Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ TỔNG QUAN Trong chương này, tác giả trình bày các khái niệm về văn hóa, bối cảnh nghiên cứu về văn hóa tổ chức nói chung và văn hóa chất lượng trong trường đại học nói riêng. Từ những nghiên cứu quan niệm về văn hóa chất lượng, một số yếu tố nền tảng văn hóa chất lượng trong trường đại học theo quan điểm của các nhà nghiên cứu trên thế giới được tác giả trình bày. Tổng quan các nghiên cứu liên quan Khái niệm “văn hóa chất lượng” được hình thành trong giáo dục đại học từ đầu thế kỷ 20 tại một số trường đại học của Hoa Kỳ và được phát triển thành các nghiên cứu, các dự án và bài giảng về văn hóa chất lượng. Trải qua các giai đoạn lịch sử với những bối cảnh lịch sử khác nhau, các quan niệm về văn hóa chất lượng được các học giả đưa ra có đôi chút khác biệt.
Văn hóa Trải qua hàng ngàn năm lịch sử, khái niệm “văn hóa” nói chung rất đa dạng và phong phú. Từ điển Tiếng Việt [Viện Ngôn ngữ học Việt Nam, 2009, tr.724] đưa ra các định nghĩa văn hóa như sau: là tổng thể nói chung những giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo ra trong quá trình lịch sử; là những hoạt động của con người nhằm thoả mãn nhu cầu đời sống tinh thần (nói tổng quát); là tri thức, kiến thức khoa học (nói khái quát); là trình độ cao trong sinh hoạt xã hội, biểu hiện của văn minh; là nền văn hoá của một thời kì lịch sử cổ xưa, được xác định trên cơ sở một tổng thể những di vật tìm thấy được có những đặc điểm giống nhau. Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa của Liên hiệp quốc (sau đây gọi tắt là UNESCO) đã định nghĩa văn hóa là tập hợp các đặc trưng tiêu biểu về tinh thần, vật chất, tri thức và xúc cảm của xã hội hoặc một nhóm người 12 trong xã hội; văn hóa không chỉ bao gồm văn học và nghệ thuật, mà còn cả phong cách sống, phương thức chung sống, các hệ giá trị, truyền thống và niềm tin [UNESCO, 2009, tr. Văn hóa là sự tổng hợp của mọi phương thức sinh hoạt cùng với biểu hiện của nó mà loài người đã sản sinh ra nhằm thích ứng những nhu cầu đời sống và đòi hỏi của sự sinh tồn [Hồ Chí Minh Toàn tập, Tập 3, 2000, tr.
Tuy có rất nhiều định nghĩa khác nhau về văn hóa nhưng tất cả các định nghĩa đều nhấn mạnh đến các vấn đề cốt lõi của văn hóa là: giá trị, chuẩn mực và các khuôn mẫu hành vi được mọi người chia sẻ. Văn hóa tổ chức Trong nghiên cứu của mình, Ahmed đã cho biết để hiểu được văn hóa chất lượng thì trước hết phải hiểu về văn hóa tổ chức và Ahmed đã nêu ra các yếu tố của văn hóa tổ chức gồm [Ahmed, 2008, tr.3]: (1) Cải tiến công việc (2) Những giá trị của tổ chức (3) Những mô hình văn hóa (4) Những nghi thức, đạo đức nghề nghiệp và thói quen, phong cách làm việc (5) Những tín hiệu văn hóa Văn hóa tổ chức là lối tư duy, cách làm việc đã thành thói quen, truyền thống, được chia sẻ ở mức độ nhiều hay ít giữa tất cả các thành viên; những thành viên mới phải học và ít nhất phải chấp nhận một phần để hòa đồng với các thành viên và tổ chức [Nguyễn Thu Linh, 2004, tr. Hệ thống đó đặt ra những tính chất phản ánh các giá trị của tổ chức; theo đó có bảy tính chất cơ bản thể hiện văn hóa của một tổ chức, gồm: (1) Khả năng thực hiện cải cách (2) Mức độ tin tưởng để thể hiện quan điểm của mình 13 (3) Xu hướng tập trung vào kết quả công việc hơn là chú ý kến kỹ thuật hay cách thức để đạt được kết quả đó (4) Mức độ quan tâm đến yếu tố con người: xem xét ảnh hưởng của kết quả công việc đến các thành viên trong tổ chức (5) Xu hướng làm việc tập thể hay cá nhân (6) Mức độ đấy tranh, phê bình trong tổ chức (7) Mức độ xu hướng duy trì sự ổn định của tổ chức Văn hóa tổ chức là những yếu tố chứa đựng những nguyên tắc ẩn dấu được chia sẻ, được chấp nhận bởi một nhóm người trong tổ chức, quyết định nhận thức, suy nghĩ, hành động của họ và của tổ chức đối với sự biến đổi của môi trường xung quanh [Nguyễn Thu Linh, 2004, tr. Nói cách khác, văn hóa tổ chức là hệ thống chia sẻ quan điểm, nhận thức của các thành viên trong tổ chức, để phân biệt tổ chức này với tổ chức khác [Nguyễn Thu Linh, 2004, tr.
Trong nghiên cứu của mình, tác giả Nguyễn Thu Linh đã phân tích và cho thấy sự hình thành văn hóa tổ chức đòi hỏi một quá trình lâu dài và chịu tác động của nhiều yếu tố, trong đó có sự ảnh hưởng của văn hóa dân tộc, tư tưởng của người lãnh đạo tổ chức, môi trường hoạt động của tổ chức bao gồm thể chế và các đối tác liên quan, và chiến lược hoạt động của tổ chức [Nguyễn Thu Linh, 2004, tr. Văn hóa tổ chức là một tiểu văn hóa của văn hóa xã hội, bao gồm những giá trị, chuẩn mực hành vi không xung đột với văn hóa xã hội và mang bản sắc của tổ chức. Văn hóa tổ chức hình thành và phát triển trong mọi tổ chức nói chung và trong mọi trường đại học nói riêng, đó là những quy ước của cộng đồng đó, những điều lệ, quy định, những phương pháp tiếp cận và giải quyết các vấn đề của tổ chức. Văn hóa tổ chức bao gồm các yếu tố sau [Nguyễn Phương Nga, 2010, tr.9]: 14 (1) Cải tiến công việc (2) Những giá trị của tổ chức (3) Những mô hình về chức năng và nhiệm vụ (4) Lễ nghi, đạo đức nghề nghiệp và thói quen, phong cách làm việc (5) Sự tuyên truyền văn hóa trong tổ chức Như vậy, trong các nghiên cứu của mình, các tác giả đã nêu ra các quan niệm về văn hóa tổ chức và các yếu tố hình thành nên văn hóa tổ chức.
Văn hóa chất lượng Văn hóa chất lượng là một thể hiện của văn hóa tổ chức và là một bộ phận của văn hóa tổ chức.1 dưới đây mô tả vị trí và mối quan hệ giữa văn hóa xã hội với văn hóa tổ chức và văn hóa chất lượng. Mối quan hệ giữa Văn hóa xã hội – Văn hóa tổ chức và Văn hóa chất lượng [Nguyễn Phương Nga, 2010, tr.10] Tại một số trường đại học của Hoa Kỳ, “văn hóa chất lượng” đã được các giáo sư đưa vào các bài giảng về “văn hóa chất lượng cho sinh viên đại học”. Trong bài giảng về văn hóa chất lượng [Ahmed, 2008, tr. 15 Ahmed đã đưa ra định nghĩa văn hóa chất lượng như sau: “Văn hóa chất lượng là một hệ thống các giá trị của tổ chức để tạo ra môi trường thuận lợi cho việc thiết lập và liên tục cải tiến chất lượng”.
Theo đó, các tổ chức phát triển và duy trì văn hóa chất lượng có những khác biệt đáng kể với những tổ chức có văn hóa truyền thống ở những điểm sau: (1) Triết lý hoạt động (2) Phương pháp quản lý (3) Thái độ đối với khách hàng (4) Phương pháp giải quyết vấn đề phát sinh (5) Cách thức thiết lập các mối quan hệ (6) Phương pháp cải tiến chất lượng Theo Ahmed, sự thay đổi văn hóa là điều khó khăn nhất mà tổ chức phải đối mặt và sự lãnh đạo từ trên xuống là điều cần thiết. Đồng thời, để có sự thay đổi văn hóa cần có sự ủng hộ, ý kiến đóng góp của tất cả nhân viên ở các cấp mặc dù vẫn có những phản đối nhất định. Để thay đổi văn hóa của tổ chức, người lãnh đạo cần biết những quy định nào của tổ chức cần thay đổi và hiểu những đặc điểm nào của tổ chức là điểm mạnh để xây dựng văn hóa chất lượng. Để xây dựng văn hóa chất lượng cần có định hướng, chiến lược và kế hoạch cụ thể.
Các bước để tạo ra sự chuyển biến chất lượng gồm [Ahmed, 2008, tr.13]: (1) Xác định những vấn đề cần thay đổi (2) Lập kế hoạch cho những vấn đề cần thay đổi (3) Hiểu rõ diễn biến tâm lý khi đối mặt với những yêu cầu thay đổi (4) Xác định những người đóng vai trò quan trọng trong đối với quá trình thay đổi và thuyết phục được họ ủng hộ việc thay đổi để nâng cao chất lượng 16 (5) Có phương pháp hợp lý để tác động đến tình cảm và lý trí của các thành viên trong tổ chức (6) Thực hiện việc thuyết phục các thành viên trong tổ chức Để xây dựng văn hóa chất lượng đã là một thách thức đối với mọi tổ chức nhưng tổ chức còn phải đối mặt với nhiều thách thức hơn nữa để duy trì văn hóa chất lượng của mình. Để duy trì, phát triển văn hóa chất lượng, cần phải tập trung vào những vấn đề sau [Ahmed, 2008, tr.14]: (1) Duy trì nhận thức chất lượng là chìa khóa cho sự phát triển văn hóa chất lượng (2) Đảm bảo rằng có nhiều minh chứng về sự lãnh đạo, quản lý (3) Trao quyền cho các thành viên của tổ chức và khuyến khích họ tự phát triển năng lực các nhân và cải tiến công việc (4) Ghi nhận và có phần thưởng xứng đáng cho những hành động ủng hộ và duy trì văn hóa chất lượng. Dự án phát triển văn hóa chất lượng trong các trường đại học châu Âu (2002 – 2006) với sự tham gia của 134 trường đại học thuộc 36 quốc gia thuộc Cộng đồng châu Âu đã nhấn mạnh sự cần thiết của vấn đề chất lượng và tạo ra văn hóa chất lượng bên trong nhà trường. Theo báo cáo của Dự án phát triển văn hóa chất lượng trong các trường đại học châu Âu (2002 – 2006), văn hóa chất lượng là khái niệm được thừa nhận.
Theo đó, văn hóa chất lượng đề cập đến văn hóa của tổ chức mà nó hướng đến việc đề cao chất lượng một cách bền vững. Văn hóa chất lượng được đặc trưng bởi hai thành tố [European University Association, 2006, tr.10]: (1) Thành tố văn hóa trong việc chia sẻ các giá trị, niềm tin, sự mong đợi và cam kết chất lượng (2) Thành tố quản lý: những quy trình được xây dựng để phát triển chất lượng và để hướng đến nỗ lực cộng tác của các cá nhân 17 Hai yếu tố trên không hoàn toàn độc lập mà phải được gắn kết với nhau thông qua quá trình trao đổi, thảo luận, tham gia của tất cả các thành viên ở mọi cấp độ. Mô hình văn hóa chất lượng [European University Association, 2006, tr.