BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ TP. HỒ CHÍ MINH NGUYỄN THỊ HẰNG NGA CÁC NHÂN TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN THỰC HIỆN KẾ TOÁN QUẢN TRỊ MÔI TRƯỜNG TẠI CÁC DOANH NGHIỆP SẢN XUẤT Ở VIỆT NAM NGHIÊN CỨU CHO CÁC TỈNH THÀNH KHU VỰC PHÍA NAM LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ Tp. Hồ Chí Minh – Năm 2019 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ TP. HỒ CHÍ MINH Nguyễn Thị Hằng Nga CÁC NHÂN TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN THỰC HIỆN KẾ TOÁN QUẢN TRỊ MÔI TRƯỜNG TẠI CÁC DOANH NGHIỆP SẢN XUẤT Ở VIỆT NAM NGHIÊN CỨU CHO CÁC TỈNH THÀNH KHU VỰC PHÍA NAM Chuyên ngành: Kế toán Mã số: 9340301 LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: 1. PHẠM NGỌC TOÀN 2. TRẦN ANH HOA Tp. Hồ Chí Minh – Năm 2019 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com LỜI CAM ĐOAN Tôi cam đoan luận án này là công trình nghiên cứu của riêng tôi, được thực hiện theo sự hướng dẫn của tập thể người hướng dẫn khoa học. Những số liệu và kết quả được trình bày trong luận án này là trung thực và chưa được công bố trong các công trình khoa học khác, trừ một số bài báo được tôi rút trích từ kết quả nghiên cứu. Những nội dung được kế thừa từ nguồn tài liệu khác đều được trích dẫn và ghi nguồn cụ thể trong danh mục tài liệu tham khảo. Nguyễn Thị Hằng Nga LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com LỜI CẢM ƠN Tác giả xin được bày tỏ lòng biết ơn chân thành đến các nhà khoa học của Khoa Kế toán và Quý thầy cô tham gia giảng dạy các học phần trong chương trình đào tạo NCS của trường Đại học Kinh tế TP HCM đã cung cấp các kiến thức nền tảng và chia sẻ nhiều kinh nghiệm quý báu cho tác giả. Luận án được hoàn thành nhờ sự hướng dẫn tận tình của hai nhà khoa học là T.S Phạm Ngọc Toàn và T.S Trần Anh Hoa. Em xin trân trọng cảm ơn thầy, cảm ơn cô! Tác giả cảm ơn các chuyên gia của Viện Đào tạo Sau Đại học trường Đại học Kinh tế TP HCM vì những giúp đỡ hữu ích, cung cấp thông tin đầy đủ, kịp thời cho tác giả. Tác giả cũng xin được cảm ơn vì tất cả những giúp đỡ từ Quý chuyên gia, các đồng nghiệp và các đơn vị tham gia hỗ trợ khảo sát. Tác giả muốn gửi lời tri ân sâu sắc đến nhà khoa học PGS. Hạ Thị Thiều Dao vì những khuyến khích của cô đã giúp tác giả tự tin và kiên định hơn trong nghiên cứu. Cuối cùng, tác giả xin được đặc biệt gửi tình cảm thân thương đến gia đình, bố mẹ, chồng và hai con đã là điểm tựa vững chắc, động viên, khích lệ tác giả hoàn thành luận án! LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN LỜI CẢM ƠN MỤC LỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT i CÁC THUẬT NGỮ TIẾNG ANH ii DANH MỤC BẢNG iii DANH MỤC HÌNH v MỞ ĐẦU vi 1. SỰ CẦN THIẾT CỦA ĐỀ TÀI vi 2. MỤC TIÊU VÀ CÂU HỎI NGHIÊN CỨU ix 3. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU x 4. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU x 5. Ý NGHĨA CỦA ĐỀ TÀI x 5.1 Ý nghĩa khoa học x 5.2 Ý nghĩa thực tiễn xi 6. KẾT CẤU CỦA ĐỀ TÀI xii CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN CÁC NGHIÊN CỨU TRƯỚC 1 1.1 CÁC NGHIÊN CỨU VỀ KẾ TOÁN QUẢN TRỊ MÔI TRƯỜNG 1 1.1 Các nghiên cứu hướng dẫn thực hiện Kế toán quản trị môi trường 1 1.1 Các nghiên cứu trên thế giới 1 1.2 Các nghiên cứu ở Việt Nam 3 1.2 Các nghiên cứu vận dụng Kế toán quản trị môi trường 5 1.1 Các nghiên cứu trên thế giới 5 1.2 Các nghiên cứu ở Việt Nam 8 1.2 CÁC NGHIÊN CỨU VỀ NHÂN TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN THỰC HIỆN 9 KẾ TOÁN QUẢN TRỊ MÔI TRƯỜNG 1.1 Các nhân tố thuộc bối cảnh thể chế (Institutional Context) 12 1.1 Áp lực cưỡng ép 13 1.2 Áp lực quy chuẩn 15 1.3 Áp lực mô phỏng 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.2 Các nhân tố thuộc bối cảnh tổ chức (Organizational Context) 19 1.1 Nhận thức về sự biến động của MTKD 20 1.2 Chiến lược môi trường 21 1.3 Sự phức tạp của nhiệm vụ 22 1.3 MỘT SỐ NHẬN XÉT VỀ CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU 24 1.1 Về đối tượng khảo sát 24 1.2 Về kết quả nghiên cứu 24 1.1 Đối với nhân tố áp lực cưỡng ép 24 1.2 Đối với nhân tố áp lực quy chuẩn 25 1.3 Đối với nhân tố áp lực mô phỏng 25 1.4 Đối với nhân tố nhận thức về sự biến động của MTKD 26 1.5 Đối với nhân tố chiến lược môi trường 26 1.6 Đối với nhân tố sự phức tạp của nhiệm vụ 26 1.3 Về số lượng các nghiên cứu 27 1.4 KHE HỔNG NGHIÊN CỨU VÀ ĐỊNH HƯỚNG CỦA TÁC GIẢ 29 1.1 Khe hổng nghiên cứu 29 1.2 Định hướng nghiên cứu của tác giả 30 1.5 TÓM TẮT CHƯƠNG 1 30 CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT 31 2.1 TỔNG QUAN VỀ KẾ TOÁN QUẢN TRỊ MÔI TRƯỜNG 31 2.1 Lịch sử hình thành và phát triển 31 2.2 Định nghĩa và phân loại KẾ TOÁN MÔI TRƯỜNG 34 2.3 Định nghĩa Kế toán quản trị môi trường 36 2.4 Đối tượng của Kế toán quản trị môi trường 38 2.5 Các loại thông tin của Kế toán quản trị môi trường 39 2.1 Thông tin phi tiền tệ 39 2.2 Thông tin Tiền tệ 40 2.6 Nội dung Kế toán quản trị môi trường 41 2.1 Xác định chi phí, thu nhập môi trường 42 2.2 Xử lý thông tin chi phí, thu nhập môi trường 42 2.3 Phân tích hiệu quả hoạt động môi trường 44 2.4 Báo cáo Kế toán quản trị môi trường 44 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.2 CÁC LÝ THUYẾT NỀN CÓ LIÊN QUAN 45 2.1 Lý thuyết thể chế (Institutional theory) 45 2.1 Khái niệm lý thuyết thể chế 45 2.2 Các yếu tố cơ bản của lý thuyết thể chế 46 2.3 Ảnh hưởng của các yếu tố thể chế đến thực hiện KTQTMT 49 2.4 Vận dụng lý thuyết thể chế cho nghiên cứu này 50 2.2 Lý thuyết ngẫu nhiên (Contingency Theory) 51 2.1 Khái niệm lý thuyết ngẫu nhiên 51 2.2 Các yếu tố cơ bản của lý thuyết ngẫu nhiên 53 2.3 Ảnh hưởng của các yếu tố ngẫu nhiên đến thực hiện KTQTMT 56 2.4 Vận dụng lý thuyết ngẫu nhiên cho nghiên cứu này 57 2.3 MỐI QUAN HỆ GIỮA CÁC NHÂN TỐ THUỘC LÝ THUYẾT NGẪU 58 NHIÊN VÀ LÝ THUYẾT THỂ CHẾ 2.4 CÁC NHÂN TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN THỰC HIỆN KTQTMT TỪ CƠ 60 SỞ LÝ THUYẾT 2.1 Thực hiện Kế toán quản trị môi trường 60 2.2 Các nhân tố ảnh hưởng đến thực hiện KTQTMT 60 2.5 PHÁT TRIỂN CÁC GIẢ THUYẾT NGHIÊN CỨU 62 2.1 Ảnh hưởng trực tiếp của các nhân tố đến thực hiện KTQTMT 62 2.1 Áp lực cưỡng ép 62 2.2 Áp lực quy chuẩn 62 2.3 Áp lực mô phỏng 63 2.4 Nhận thức về sự biến động của môi trường kinh doanh 63 2.5 Chiến lược môi trường 64 2.6 Sự phức tạp của nhiệm vụ 65 2.2 Ảnh hưởng gián tiếp của các nhân tố đến thực hiện KTQTMT 65 2.1 Ảnh hưởng gián tiếp của Áp lực cưỡng ép thông qua vai trò 65 trung gian của Áp lực quy chuẩn 2.2 Ảnh hưởng gián tiếp của Áp lực quy chuẩn thông qua vai trò 66 trung gian của Áp lực mô phỏng 2.3 Ảnh hưởng gián tiếp của nhận thức về sự biến động của môi 66 trường kinh doanh thông qua vai trò trung gian của Áp lực mô phỏng 2.4 Ảnh hưởng gián tiếp của nhận thức về sự biến động của MTKD 67 thông qua vai trò trung gian của Chiến lược môi trường LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.6 MÔ HÌNH NGHIÊN CỨU ĐỀ XUẤT 69 2.7 TÓM TẮT CHƯƠNG 2 72 CHƯƠNG 3: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 73 3.1 THIẾT KẾ NGHIÊN CỨU 73 3.1 Xác định phương pháp 73 3.2 Biện minh cho thiết kế nghiên cứu hỗn hợp 74 3.3 Quy trình nghiên cứu hỗn hợp tuần tự 74 3.2 QUY TRÌNH NGHIÊN CỨU 75 3.3 NGHIÊN CỨU ĐỊNH TÍNH 75 3.1 Phương pháp phỏng vấn chuyên gia 75 3.2 Chọn mẫu nghiên cứu 77 3.1 Số lượng mẫu 77 3.2 Chọn chuyên gia cho nghiên cứu 77 3.3 Các giai đoạn thiết yếu trước phỏng vấn 78 3.1 Xác định các câu hỏi cần điều tra 78 3.2 Xác định loại câu hỏi cho nghiên cứu tình huống 80 3.3 Thiết kế bảng câu hỏi phỏng vấn 81 3.4 Các bước Phỏng vấn chuyên gia 84 3.1 Liên hệ không chính thức 84 3.2 Phỏng vấn thử 84 3.3 Phỏng vấn chính thức 85 3.4 Tổng hợp dữ liệu 85 3.5 Thiết kế Bảng câu hỏi khảo sát sơ bộ 1 85 3.1 Lời lẽ và ngôn từ 85 3.2 Loại câu hỏi cho Bảng câu hỏi khảo sát 86 3.3 Trình tự của các câu hỏi 86 3. Đo lường các mục hỏi 86 3.5 Phát triển Thang đo 87 3.7 Kết quả nghiên cứu định tính 88 3.4 NGHIÊN CỨU ĐỊNH LƯỢNG 88 3.1 Nghiên cứu định lượng sơ bộ 88 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.1 Mẫu nghiên cứu 88 3.2 Phương pháp phân tích 89 3.2 Kết quả nghiên cứu định lượng sơ bộ 90 3.2 Nghiên cứu định lượng chính thức 90 3.1 Thiết kế mẫu nghiên cứu 90 3.2 Quá trình khảo sát 93 3.3 Các bước phân tích dữ liệu 96 3.5 TÓM TẮT 99 CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ BÀN LUẬN 100 4.1 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU ĐỊNH TÍNH 100 4.1 Thang đo thực hiện KTQTMT 100 4.2 Thang đo Áp lực cưỡng ép 101 4.3 Thang đo Áp lực quy chuẩn 102 4.4 Thang đo Áp lực mô phỏng 103 4.5 Thang đo nhận thức về sự biến động của MTKD 103 4.6 Thang đo chiến lược môi trường 104 4.7 Thang đo sự phức tạp của nhiệm vụ 104 4.2 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU ĐỊNH LƯỢNG SƠ BỘ 105 4.1 Kết quả Phân tích độ tin cậy thang đo 105 4.2 Kết quả Phân tích nhân tố khám phá 107 4.3 MÔ HÌNH NGHIÊN CỨU CHÍNH THỨC 109 4.4 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU ĐỊNH LƯỢNG CHÍNH THỨC 111 4.1 Mô tả mẫu nghiên cứu 111 4.2 Phân tích thống kê mô tả 115 4. Kiểm định độ tin cậy của thang đo và phân tích nhân tố khám phá 118 (EFA) 4. Kiểm định độ tin cậy thang đo 118 4. Phân tích nhân tố khám phá (EFA) 120 4. Phân tích nhân tố khẳng định (CFA) 122 4. Phân tích mô hình cấu trúc tuyến tính (SEM) 125 4. Kiểm định mô hình lý thuyết 125 4. Kiểm định các ước lượng của mô hình lý thuyết bằng Bootstrap 129 4.3 Kiểm định giả thuyết nghiên cứu 130 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.6 Phân tích sự khác biệt (phân tích ANOVA) 135 4. Phân tích sự khác biệt theo lĩnh vực kinh doanh 135 4.
