa Điện tử Viễn thông 300 286
Trường Đại học Phòng cháy chữa cháy Chuyên ngành Chỉ huy chữa cháy, Quản lý phương tiện - thiết bị PCCC, Cứu nạn cứu hộ 300 289
Trường Đại học Kinh doanh và Công nghệ Hà Nội Khoa Cơ điện tử, Khoa Công nghệ thông tin, Khoa Công nghệ kỹ thuật môi trường 300 277
Tổng số mẫu 1.200 1.143

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Một số vấn đề lý luận về nhu cầu thông tin chính trị của sinh viên các trường đại học hiện nay

Chương 1 tập trung xây dựng cơ sở lý luận cho toàn bộ đề tài qua ba nội dung lớn:

  • Thông tin và nhu cầu thông tin chính trị của sinh viên: Phân tích bản chất của thông tin như một nguồn tài nguyên xã hội có khả năng lan truyền và phát triển không ngừng; làm rõ khái niệm chính trị theo quan điểm chủ nghĩa Mác - Lênin là sự phản ánh tập trung của kinh tế và cốt lõi là quyền lực nhà nước. Luận án phân định rõ 3 yếu tố cấu thành chính trị gồm thể chế chính trị, thiết chế chính trị và thực tiễn chính trị; từ đó xác định rõ 3 nội dung trọng tâm và 3 đặc tính cơ bản của thông tin chính trị (thời sự, định hướng, đầy đủ và công khai).
  • Cấu trúc và vai trò nhu cầu thông tin chính trị của sinh viên: Cấu trúc nhu cầu thông tin chính trị bao gồm nhận thức về đối tượng và lợi ích của thông tin, sự hình thành ý chí, quyết tâm chiếm lĩnh thông tin, và hành động thực tiễn để thỏa mãn nhu cầu. Tiến trình vận động của nhu cầu trải qua các giai đoạn: kích thích nhu cầu, đáp ứng nhu cầu, phát triển và nâng cao nhu cầu. Nhu cầu này giữ vai trò định hướng việc hình thành thế giới quan duy vật biện chứng, bồi dưỡng niềm tin chính trị và thúc đẩy hành động thực tiễn đúng đắn.
  • Các yếu tố tác động đến nhu cầu thông tin chính trị của sinh viên: Hệ thống hóa các nhóm yếu tố tác động gồm yếu tố chủ quan (đặc điểm tâm sinh lý lứa tuổi thanh niên, trình độ nhận thức, động cơ cá nhân) và yếu tố khách quan (môi trường gia đình, văn hóa học đường, bối cảnh kinh tế - xã hội, sự phát triển của công nghệ truyền thông, các sự kiện chính trị thực tiễn như công tác phòng chống tham nhũng hay biến cố y tế công cộng như đại dịch COVID-19).

Chương 2: Nhu cầu thông tin chính trị của sinh viên các trường đại học trên địa bàn Hà Nội, thực trạng và những vấn đề đặt ra

Chương 2 trình bày toàn bộ kết quả khảo sát thực nghiệm và phân tích dữ liệu thực tế:

  • Khái quát đặc điểm 4 trường đại học và đối tượng khảo sát: Phân tích sự khác biệt về môi trường học thuật, định hướng nghề nghiệp và truyền thống đào tạo giữa Học viện Báo chí và Tuyên truyền, Trường Đại học Bách khoa Hà Nội, Trường Đại học Phòng cháy chữa cháy và Trường Đại học Kinh doanh và Công nghệ Hà Nội.
  • Thực trạng nhu cầu và mức độ tiếp nhận thông tin chính trị: Được lượng hóa và phản ánh qua hệ thống dữ liệu biểu đồ:
    • Mức độ theo dõi chương trình thời sự (Biểu đồ 2.1): Thể hiện tần suất và thói quen cập nhật tin tức thời sự chính trị hàng ngày của sinh viên qua các kênh truyền thông truyền thống và mạng xã hội.
    • Mức độ hiểu biết về Đại hội Đảng lần thứ XIII (Biểu đồ 2.2): Đánh giá mức độ nắm bắt các định hướng, chỉ tiêu lớn và nội dung văn kiện Đại hội XIII của Đảng trong sinh viên các khối trường.
    • Đánh giá của sinh viên về nội dung thông tin chính trị tiếp thu được ở trường (Biểu đồ 2.3): Đo lường tính thiết thực, mức độ phong phú và độ tin cậy của thông tin chính trị được cung cấp qua chương trình chính khóa.
    • Thái độ của sinh viên khi học tập các môn lý luận chính trị trên giảng đường (Biểu đồ 2.4): Ghi nhận mức độ hứng thú, sự tích cực tương tác hoặc tâm lý thụ động, đối phó trong các giờ học lý luận.
    • Thái độ khi tham gia sinh hoạt chính trị (Biểu đồ 2.5) và hoạt động ngoại khóa (Biểu đồ 2.6): Phản ánh mức độ tự giác tham gia các đợt sinh hoạt chính trị đầu khóa, tuần sinh hoạt công dân sinh viên, các diễn đàn tọa đàm và hoạt động phong trào Đoàn - Hội.
    • Đánh giá của sinh viên về phương thức đáp ứng nhu cầu thông tin chính trị (Biểu đồ 2.7): Phản hồi của người học về tính phù hợp và tính hấp dẫn của các kênh cung cấp thông tin hiện có tại nhà trường.
  • Đánh giá chung và những vấn đề đặt ra:
    • Mặt tích cực: Phần lớn sinh viên có nhận thức đúng về vai trò của thông tin chính trị, tin tưởng vào đường lối đổi mới của Đảng và chính sách của Nhà nước.
    • Mặt hạn chế và mâu thuẫn: Nhu cầu thông tin chính trị phân hóa rõ rệt giữa các khối trường; sinh viên khối trường công an, báo chí thể hiện mức độ quan tâm cao hơn so với khối kỹ thuật và ngoài công lập. Một bộ phận sinh viên vẫn còn thụ động, chưa chủ động tìm kiếm thông tin chính thống, dễ bị tác động bởi các luồng thông tin trái chiều trên không gian mạng. Phương thức cung cấp thông tin chính trị tại một số cơ sở đào tạo còn mang tính một chiều, hình thức, chưa theo kịp tốc độ phát triển của truyền thông số.

Chương 3: Quan điểm và giải pháp định hướng, đáp ứng nhu cầu thông tin chính trị cho sinh viên các trường đại học trên địa bàn Hà Nội trong bối cảnh hiện nay

Chương 3 đề xuất định hướng chính sách và các giải pháp can thiệp thực tiễn:

  • Quan điểm định hướng và đáp ứng:
    1. Bảo đảm giữ vững định hướng chính trị của Đảng, kiên định nền tảng tư tưởng của chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh.
    2. Kết hợp chặt chẽ giữa việc kích thích hình thành nhu cầu mới với việc đáp ứng đúng đắn, kịp thời các nhu cầu chính đáng của sinh viên.
    3. Bảo đảm tính khoa học, tính giáo dục, tính công khai, minh bạch và tính thuyết phục của thông tin chính trị.
    4. Phát huy tính tích cực, chủ động, tự giác và tư duy phản biện của sinh viên trong quá trình tiếp nhận thông tin.
  • Hệ thống giải pháp chủ yếu:
    • Đổi mới nội dung, chương trình và phương pháp giảng dạy các môn lý luận chính trị: Gắn kết bài giảng lý luận với các vấn đề thực tiễn sinh động của đất nước, tăng cường đối thoại, thảo luận nhóm và ứng dụng công nghệ thông tin trong giảng dạy.
    • Đổi mới phương thức cung cấp thông tin chính trị trong nhà trường: Đa dạng hóa các kênh thông tin, kết hợp bản tin nội bộ, cổng thông tin điện tử với các nền tảng mạng xã hội chính thức; tổ chức định kỳ các buổi tọa đàm, đối thoại giữa lãnh đạo nhà trường, chuyên gia với sinh viên.
    • Nâng cao vai trò, trách nhiệm của tổ chức Đoàn Thanh niên và Hội Sinh viên: Tổ chức các phong trào hành động cách mạng, các cuộc thi tìm hiểu kiến thức chính trị - xã hội dưới hình thức sân khấu hóa, tạo môi trường thực tế để sinh viên rèn luyện bản lĩnh.
    • Xây dựng cơ chế nắm bắt dư luận xã hội và xử lý thông tin trên không gian mạng: Kịp thời định hướng dư luận trước các sự kiện chính trị phức tạp, đấu tranh phản bác các quan điểm sai trái, thù địch; xây dựng môi trường văn hóa chính trị tích cực trong khuôn viên đại học.
    • Nâng cao phẩm chất, năng lực của đội ngũ cán bộ tuyên giáo, giảng viên lý luận chính trị và cán bộ quản lý sinh viên: Chú trọng bồi dưỡng phương pháp sư phạm hiện đại, kỹ năng nắm bắt tâm lý lứa tuổi và kỹ năng tương tác truyền thông số.

Kết quả và những đóng góp mới

  1. Về mặt lý luận:
    • Luận án hệ thống hóa và bổ sung khung lý thuyết chuyên ngành Công tác tư tưởng về thông tin chính trị và nhu cầu thông tin chính trị của sinh viên, xác lập rõ cấu trúc 3 thành tố nội dung của thông tin chính trị và các đặc trưng tâm lý - xã hội của nhu cầu thông tin chính trị.
    • Luận giải mối quan hệ biện chứng giữa kích thích nhu cầu, định hướng nhu cầu và đáp ứng nhu cầu thông tin chính trị trong tiến trình giáo dục nhân cách toàn diện cho người học.
  2. Về mặt thực tiễn:
    • Cung cấp bộ dữ liệu khảo sát thực nghiệm toàn diện trên mẫu 1.143 sinh viên và 15 phỏng vấn sâu tại 4 trường đại học đại diện trên địa bàn Hà Nội trong giai đoạn 2016 - 2021.
    • Nhận diện các mâu thuẫn, khoảng trống thực tế trong công tác giáo dục chính trị tư tưởng và cung cấp thông tin cho sinh viên giữa các khối ngành đào tạo khác nhau.
    • Đề xuất hệ thống quan điểm và giải pháp có cơ sở khoa học, có khả năng ứng dụng thực tế cho các cơ quan quản lý giáo dục, cấp ủy đảng và ban giám hiệu các trường đại học trong việc nâng cao hiệu quả công tác tư tưởng hiện nay.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

  • Hạn chế của luận án: Khảo sát thực nghiệm mới chỉ thực hiện trên phạm vi 4 trường đại học tại địa bàn Hà Nội đối với sinh viên từ năm thứ nhất đến năm thứ ba, chưa mở rộng ra các trường đại học ở các vùng kinh tế - xã hội khác trên cả nước hoặc nhóm sinh viên năm cuối và học viên sau đại học. Giới hạn thời gian khảo sát chủ yếu tập trung vào giai đoạn 2016 - 2021.
  • Hướng nghiên cứu tiếp theo: Có thể mở rộng phạm vi khảo sát so sánh liên vùng giữa các trường đại học tại Hà Nội với các trung tâm đào tạo đại học lớn khác như Thành phố Hồ Chí Minh, Đà Nẵng, Cần Thơ; đồng thời nghiên cứu sự biến đổi nhu cầu thông tin chính trị của sinh viên dưới tác động sâu rộng của trí tuệ nhân tạo (AI) và các thuật toán phân phối tin tức tự động trên mạng xã hội trong các giai đoạn tiếp theo.

Giá trị tham khảo

  • Đối với cơ quan quản lý và hoạch định chính sách: Luận án cung cấp luận cứ khoa học thực tiễn giúp Ban Tuyên giáo Trung ương, Bộ Giáo dục và Đào tạo, Thành ủy Hà Nội và Đảng ủy Khối các trường Đại học, Cao đẳng Hà Nội xây dựng chính sách, quy chế quản lý và định hướng công tác tư tưởng cho thế hệ trẻ.
  • Đối với các cơ sở giáo dục đại học: Là tài liệu tham khảo trực tiếp cho ban giám hiệu, phòng công tác chính trị - sinh viên, khoa lý luận chính trị và tổ chức Đoàn Thanh niên trong việc đổi mới phương thức tuyên truyền, nâng cấp hệ thống truyền thông nội bộ và cải tiến giáo trình, phương pháp giảng dạy môn học.
  • Đối với nghiên cứu sinh, giảng viên và sinh viên: Cung cấp tài liệu tổng quan học thuật phong phú, khung khái niệm chuẩn xác về công tác tư tưởng, phương pháp luận nghiên cứu liên ngành chính trị học - xã hội học và bảng dữ liệu khảo sát tham chiếu.

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án lựa chọn khảo sát thực nghiệm tại những cơ sở đào tạo nào và quy mô mẫu khảo sát là bao nhiêu?

Luận án tiến hành điều tra xã hội học tại 4 cơ sở đào tạo đại diện cho các mô hình giáo dục đại học tại Hà Nội: Học viện Báo chí và Tuyên truyền, Trường Đại học Bách khoa Hà Nội, Trường Đại học Phòng cháy chữa cháy và Trường Đại học Kinh doanh và Công nghệ Hà Nội. Tổng số phiếu phát ra là 1.200 phiếu, số phiếu thu về hợp lệ là 1.143 phiếu (653 nam, 490 nữ) của sinh viên từ năm thứ nhất đến năm thứ ba; kết hợp với phỏng vấn sâu 15 cá nhân gồm cán bộ quản lý, giảng viên và sinh viên.

2. Nội dung thông tin chính trị được tác giả xác định gồm những thành tố nào?

Thông tin chính trị trong luận án được xác định gồm 3 nội dung cốt lõi:

  1. Thông tin về nội dung chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, đường lối của Đảng, chính sách và pháp luật của Nhà nước.
  2. Thông tin về hoạt động của hệ thống chính trị, công tác lãnh đạo và điều hành của Đảng và Nhà nước trong đời sống xã hội.
  3. Thông tin về các sự kiện chính trị - xã hội, tình hình thời sự chính trị trong nước và quốc tế.

3. Nhu cầu thông tin chính trị của sinh viên có những đặc điểm cơ bản nào?

Nhu cầu thông tin chính trị của sinh viên có 4 đặc điểm cơ bản:

  1. Về hình thức mang tính chủ quan nhưng về nguồn gốc mang tính khách quan.
  2. Mang tính lịch sử - xã hội cụ thể, gắn liền với điều kiện sống và hoàn cảnh giáo dục.
  3. Có tính đối tượng rõ rệt, hướng vào các vấn đề thể chế, thiết chế và thực tiễn chính trị.
  4. Có tính biến động theo quy luật tâm lý lứa tuổi và sự biến chuyển của môi trường xã hội.

4. Phạm vi thời gian nghiên cứu của luận án được giới hạn trong giai đoạn nào?

Phạm vi thời gian của luận án tập trung nghiên cứu nhu cầu thông tin chính trị của sinh viên các trường đại học trên địa bàn Hà Nội trong giai đoạn từ năm 2016 đến năm 2021, gắn liền với khoảng thời gian giữa hai kỳ Đại hội toàn quốc lần thứ XII và lần thứ XIII của Đảng Cộng sản Việt Nam.

5. Những sự kiện thực tiễn nào được tác giả dẫn chứng để minh họa cho tính khách quan của nhu cầu thông tin chính trị ở sinh viên?

Tác giả dẫn chứng hai sự kiện thực tiễn tiêu biểu:

  • Biến cố đại dịch COVID-19 làm phát sinh nhu cầu tiếp nhận thông tin về chủ trương, chính sách thực hiện "nhiệm vụ kép" của Chính phủ trong sinh viên.
  • Sự kiện đầu năm 2020 khi Tổng Bí thư, Chủ tịch nước chỉ đạo tập trung kết thúc điều tra, xét xử sơ thẩm 10 vụ án kinh tế, tham nhũng nghiêm trọng, làm nảy sinh nhu cầu theo dõi thông tin về công tác phòng, chống tham nhũng và tính nghiêm minh của pháp luật.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Nguyễn Văn Việt là công trình nghiên cứu chuyên sâu, hệ thống thuộc chuyên ngành Công tác tư tưởng, giải quyết toàn diện vấn đề lý luận và thực tiễn về nhu cầu thông tin chính trị của sinh viên các trường đại học trên địa bàn Hà Nội giai đoạn 2016 - 2021. Bằng việc kết hợp phương pháp nghiên cứu liên ngành với khảo sát định lượng trên mẫu 1.143 sinh viên và phỏng vấn sâu 15 chuyên gia, nhà quản lý, luận án đã làm rõ thực trạng tiếp nhận thông tin, các yếu tố chi phối và những mâu thuẫn thực tế đang đặt ra. Hệ thống quan điểm và giải pháp do luận án đề xuất có giá trị thực tiễn đối với công tác tuyên giáo, giáo dục lý luận chính trị và quản lý sinh viên tại các cơ sở giáo dục đại học hiện nay.