MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Loài người đang phải đối mặt với HIV/AIDS, một đại dịch có sức tàn phá chưa từng thấy trong lịch sử. HIV/AIDS là một nguy cơ lớn đối với loài người, đối với các quốc gia, đối với các dân tộc, đối với mỗi gia đình và đối với mỗi người, HIV/AIDS đang là hiểm họa hàng đầu về việc gây ra chết chóc, nghèo đói lạc lậu, ảnh hưởng đến nhiều thế hệ các quốc gia, dân tộc. Từ khi đại dịch xuất hiện, theo thống kê của Tổ chức Y tế thế giới (WHO), đã có khoảng 78 triệu người nhiễm HIV trên thế giới, trong đó ước tính 50% đã tử vong.
Tại Việt Nam, HIV/AIDS cũng đang là căn bệnh gây nhức nhối cho toàn xã hội. Tính đến tháng 6/2015, số người nhiễm HIV còn sống được báo cáo là khoảng 227.000 trường hợp với trung bình 12.000 ca nhiễm mới mỗi năm và đã có khoảng 75.000 người tử vong do AIDS được báo cáo, tính ra trung bình mỗi ngày nước ta có 20 người nhiễm HIV mới. [2] Những người trực tiếp chăm sóc bệnh nhân HIV/AIDS không ai khác chính là các bác sỹ, y tá, nhân viên y tế, một bộ phận không nhỏ người làm công tác xã hội, …và không thể thiếu sự chăm sóc của những người thân trong gia đình người bệnh. Những đối tượng này có nguy cơ bị phơi nhiễm HIV rất cao.
Ông Hoàng Đình Cảnh, Phó Cục trưởng Cục Phòng chống HIV/AIDS (Bộ Y tế), cho biết báo cáo người bị tai nạn rủi ro nghề nghiệp phơi nhiễm HIV trên toàn quốc (gồm 63 tỉnh thành và các bộ ngành) năm 2014 cho thấy có 951 người tập trung chủ yếu ở nhóm cán bộ y tế, công an, nhân viên xã hội.Trong số này, có 853 người được khám tư vấn có nguy cơ và được điều trị dự phòng bằng thuốc ARV [2]. Những nỗ lực của 19 y-bác sĩ ở Bệnh viện Phụ sản Hà Nội giúp bệnh nhân hồi sinh đã được ngành y tế động viên khen thưởng. Nhưng sau vụ việc này, rất nhiều lo ngại và là một hồi chuông cảnh báo đối với sự an toàn của những người chăm sóc bệnh nhân HIV. Tuy nhiên nhân viên y tế, nhân viên xã hội còn nhận được sự điều trị miễn phí khi họ làm việc có nguy cơ phơi nhiễm HIV hay bản thân họ đã được trang bị những kiến thức, kỹ năng chăm sóc người bệnh, còn những người chăm sóc gia đình bệnh nhân HIV thì hoàn toàn không.
Người chăm sóc gia đình là người chăm sóc bệnh nhân hàng ngày và bên 5 z cạnh bệnh nhân trong suốt quá trình điều trị bệnh nhưng họ chưa nhận được sự quan tâm của cộng đồng xã hội. Thực tế cho thấy, người chăm sóc gia đình gặp rất nhiều khó khăn: vấn đề kinh tế, thời gian, kiến thức, kỹ năng, nguy cơ lây nhiễm… đặc biệt là những khó khăn về tâm lý. Họ không những lo lắng, căng thẳng, đau xót, mặc cảm mà họ còn gặp phải sự kỳ thị, xa lánh của xã hội. Đây là đối tượng cần được sự quan tâm, trợ giúp của cộng đồng nói chung và của các lĩnh vực chuyên môn trong đó có Công tác xã hội.
Trợ giúp người chăm sóc đáp ứng nhu cầu chính là gián tiếp tác động tích cực đến quá trình điều trị của bệnh nhân. Cho đến nay ở Việt Nam chưa có đề tài nào nghiên cứu về nhu cầu của người chăm sóc gia đình bệnh nhân HIV/AIDS. Các nghiên cứu chỉ đề cập đến nhu cầu, khó khăn của người chăm sóc là các nhân viên y tế và đưa ra các hỗ trợ, can thiệp mang tính chuyên môn Công tác xã hội. Xuất phát từ thực tế trên, nhằm giúp đỡ những người chăm sóc gia đình bệnh nhân HIV/AIDS đáp ứng những nhu cầu nảy sinh trong quá trình chăm sóc người bệnh, đồng thời cung cấp cho họ những kiến thức, kĩ năng để họ tăng năng lực ứng phó trước những vấn đề họ gặp phải, chỉ ra vai trò và nhiệm vụ của Nhân viên Công tác xã hội trong bệnh viện.
Tôi lựa chọn đề tài nghiên cứu: “Nhu cầu được hỗ trợ của người chăm sóc bệnh nhân HIV/AIDS (Nghiên cứu trường hợp người chăm sóc tại Khoa Truyền nhiễm Bệnh viện Đa khoa Đống Đa, Hà Nội)”. Tổng quan vấn đề nghiên cứu Trong nhiều năm nay đã có nhiều nghiên cứu về bệnh HIV/AIDS và cách chăm sóc người bệnh HIV/AIDS, trong đó bao gồm cả các nghiên cứu liên quan đến người chăm sóc bệnh nhân. Đây là vấn đề thu hút nhiều nhà nghiên cứu từ các lĩnh vực với các cách nhìn khác nhau. Mỗi ngành nghề lại nghiên cứu những chủ đề, hướng tiếp cận, phương pháp nghiên cứu khác nhau.
Tuy nhiên mục đích chung của các nghiên cứu này là nhằm giúp cho bệnh nhân và người chăm sóc bệnh nhân giảm thiểu được tối đa những khó khăn mà họ gặp phải trong quá trình đấu tranh chống lại căn bệnh thế kỷ. Các nghiên cứu đối tƣợng ngƣời chăm sóc là nhân viên y tế 6 z Nhân viên y tế là những người hàng ngày chăm sóc, điều trị cho các bệnh nhân HIV/AIDS, điều đó cũng có nghĩa là hàng ngày họ sẽ phải đối mặt với các rủi ro, tai nạn lây nhiễm từ bệnh nhân. Dù đã có nhiều chế độ bảo hiểm rủi ro nghề nghiệp nhưng có lẽ điều đó vẫn ít ỏi so với những vất vả, nguy hiểm mà các nhân viên y tế trực tiếp chăm sóc điều trị cho bệnh nhân HIV/AIDS. Bàn về vấn đề này, có khá nhiều nghiên cứu khoa học trong và ngoài nước về chăm sóc bệnh nhân HIV, đối tượng người chăm sóc là nhân viên y tế.
Các nghiên cứu đề cập đến vai trò, nhu cầu, khó khăn, thách thức mà họ gặp phải trong quá trình chăm sóc, điều trị cho bệnh nhân HIV/AIDS. Nghiên cứu của nhóm tác giả, Sagoe-Moses C, Pearson RD, Perry J, Jagger J:(8/2014), Rủi ro đối với nhân viên y tế ở các nước đang phát triển, cũng đề cập đến những rủi ro mà nhân viên y tế gặp phải khi chăm sóc, điều trị cho bệnh nhân HIV/AIDS, họ không những có nguy cơ lây nhiễm mà tâm lý lúc nào cũng lo sợ. Ở các nước đang phát triển thì các rủi ro nhiều hơn do họ còn ít được trang bị kiến thức, kỹ năng, thái độ và thực hành. Số nhân viên y tế ở các nước đang phát triển phải điều trị phơi nhiễm nhiều hơn và chế độ phụ cấp rủi ro nghề nghiệp của họ cũng thấp hơn các nước phát triển.
[35] Nhiễm với HIV là một rủi ro nghề nghiệp cho nhân viên y tế, đặc biệt là các bác sĩ, trong khi điều trị của bệnh nhân. Do vậy công tác dự phòng sau phơi nhiễm HIV (PEP) là có hiệu quả trong việc ngăn ngừa lây nhiễm HIV tiềm năng sau tai nạn. Nghiên cứu của nhóm tác giả, Ekundayo, Ogbaini (2004): “Kiến thức, thái độ và thực hành của nhân viên y tế trong dự phòng phơi nhiễm sau lây nhiễm HIV/AIDS, trong bệnh viện Đại học Benin city - Nigeria”, đăng trên tạp chíQuốc tế về Nghiên cứu Cộng đồng. Mục tiêu của nghiên cứu này là để đánh giá kiến thức, thái độ và thực hành sau phơi nhiễm HIV.
Nghiên cứu được tiến hành trên 187 bác sỹ, kết quả cho thấy đa số (66%) số người được hỏi có kiến thức tốt về HIV- PEP. 95% được khuyên HIV-PEP, 85% cho biết họ sẽ đưa PEP nếu vô tình tiếp xúc nguy cơ lây nhiễm. 47,4% số người được hỏi đã tiếp xúc với PEP. Lý do không dùng PEP gồm thiếu thông tin về các chính sách về HIV-PEP và sợ sự kỳ 7 z thị.
Nghiên cứu đã đưa ra đề xuất cần nâng cao kiến thức cho nhân viên y tế trong việc chăm sóc cho bệnh nhân HIV/AIDS, đặc biệt là dự phòng phơi nhiễm. [30] Những vấn đề kỳ thị liên quan đến HIV/AIDS đã xuất hiện từ giữa những năm 1980 và đến nay hơn hai thập kỷ đã trôi qua, xã hội vẫn còn tiếp tục kỳ thị những ai bị nhiễm hoặc nghi ngờ bị nhiễm, thậm chí cả những người có liên quan đến HIV/AIDS. Điều dưỡng là những người gần gũi để chăm sóc cho những người mắc căn bệnh này, nhưng chính họ cũng không thoát khỏi sự phân biệt đối xử của xã hội. Nhóm tác giả, Trương Minh Hoàng Oanh, Cao Ngọc Nga, Ria Lohuis- Heesink với nghiên cứu: “ Quan niệm của điều dưỡng đối với việc chăm sóc người nhiễm HIV tại Bệnh viện Bệnh Nhiệt Đới Thành phố Hồ Chí Minh”(2010), đăng trên tạp chí Y học Thành phố Hồ Chí Minh, với mục tiêu nghiên cứu tìm hiểu quan niệm của điều dưỡng về việc chăm sóc cho người nhiễm HIV/AIDS và xác định những yếu tố ảnh hưởng đến công việc chăm sóc bệnh nhân của những người điều dưỡng này.
Việc nhiễm HIV, mắc các bệnh nhiễm trùng cơ hội, tình trạng của bệnh nhân và bị người nhà bệnh nhân đe doạ là những nguyên nhân chính khiến cho điều dưỡng phải lo sợ.HIV đã gây nhiều ảnh hưởng lên cuộc sống cá nhân của người điều dưỡng mà đặc biệt là những người điều dưỡng trẻ. Những điều dưỡng lâu năm hầu như đã được tập huấn kiến thức về HIV nhiều, trong khi nhân viên trẻ thì chưa. Môi trường làm việc cũng có một số thuận lợi cũng như khó khăn đã ảnh hưởng đến công việc chăm sóc bệnh nhân của các điều dưỡng viên chuyên chăm sóc bệnh nhân HIV này. Nghiên cứu đóng góp kiến nghị là cần tạo một môi trường làm việc an toàn, cung cấp kiến thức chăm sóc và có cái nhìn đồng cảm với nhân viên điều dưỡng nói riêng, nhân viên y tế chăm sóc cho bệnh nhân HIV/AIDS nói chung.
[15] Đăng trên tạp chí “AIDS và cộng đồng” có rất nhiều bài viết về tập huấn cách chăm sóc và điều trị HIV/AIDS cho đối tượng là người nhiễm HIV/AIDS, và nhân viên y tế. Điển hình là bài viết: “Huyện Thuận Châu (Sơn La): Tập huấn chăm sóc người nhiễm HIV/AIDS” đăng trên số 2/2013 của tác giả Đăng Anh. Buổi tập huấn diễn ra 3 ngày, các học viên đã được cung cấp các kiến thức cơ bản về các bệnh thường gặp ở người nhiễm HIV/AIDS: tiêu chảy, ho, sốt, suy kiệt, lao…cũng như cách chăm sóc tinh thần, cơ thể cho người bệnh. Các buổi tập huấn, là một buổi 8 z hoạt động hữu ích giúp cho người nhiễm HIV/AIDS, nhân viên y tế biết được cách chăm sóc, hỗ trợ tâm lý, xử trí với các dấu hiệu của bệnh.
[1] Công việc nhân viên y tế chăm sóc và điều trị cho bệnh nhân phải đối mặt với nhiều áp lực, khó khăn. Đặc biệt là những nhân viên y tế chăm sóc, điều trị cho bệnh nhân HIV/AIDS mang nguy cơ rủi ro nghề nghiệp. Do vậy, không phải nhân viên y tế nào cũng hài lòng với công việc mà mình đang làm.