I. Cách người Tày Nùng tham gia Việt Nam tuyên truyền giải phóng
Phong trào Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân (VNTTGPQ) ra đời trong bối cảnh lịch sử đặc biệt: đất nước bị thực dân Pháp và phát xít Nhật chiếm đóng, nhân dân khao khát độc lập. Ở Cao Bằng – nơi có cộng đồng người Tày Nùng sinh sống đông đảo – phong trào cách mạng đã nảy nở từ rất sớm, từ sau Hội nghị Trung ương lần thứ 8 (tháng 5/1941). Chính tại vùng đất này, người Tày Nùng không chỉ hưởng ứng mà còn trở thành lực lượng nòng cốt trong công cuộc tuyên truyền giải phóng và xây dựng lực lượng vũ trang. Họ tham gia từ khâu tổ chức hội cứu quốc, lập đội tự vệ, đến trực tiếp chiến đấu và bảo vệ cán bộ cách mạng. Nhờ sự gắn bó mật thiết với nhân dân, Việt Minh đã nhanh chóng lan tỏa trong các thôn bản, biến Cao Bằng thành “cái nôi” của cách mạng. Sự đóng góp của người Tày Nùng không chỉ mang tính địa phương mà còn có ý nghĩa chiến lược quốc gia, góp phần hình thành lực lượng tiền thân của Quân đội Nhân dân Việt Nam.
1.1. Vai trò của người Tày Nùng trong phong trào Việt Minh tại Cao Bằng
Ngay sau khi Bản điều lệ Việt Minh được ban hành năm 1941, người Tày Nùng ở các huyện Nguyên Bình, Hòa An, Quảng Uyên đã tích cực tham gia thành lập các hội cứu quốc như Nông dân cứu quốc, Phụ nữ cứu quốc, Thanh niên cứu quốc. Họ không chỉ tuyên truyền chủ trương “Đánh đổ phát xít Nhật – Pháp, giành quyền độc lập cho dân tộc” mà còn tổ chức đội tự vệ trang bị gậy gộc, giáo mác, súng kíp để bảo vệ cơ sở cách mạng. Nhiều gia đình bán trâu, bán bạc, bán ruộng để mua súng ngắn, súng máy hỗ trợ lực lượng vũ trang. Sự hy sinh và lòng yêu nước của người Tày Nùng đã tạo nên nền tảng vững chắc cho sự ra đời của Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân vào cuối năm 1944.
1.2. Bối cảnh lịch sử thúc đẩy người Tày Nùng tham gia giải phóng
Từ năm 1886, Cao Bằng bị thực dân Pháp đô hộ suốt 60 năm. Đến 1940, sau khởi nghĩa Bắc Sơn, phong trào cách mạng lan rộng. Hội nghị Trung ương lần thứ 8 đã xác định: “Chuẩn bị khởi nghĩa vũ trang là nhiệm vụ trung tâm của toàn Đảng, toàn dân”. Với truyền thống yêu nước và tinh thần đấu tranh kiên cường, người Tày Nùng – chiếm đa số dân cư Cao Bằng – đã trở thành lực lượng chủ lực trong việc triển khai chủ trương này. Họ không chỉ cung cấp nhân lực mà còn cung cấp lương thực, nơi ẩn náu và thông tin tình báo, giúp cách mạng扎根 trong lòng dân.
II. Thách thức khi người Tày Nùng tham gia Việt Nam tuyên truyền giải phóng
Mặc dù có tinh thần cách mạng cao, người Tày Nùng khi tham gia Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân phải đối mặt với nhiều thách thức nghiêm trọng. Đầu tiên là áp lực đàn áp từ chính quyền thực dân và tay sai. Từ 1936–1940, nhiều cán bộ cách mạng ở Cao Bằng bị tù đày, cơ sở bị phá vỡ. Thứ hai là thiếu vũ khí hiện đại – lực lượng tự vệ ban đầu chỉ có gậy gộc, giáo mác, súng kíp, trong khi địch trang bị súng máy, pháo binh. Thứ ba, rào cản ngôn ngữ và văn hóa đôi khi làm chậm quá trình phối hợp với cán bộ người Kinh từ trung ương. Tuy nhiên, chính sự gắn bó với địa phương, hiểu rõ địa hình rừng núi và mạng lưới quan hệ họ hàng chặt chẽ đã giúp người Tày Nùng vượt qua những trở ngại này. Họ biến thôn bản thành pháo đài, nương rẫy thành trận địa, và gia đình thành cơ sở cách mạng.
2.1. Đàn áp của thực dân Pháp và tay sai đối với người Tày Nùng
Sau khi Pháp tái chiếm Cao Bằng năm 1947, chúng triển khai bình đoàn hải ngoại với hàng nghìn lính, thiết giáp và pháo binh. Trong 3 năm (1947–1950), chúng tiến hành 1.047 trận càn quét, nhưng vẫn không dập tắt được phong trào. Người Tày Nùng bị bắt bớ, tra tấn, làng bản bị đốt phá. Tuy nhiên, chính sự tàn bạo này lại thúc đẩy tinh thần kháng chiến, khiến nhiều người từ trung lập chuyển sang ủng hộ cách mạng. Các đội diệt ác, trừ gian do người Tày Nùng tham gia đã loại bỏ hàng chục tên tay sai phản động, làm tê liệt bộ máy cai trị cấp xã, tổng của địch.
2.2. Khó khăn về vũ khí và hậu cần trong giai đoạn đầu
Ban đầu, lực lượng tự vệ của người Tày Nùng chỉ được trang bị vũ khí thô sơ. Để có súng, nhiều người phải bán tài sản, vượt biên giới Trung Quốc mua súng ngắn, súng máy (ma fon). Việc vận chuyển vũ khí qua rừng núi hiểm trở, tránh mắt địch, đòi hỏi sự dũng cảm và mưu trí. Dù vậy, nhờ sự ủng hộ của dân, lực lượng cách mạng luôn được cung cấp lương thực, thuốc men và nơi ẩn náu. Đây là yếu tố then chốt giúp Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân tồn tại và phát triển ngay trong lòng địch.
III. Phương pháp người Tày Nùng tham gia Việt Nam tuyên truyền giải phóng
Sự tham gia của người Tày Nùng vào Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân không phải ngẫu nhiên mà là kết quả của chiến lược tổ chức bài bản và phương pháp vận động quần chúng hiệu quả. Trước hết, Đảng Cộng sản Đông Dương chọn Cao Bằng làm căn cứ địa nhờ địa hình hiểm trở và truyền thống cách mạng của người Tày Nùng. Thứ hai, tuyên truyền được lồng ghép vào sinh hoạt văn hóa – qua hát then, lượn, lễ hội – giúp người dân dễ tiếp nhận. Thứ ba, xây dựng lực lượng vũ trang từ quần chúng: mỗi hội cứu quốc đều có đội tự vệ, tiến tới hình thành tiểu đội, trung đội. Cuối cùng, gắn hoạt động quân sự với chính trị: vừa diệt ác, vừa vận động trung lập, vừa bảo vệ cơ sở. Nhờ đó, người Tày Nùng không chỉ là chiến sĩ mà còn là tuyên truyền viên, tình báo viên, hậu cần viên trong cùng một thể thống nhất.
3.1. Tổ chức hội cứu quốc và đội tự vệ trong cộng đồng Tày Nùng
Từ 1941–1942, hội Thanh niên Cứu quốc, Phụ nữ Cứu quốc, Nông dân Cứu quốc được thành lập ở từng thôn, bản. Mỗi hội có đội tự vệ với nhiệm vụ bảo vệ cán bộ, canh gác, vận chuyển. Nhiều phụ nữ Tày Nùng như Đàm Thị Loan (Cốc Lại) đã trực tiếp tham gia cướp chính quyền, kéo lá cờ đỏ sao vàng đầu tiên ở Hà Nội ngày 2/9/1945. Các đội tự vệ này sau trở thành nòng cốt của Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân – đơn vị vũ trang đầu tiên của cách mạng Việt Nam.
3.2. Tuyên truyền qua văn hóa dân gian và sinh hoạt cộng đồng
Thay vì dùng tài liệu in ấn – dễ bị phát hiện – cán bộ cách mạng và người Tày Nùng đã chuyển tải thông điệp giải phóng qua hát then, lượn, kể chuyện dân gian. Những bài lượn cách mạng ca ngợi Bác Hồ, kêu gọi đoàn kết đánh Pháp – Nhật, được truyền miệng trong các chợ phiên, lễ hội, đám cưới. Phương pháp này vượt qua rào cản chữ viết, phù hợp với đặc điểm xã hội của người Tày Nùng, giúp ý thức cách mạng thấm sâu vào tâm thức cộng đồng.
IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả từ sự tham gia của người Tày Nùng
Sự tham gia của người Tày Nùng trong Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân đã mang lại kết quả chiến lược cho cách mạng Việt Nam. Trước hết, Cao Bằng trở thành căn cứ địa vững chắc, nơi Bác Hồ trực tiếp chỉ đạo và huấn luyện lực lượng. Thứ hai, nhiều tướng lĩnh xuất thân từ Cao Bằng – như Thượng tướng Vũ Lập, Trung tướng Đàm Quang Trung, Thiếu tướng Hoàng Sâm – đều có gốc gác hoặc gắn bó mật thiết với người Tày Nùng. Thứ ba, chiến công cứu phi công Mỹ năm 1941 – do lực lượng tự vệ Việt Minh thực hiện – đã thiết lập quan hệ với Đồng minh, góp phần nâng cao vị thế quốc tế của cách mạng Việt Nam. Cuối cùng, mô hình “dân – quân – chính” tại Cao Bằng trở thành bài học điển hình cho toàn quốc trong kháng chiến chống Pháp và Mỹ.
4.1. Đóng góp của người Tày Nùng trong các chiến dịch quân sự
Từ cuối 1944, Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân do người Tày Nùng tham gia đã tiêu diệt đồn Phai Khắt (25/12/1944) và Nà Ngần (26/12/1944) – hai trận đánh mở màn cho kháng chiến toàn quốc. Trong Chiến dịch Biên giới 1950, lực lượng Cao Bằng đã phối hợp đánh chiếm Đông Khê, phá tan tập đoàn cứ điểm của Pháp trên Đường số 4. Nhiều chiến sĩ Tày Nùng sau này trở thành tư lệnh quân khu, anh hùng lực lượng vũ trang, góp phần giải phóng miền Nam và thống nhất đất nước.
4.2. Di sản văn hóa chính trị từ phong trào giải phóng
Di sản lớn nhất là sự gắn kết giữa dân tộc Kinh và dân tộc thiểu số trong cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc. Người Tày Nùng không chỉ hy sinh xương máu mà còn góp phần xây dựng bản sắc cách mạng – nơi tình đoàn kết dân tộc được thể hiện qua hành động, không chỉ qua khẩu hiệu. Ngày nay, Pác Bó, Nà Tu, Kỳ Sầm – những địa danh gắn với hoạt động của người Tày Nùng – trở thành di tích lịch sử quốc gia, biểu tượng của tinh thần yêu nước và sức mạnh đại đoàn kết.
V. Tương lai nghiên cứu về người Tày Nùng trong Việt Nam tuyên truyền giải phóng
Mặc dù đã có nhiều tư liệu lịch sử ghi nhận vai trò của người Tày Nùng, nghiên cứu học thuật vẫn còn hạn chế về góc nhìn dân tộc học, giới tính, và ký ức cộng đồng. Trong tương lai, cần sưu tầm hồi ký, ghi âm lời kể của cựu chiến binh Tày Nùng, phân tích vai trò của phụ nữ, và so sánh mô hình Cao Bằng với các khu căn cứ khác như Việt Bắc, Tây Nguyên. Đồng thời, ứng dụng công nghệ số để số hóa tài liệu, xây dựng bản đồ tương tác về hành trình cách mạng của người Tày Nùng sẽ giúp giáo dục thế hệ trẻ hiểu sâu sắc hơn về đóng góp của dân tộc thiểu số trong sự nghiệp giải phóng dân tộc.
5.1. Gợi ý hướng nghiên cứu học thuật mới
Các nhà nghiên cứu nên tập trung vào ký ức chiến tranh của phụ nữ Tày Nùng, mối quan hệ liên dân tộc trong lực lượng vũ trang, và tác động của địa lý văn hóa đến chiến lược du kích. Việc kết hợp sử học, nhân học và địa lý sẽ làm rõ hơn bản sắc riêng của phong trào cách mạng Cao Bằng, khác biệt so với các vùng khác.
5.2. Bảo tồn di sản thông qua giáo dục và truyền thông
Cần tích hợp câu chuyện người Tày Nùng vào chương trình giáo dục phổ thông, phim tài liệu, và bảo tàng ảo. Các tour du lịch红色 (du lịch cách mạng) tại Cao Bằng nên nhấn mạnh vai trò của người Tày Nùng, không chỉ Bác Hồ. Điều này giúp khẳng định vai trò lịch sử của dân tộc thiểu số trong diễn ngôn quốc gia.
