Chương 1: T ng quan tình hình nghiên cứu Để thực hiện được nhiệm vụ nghiên cứu tác giả luận án đã khảo cứu nguồn tài liệu phong phú và đa dạng. Trước tiên, tác giả đề cập đến các nhóm tư liệu về bối cảnh khu vực, thế giới và tư liệu viết về Đàng Trong cho thấy nhân tố nội sinh và ngoại sinh tác động đến nhận thức và chính sách hướng biển của chính quyền chúa Nguyễn ở Đàng Trong. Ngoài ra, luận án khảo cứu nhóm tư liệu về nhận thức và chính sách hướng biển của chúa Nguyễn. Mặt khác, tác giả đề cập đến nhóm tư liệu về hiệu quả và tác động của chính sách hướng biển trên các phương diện.
Chương 2: Nhân tố tác động đến nhận thức và chính sách hướng biển của chúa Nguyễn ở Đàng Trong Nội dung cơ bản của chương đề cập đến từ những nhân tố nội tại như vùng đất mới, dân cư, truyền thống biển. đến những nhân tố khách quan như “thời đại thương mại”, các nhóm thương nhân nước ngoài tác động trực tiếp hoặc gián tiếp đến nhận thức và chính sách hướng biển của chúa Nguyễn Chương 3: Nhận thức về biển của các chúa Nguyễn ở Đàng Trong thế kỷ XVI -XVIII Nội dung cốt lõi của chương đi từ quá trình nhận thức và khai chiếm biển trước thế kỷ XVI cho đến chúa Nguyễn Hoàng đặt nền móng cho một tư duy hướng biển. Sau đó, các chúa Nguyễn kế nhiệm tiếp tục củng cố và phát triển nhận thức và tư duy hướng biển đó và cụ thể hóa bằng hành động. Chương 4: Chính sách hướng biển của các chúa Nguyễn ở Đàng Trong thế kỷ XVI – XVIII Nội dung chương thể hiện rõ quá trình chuyển biến từ tư duy, nhận thức biến đến chính sách hướng biển.
Chính sách đó được tác giả thể hiện rõ nét như chính sách xác lập, thực thi và bảo vệ chủ quyền biển; chính sách khuyến khích giao thương biển như thuế, lưu trú, chính sách với cộng đồng thương nhân ngoại quốc. Chương 5: Một số nhận xét về chính sách hướng biển của chúa Nguyễn ở Đàng Trong thế kỷ XVI – XVIII 11 chương này tác giả tập trung phân tích tác động của chính sách hướng biển trên các phương diện như: chính trị - bang giao, kinh tế - xã hội, quân sự, văn hóa – tôn giáo. Từ đó tác giả cho thấy vai trò của chính sách hướng biển của chúa Nguyễn thế kỷ XVI – XVIII đối với việc thay đ i diện mạo của Đàng Trong. Cùng với đó là vị trí của Đàng Trong trong hệ thống thương mại biển của khu vực và thế giới.
12 CHƢƠNG 1 TỔNG QU N T NH H NH NGHI N CỨU 1. Tổn quan tìn ìn n ên ứu ê ứ ả ơ XVI - XVIII Thời kỳ các chúa Nguyễn được khai mở từ năm 1558 khi chúa Nguyễn Hoàng vào trấn thủ xứ Thuận Hóa và kiêm trấn thủ xứ Quảng Nam (1570). Từ giữa thế kỷ XVI đến giữa thế kỷ XVIII, Các chúa Nguyễn đã có công mở rộng lãnh th đến tận vùng đồng bằng sông Cửu Long và phần lãnh hải rộng lớn trên biển Đông. Mở đất Đàng Trong ngoài vùng đất liền chúa Nguyễn tiếp nhận một vùng biển cả rộng lớn nhiều nguồn lợi thiên nhiên.
Kế thừa truyền thống biển của cư dân Chămpa, chúa Nguyễn có tư duy hướng biển mạnh m. Từ việc nhận thức được vai trò quan trọng của biển trong việc phát triển kinh tế, giao thương và đảm bảo an ninh quốc phòng cho Đàng Trong, ngay từ khá sớm chúa Nguyễn đã trú trọng khai thác biển, xác lập chủ quyền biển, đảm bảo an ninh biển và phát triển giao thương biển. Để chúa Nguyễn có sự chuyển biến từ tầm nhìn hướng biển đến những chính sách biển cụ thể như vậy đó là kết quả của nhiều động lực nội sinh và nhân tố ngoại sinh. Thế kỷ XVI – XVIII được coi là “thời đại thương mại” với sự phát triển mạnh m của hải thương chính vì vậy bối cảnh chung của khu vực và quốc tế là những điều kiện mang tính khách quan thôi thúc tư tưởng hướng biển của chúa Nguyễn.
Để có hiểu biết sâu sắc về con đường từ nhận thức biển đến chính sách biển của chúa Nguyễn tác giả khảo cứu nhóm tư liệu về ảnh hưởng của bối cảnh khu vực và thế giới đến tư duy hướng biển của chính quyền chúa Nguyễn. Bức tranh về lịch sử khu vực Đông Nam Á hiện lên một cách sinh động trong các mối liên hệ với thế giới thể hiện qua công trình nghiên cứu chuyên sâu như Anthony Reid (1988), “Southeast Asia in the Age of Commerce 1450 – 1680. Sau đó bốn năm Nicholas Tarling cho ra đời cuốn “The C m ridge History of Southe st Asi hay D. Hall (1997), L ch sử ông N m Á; … Các học giả nước ngoài có nghiên cứu, những khảo cứu kĩ lưỡng về lịch sử khu vực Đông Nam Á trong đó có Đàng Trong của Việt Nam trong sợi dây kết nối với khu vực và thế giới trong kỷ nguyên thương mại sớm.
Bên cạnh đó, Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn- ĐHQGHN (2007) cũng cho ra đời cuốn sách “ iệt Nam trong hệ thống th ơng mại châu Á th I- X II … có đề cập tới Đàng Trong trước những biến chuyển của tình hình khu vực thế kỷ XVI – XVIII. Ngoài ra, cuốn sách cho thấy vị 13 trí quan trọng của Việt Nam nói chung và Đàng Trong nói riêng trong hệ thống thương mại khu vực. Cùng với hướng nghiên cứu đó thì tác giả Hoàng Anh Tuấn viết trên Tạp ch Nghiên c u L ch sử số 9-10 2008 với nội dung:” tr c iệt N m trong hệ thống th ơng mại i n ông thời c trung đại. Bài viết cũng cho thấy vị trí của Việt Nam thời c trung đại trong hệ thống thương mại khu vực và thế giới.
Trong đó nghiên cứu cho thấy sự vận động của Đàng Trong trước sự thay đ i mãnh liệt của hải thương khu vực giai đoạn c trung đại. Ngoài những nhân tố quốc tế thì bối cảnh khu vực tác động lớn đến việc chúa Nguyễn thực thi hoặc thay đ i chính sách biển trong thời gian trị vì của mình. Đặc biệt là hai quốc gia có tầm ảnh hưởng lớn ở khu vực Đông Bắc Á như Trung Hoa, Nhật Bản. Tác giả Nguyễn Văn Kim (1999), đề cập đến chính sách đóng cửa của một vương quốc đảo như Nhật Bản trong công trình “Ch nh s ch đóng cử c Nhật Bản thời ỳ To ug w : nguyên nhân và hệ quả.
Chính sách của chính quyền Mạc Phủ gây hệ quả về kinh tế, chính trị và an ninh đối với hàng loạt các quốc gia Đông Nam Á trong đó có Đàng Trong. Với những biến đ i trong chính sách ngoại giao của Nhật Bản thì chính quyền Chúa Nguyễn cũng có thay đ i trong chính sách đối ngoại cho phù hợp. Bên cạnh Nhật Bản thì Trung Hoa có mối quan hệ hải thương với Đàng Trong từ thế kỷ XVI. Tác giả Dương Văn Huy (2008) tập trung phân tích ảnh hưởng của “Ngoại th ơng Trung Quốc đối v i hu vực ông N m Á từ th đ n th II hoặc đến năm 2011 với luận án “Ng ời Ho trong xã hội iệt N m nử đầu th I tác giả trình bày một cách có hệ thống về tác động của người Hoa đến khu vực Đông Nam Á nói chung và Đàng Trong nói riêng.
Những công trình của các học giả góp phần cung cấp cho giới nghiên cứu cách nhìn t ng quát ngày càng đầy đủ và phong phú hơn về các điều kiện tự nhiên, xã hội, an ninh - chính trị khu vực và thế giới. Các nhân tố đó tác động không nhỏ đến bối cảnh kinh tế, chính trị của “vùng đất mới” Đàng Trong. Thế kỷ XVI – XVIII cùng với sự phát triển mạnh m của chủ nghĩa tư bản phương Tây vì vậy nguồn nguyên liệu, thị trường, lao động… của thế giới phương Đông thu hút một lực lượng lớn các thương nhân phương Tây đến với phương Đông. Cũng trong xu hướng đó một số lượng lớn thương nhân ngoại quốc cũng đến với Đàng Trong.
Gần đây, tác giả Hoàng Anh Tuấn (2016), xuất bản cuốn “Th ơng mại th gi i và hội nhập c iệt N m th I– III bằng các nguồn tư liệu xác thực khai thác trong kho lưu trữ Anh, Hà Lan tác giả đã phân tích sự xâm nhập của các đế chế 14 đại dương và hệ quả của quá trình ấy đối với xã hội châu Á. Nghiên cứu về mối quan hệ thương mại Đông - Tây thời kỳ này có các công trình nghiên cứu của tác giả Nguyễn Mạnh Dũng (2011), "Qu trình xâm nhập c h p vào iệt N m từ cuối th II đ n giữ th I - Nguyên nhân và hệ quả ", hay Đặng Thị Yến (2011), Qu trình thâm nhập ông Á c ng ời Bồ ào Nh th I- XVII và những mối liên hệ v i ại iệt … đã có nhiều bài viết đề cập đến hoạt động của hải thương Nhật Bản, Trung Hoa, Bồ Đào Nha, Anh, Hà Lan. ở khu vực Đông Nam Á và Đàng Trong. Trước thách thức chính trị mang tính thời đại thì các quốc gia trong khu vực trong đó có Đàng Trong có nhận thức và hành động cụ thể để dự nhập vào hệ thống thương mại khu vực và thế giới.
Ngoài nhân tố thương mại khu vực thì nhân tố thương mại quốc tế giúp Đàng Trong không chỉ trở thành một thị trường nội địa sôi động mà còn là một trung tâm thương mại tầm khu vực và quốc tế. Thương nhân nước ngoài người Bồ Đào Nha, người Hà Lan, người Anh, người Pháp… đến góp phần thay đ i diện mạo Đàng Trong. Trong cuốn sách của Maybon Charles “Những ng ời châu Âu ở n c An N m do Nguyễn Thừa Hỷ dịch (2006) đã cho thấy hoạt động của những người châu Âu ở Đàng Trong và Đàng Ngoài. Với sự xuất hiện của những người châu Âu đã thúc đẩy cho chính quyền Đàng Trong mạnh dạn hơn khi mở cánh cửa với thế giới phương Tây.
Ngoại thương Việt Nam đã phát triển mạnh m. Theo hướng nghiên cứu đó tác giả Thành Thế Vỹ đã viết cuốn “Ngoại th ơng iệt N m hồi th II, III và đầu XIX (1961). Cuốn sách đã phác họa sự phát triển mạnh m của ngoại thương Việt Nam trong đó có sự góp mặt không nhỏ của lực lượng thương nhân cùng với các thương thuyền nước ngoài.
