Luận án về y tế dân sự ở miền Bắc Việt Nam từ 1954 đến 1975

Đề tài khảo sát y tế dân sự miền Bắc Việt Nam (1954-1975) với dữ liệu thực nghiệm, giải pháp cụ thể cho bài toán thực tế y học tro

• Trường học: Trường Đại học Y Hà Nội
• Chuyên ngành: Lịch sử Việt Nam
• Đề tài: Nghiên Cứu Y Tế Dân Sự Miền Bắc Việt Nam (1954-1975)
• Loại tài liệu: Luận án
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VỀ CÁC VẤN ĐỀ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• 1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu
• 1.1.1. Nhóm công trình nghiên cứu chung, trong đó có đề cập đến y tế ở miền Bắc từ năm 1954 đến năm 1975
• 2. CHƯƠNG 2: XÂY DỰNG VÀ PHÁT TRIỂN Y TẾ DÂN SỰ Ở MIỀN BẮC VIỆT NAM TỪ NĂM 1954 ĐẾN NĂM 1965
• 3. CHƯƠNG 3: CHUYỂN HƯỚNG TỔ CHỨC VÀ HOẠT ĐỘNG CỦA Y TẾ DÂN SỰ Ở MIỀN BẮC VIỆT NAM TỪ NĂM 1965 ĐẾN NĂM 1975
• 4. CHƯƠNG 4: NHẬN XÉT VÀ KINH NGHIỆM
• KẾT LUẬN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tính cấp thiết của đề tài

Nghiên cứu về y tế dân sự ở miền Bắc Việt Nam trong giai đoạn 1954-1975 là một yêu cầu cần thiết. Thời kỳ này chứng kiến nhiều biến động chính trị và xã hội, ảnh hưởng sâu sắc đến tình hình y tế. Sau khi Hiệp định Genève được ký kết, y tế Việt Nam đã có những bước chuyển mình mạnh mẽ. Ngành y tế đã nỗ lực thiết lập và củng cố hệ thống tổ chức, đào tạo đội ngũ cán bộ y tế, phục vụ cho dân sự. Đặc biệt, trong bối cảnh chiến tranh, ngành y tế đã chuyển hướng hoạt động để đáp ứng nhu cầu chăm sóc sức khỏe cho nhân dân. Những đóng góp của ngành y tế trong giai đoạn này không chỉ là việc chữa bệnh mà còn là sự hỗ trợ cho chiến đấu, thể hiện rõ qua phương châm “lấy thương binh làm mệnh lệnh”. Nghiên cứu này không chỉ làm rõ vai trò của ngành y tế mà còn góp phần vào việc hiểu biết sâu sắc hơn về lịch sử y tế trong bối cảnh lịch sử dân tộc.

II. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục đích của nghiên cứu là làm rõ cơ cấu tổ chức và hoạt động của y tế dân sự ở miền Bắc từ năm 1954 đến 1975. Nghiên cứu sẽ phân tích các thành tựu và hạn chế của ngành y tế trong bối cảnh lịch sử. Nhiệm vụ nghiên cứu bao gồm việc sưu tầm và hệ thống hóa tài liệu liên quan, làm rõ chính sách y tế của Đảng và Nhà nước, phân tích cơ cấu tổ chức của y tế dân sự từ Trung ương đến địa phương. Đặc biệt, nghiên cứu sẽ trình bày hoạt động của ngành y tế qua các nội dung như công tác vệ sinh phòng bệnh, khám chữa bệnh, sản xuất và cung cấp thuốc. Qua đó, đánh giá những thành tựu và hạn chế của ngành y tế trong giai đoạn này, từ đó rút ra những kinh nghiệm cho sự phát triển của y tế trong tương lai.

III. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của luận án là cơ cấu tổ chức và hoạt động của y tế dân sự ở miền Bắc Việt Nam trong giai đoạn 1954-1975. Phạm vi nghiên cứu được xác định từ năm 1954, khi hòa bình được lập lại, đến năm 1975, khi đất nước thống nhất. Nghiên cứu sẽ tập trung vào các tỉnh miền Bắc, bao gồm Bắc Giang, Bắc Kạn, Bắc Ninh, và nhiều tỉnh khác. Nội dung nghiên cứu sẽ trình bày quá trình xây dựng và phát triển y tế dân sự, bao gồm cơ cấu tổ chức, đội ngũ cán bộ y tế, và các hoạt động như vệ sinh phòng dịch, khám chữa bệnh, và hợp tác quốc tế. Điều này sẽ giúp làm rõ vai trò của ngành y tế trong việc chăm sóc sức khỏe cho nhân dân và xây dựng xã hội.

IV. Phương pháp nghiên cứu

Luận án sử dụng phương pháp nghiên cứu lịch sử, kết hợp với các phương pháp phân tích, tổng hợp tài liệu để làm rõ các vấn đề liên quan đến y tế dân sự. Phương pháp lịch sử giúp đặt đối tượng nghiên cứu trong bối cảnh phát triển chung của y tế Việt Nam. Phương pháp logic sẽ giúp tìm ra mối liên hệ giữa hoàn cảnh lịch sử và yêu cầu tổ chức hoạt động của ngành y tế. Ngoài ra, các phương pháp thống kê và mô tả cũng được áp dụng để thu thập và phân tích số liệu từ các tài liệu lưu trữ. Nguồn tài liệu được khai thác từ các phông lưu trữ của Bộ Y tế, các viện nghiên cứu, và các cơ sở đào tạo y tế, đảm bảo tính chính xác và độ tin cậy của thông tin.

V. Ý nghĩa lí luận và thực tiễn của luận án

Nghiên cứu về y tế dân sự ở miền Bắc giai đoạn 1954-1975 không chỉ bổ sung kiến thức về hoạt động y tế trước năm 1954 mà còn cung cấp thông tin về quá trình tiếp quản và phát triển hệ thống y tế. Đề tài sẽ làm rõ cơ cấu tổ chức của ngành y tế và sự phối hợp giữa các tuyến trong việc chăm sóc sức khỏe cho nhân dân. Nghiên cứu cũng sẽ đưa ra những kinh nghiệm quý báu cho việc hoạch định chính sách y tế trong thời kỳ đổi mới và hội nhập quốc tế. Điều này có ý nghĩa quan trọng trong việc củng cố và phát huy vai trò của hệ thống y tế Việt Nam trong việc chăm sóc sức khỏe cho nhân dân.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Trong tiến trình lịch sử dân tộc, y tế là lĩnh vực giữ vai trò thiết yếu đối với sự ổn định, tiến bộ và phát triển bền vững của xã hội. Sau thắng lợi của chiến dịch Điện Biên Phủ và việc ký kết Hiệp định Genève vào tháng 7 năm 1954, miền Bắc bước vào thời kỳ khôi phục kinh tế, phát triển văn hóa - xã hội và từng bước xây dựng chủ nghĩa xã hội. Giai đoạn 1954–1975 ghi nhận những biến động lớn khi hòa bình và chiến tranh đan xen, đặc biệt là giai đoạn đế quốc Mỹ mở rộng chiến tranh phá hoại miền Bắc, đòi hỏi hệ thống y tế phải linh hoạt điều chỉnh cơ cấu tổ chức và hoạt động nhằm đáp ứng yêu cầu vừa phục vụ sản xuất, vừa phục vụ chiến đấu.

Khoảng trống nghiên cứu được tác giả xác định xuất phát từ thực trạng: các công trình đã công bố chủ yếu nghiên cứu lịch sử chung, lịch sử các bệnh viện, viện nghiên cứu riêng lẻ, hoặc tập trung vào ngành quân y. Cơ cấu tổ chức, cơ chế vận hành và hoạt động chuyên môn của hệ thống y tế dân sự (y tế nhân dân) từ tuyến Trung ương đến tận cơ sở thôn, xã, hợp tác xã chưa được nghiên cứu một cách toàn diện và có hệ thống. Bên cạnh đó, việc làm sáng tỏ lịch sử y tế dân sự giai đoạn 1954–1975 còn cung cấp luận cứ lịch sử và kinh nghiệm thực tiễn nhằm khắc phục các bất cập trong quản lý, quy hoạch mạng lưới và phân bổ nhân lực y tế hiện nay.

Mục đích nghiên cứu của luận án là làm rõ cơ cấu tổ chức và hoạt động của ngành y tế dân sự ở miền Bắc, từ đó đánh giá thành tựu, chỉ ra hạn chế và đúc kết một số kinh nghiệm phục vụ sự nghiệp xây dựng, bảo vệ miền Bắc và đấu tranh thống nhất đất nước.

Để thực hiện mục đích trên, luận án xác định 6 nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể:

1. Sưu tầm, thẩm định và hệ thống hóa nguồn tài liệu liên quan đến đề tài luận án.
2. Làm rõ bối cảnh kinh tế - xã hội miền Bắc và chủ trương, chính sách của Đảng, Nhà nước đối với y tế dân sự.
3. Phân tích cơ cấu tổ chức của y tế dân sự ở cả tuyến Trung ương và tuyến địa phương (tỉnh, huyện, xã, tổ y tế hợp tác xã) nhằm chỉ ra các bước chuyển đổi tổ chức phù hợp với hoàn cảnh lịch sử.
4. Phân tích quá trình xây dựng, đào tạo và phát triển đội ngũ cán bộ y tế dân sự.
5. Trình bày các mặt hoạt động của y tế dân sự: công tác vệ sinh phòng bệnh; khám và điều trị; sản xuất và phân phối thuốc; hợp tác quốc tế.
6. Đánh giá thành tựu, hạn chế và rút ra bài học kinh nghiệm của y tế dân sự miền Bắc giai đoạn 1954–1975.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Cơ cấu tổ chức và hoạt động của y tế dân sự ở miền Bắc Việt Nam từ năm 1954 đến năm 1975.
• Phạm vi thời gian: Từ năm 1954 (hòa bình lập lại ở miền Bắc) đến năm 1975 (đất nước thống nhất). Mốc phân kỳ quan trọng là năm 1965, khi Mỹ mở rộng chiến tranh đánh phá miền Bắc, buộc ngành y tế phải chuyển hướng tổ chức và hoạt động từ thời bình sang thời chiến.
• Phạm vi không gian: Toàn bộ miền Bắc Việt Nam, bao gồm 29 tỉnh: Bắc Giang, Bắc Kạn, Bắc Ninh, Cao Bằng, Hà Đông, Hà Giang, Hà Nam, Hải Dương, Hải Ninh, Hoà Bình, Hưng Yên, Kiến An, Lai Châu, Lạng Sơn, Lào Cai, Nam Định, Ninh Bình, Phú Thọ, Quảng Yên, Sơn La, Sơn Tây, Thái Bình, Thái Nguyên, Tuyên Quang, Vĩnh Phúc, Thanh Hoá, Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng Bình; 2 thành phố trực thuộc: Hà Nội, Hải Phòng; đặc khu Hòn Gai và khu vực Vĩnh Linh.
• Phạm vi nội dung: Tập trung vào tổ chức bộ máy y tế các cấp, công tác đào tạo nhân lực và các hoạt động chuyên môn y tế phục vụ nhân dân.
• Khái niệm then chốt: Y tế (lĩnh vực thực hiện phòng, chữa bệnh và bảo vệ sức khỏe); Dân sự (những việc liên quan đến nhân dân); Y tế dân sự hay y tế nhân dân (lĩnh vực chuyên môn phòng bệnh, chữa bệnh và chăm sóc sức khỏe cho nhân dân, phân biệt với y tế quân sự phục vụ quân nhân).

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tác giả luận án đã phân loại các công trình nghiên cứu liên quan thành 3 nhóm chính:

1. Nhóm công trình nghiên cứu chung về lịch sử - xã hội có đề cập đến y tế miền Bắc (1954–1975)

• Lịch sử Việt Nam 1965-1975 do Cao Văn Lượng chủ biên cùng Văn Tạo, Trần Đức Cường, Đinh Thị Thu Cúc, Nguyễn Văn Nhật, Trần Hữu Đính (Nxb Khoa học Xã hội, 2002): Phác họa hoạt động y tế thời chiến với nhiệm vụ vừa sản xuất vừa chiến đấu; thống kê số lượng cơ sở khám chữa bệnh, cán bộ y tế, nhà hộ sinh, trạm khám thai, nhà trẻ ở nông thôn.
• Lịch sử Việt Nam, tập 4 (1945-2005) của Lê Mậu Hãn, Nguyễn Đình Lê, Trương Thị Tiến (Nxb Giáo dục, 2013): Trình bày tổng thể tiến trình lịch sử, dung lượng dành cho y tế ở mức đại cương.
• Lịch sử Việt Nam, tập 12 (1954-1965) do Trần Đức Cường chủ biên cùng Nguyễn Hữu Đạo, Lưu Thị Tuyết Vân (Nxb Khoa học Xã hội, 2014/2017): Dành hơn 14 trang phân tích trang thiết bị, cán bộ và thành tựu khám chữa bệnh qua các giai đoạn 1955–1960 và 1961–1965.
• Lịch sử Việt Nam, tập 13 (1965-1975) do Nguyễn Văn Nhật chủ biên cùng Đỗ Thị Nguyệt Quang, Đinh Quang Hải (Nxb Khoa học Xã hội, 2014/2017): Cung cấp số liệu cơ sở y tế, giường bệnh, đội ngũ cán bộ và công tác bảo vệ sức khỏe bà mẹ - trẻ em giai đoạn 1973–1975.
• Chính sách xã hội ở miền Bắc Việt Nam từ năm 1954 đến năm 1975 do Nguyễn Thị Thanh chủ biên (2016): Phân tích bối cảnh và quá trình thực hiện các chính sách xã hội, trong đó có chính sách phát triển mạng lưới y bác sĩ, cơ sở y tế theo từng thời kỳ.

2. Nhóm công trình nghiên cứu về lịch sử quân y

• Lịch sử 40 năm phục vụ của ngành quân y quân khu 3 (1945-1985) của Dương Bình (Nxb Quân đội Nhân dân, 1990): Nêu hoạt động vệ sinh phòng bệnh, tiếp nhận thương binh, khám tuyển nghĩa vụ quân sự.
• Lịch sử quân y quân đội nhân dân Việt Nam, tập II (1954-1968) và tập III (1969-1975) của Tổng cục Hậu cần (1991): Hệ thống hóa chi tiết tổ chức và hoạt động cứu chữa, điều trị của quân y theo từng chiến dịch, chiến trường.
• Lịch sử Học viện quân y (1949-1999) (Nxb Quân đội Nhân dân, 1999): Khái quát đào tạo bác sĩ quân y phối hợp với Đại học Y Dược khoa.
• Lịch sử Viện quân y 103 (1950-2000) (Nxb Quân đội Nhân dân, 2000), Lịch sử bệnh viện phòng không không quân (2000), Lịch sử Bệnh viện Trung ương Quân đội 108 (1951-2001) (2001): Phản ánh quá trình nâng cao năng lực phẫu thuật, điều trị chiến thương từ tiền thân phân viện dã chiến.
• Lịch sử kết hợp quân dân y Việt Nam (1945-2000) của Bộ Y tế và Bộ Quốc phòng (Nxb Y học, 2006): Phân tích các nội dung phối hợp giữa dân y và quân y trong đào tạo, khám và điều trị.

3. Nhóm công trình nghiên cứu về lịch sử dân y

• Đặc san bệnh viện Bạch Mai (1960) và Sơ lược lịch sử 85 năm bệnh viện Bạch Mai (Bộ Y tế, Nxb Y học, 1997): Ghi nhận quá trình tiếp quản từ Nhà thương Cống Vọng, cải tổ bộ máy và mở rộng quy mô điều trị.
• Bốn mươi năm xây dựng ngành y tế (Nxb Y học, 1985): Tập hợp 10 bài viết tổng kết các lĩnh vực điều trị, vệ sinh phòng dịch, đào tạo cán bộ và công tác dược.
• Sơ lược lịch sử 90 năm Bệnh viện hữu nghị Việt Đức Hà Nội (Nxb Y học, 1996): Làm rõ quá trình phát triển ngoại khoa từ nền móng ban đầu của Bệnh viện Phủ Doãn.
• Lịch sử Viện sốt rét, kí sinh trùng và côn trùng (1957-1997) của Vũ Nhai (Nxb Chính trị Quốc gia, 1998): Ghi nhận vai trò của công tác phòng chống sốt rét và đóng góp của Giáo sư Đặng Văn Ngữ.
• Sơ lược lịch sử y tế Việt Nam tập II (1954-1975) của Bộ Y tế (Nxb Chính trị Quốc gia, 1999): Tái hiện phương châm y tế, hoạt động chăm sóc sức khỏe phục vụ xây dựng miền Bắc và chi viện miền Nam.
• Lịch sử Viện vệ sinh dịch tễ Trung ương (1945-2000) (Nxb Chính trị Quốc gia, 2001): Trình bày quá trình xây dựng hệ thống y học dự phòng các tuyến.
• Các ấn phẩm kỷ niệm của Đại học Y Hà Nội: 100 năm Đại học Y Hà Nội, năm tháng và sự kiện (2002) và 100 năm Đại học Y Hà Nội – những kỉ niệm (2002), ghi lại ký ức, hồi ký của các giáo sư, bác sĩ như Hồ Đắc Di, Tôn Thất Tùng, Đặng Văn Ngữ, Đinh Văn Chỉ, Hoàng Tích Mịch, Vũ Đình Hòe, Phan Thị Phi Phi, Phạm Hoàng Thế...
• Mười thế kỉ y tế Việt Nam của Nguyễn Minh San (Nxb Dân Trí, 2012): Khảo cứu tư liệu lưu trữ về các giai đoạn y tế dân tộc.

Khoảng trống luận án lựa chọn giải quyết

Các công trình trước đây phần lớn dừng lại ở tính chất thông sử hoặc nghiên cứu chuyên biệt từng cơ sở, chưa có công trình nào nghiên cứu toàn diện, độc lập về cơ cấu tổ chức và hoạt động của y tế dân sự miền Bắc giai đoạn 1954–1975. Luận án cũng giải quyết sự thiếu thống nhất trong giới nghiên cứu khi một số tác giả cho rằng giai đoạn 1965–1975 hoạt động y tế dân sự kém hiệu quả hơn và bị quân y lấn át. Bằng việc phân tích tư liệu lưu trữ gốc, luận án chứng minh sự chuyển hướng tổ chức và hoạt động của y tế dân sự là một bước phát triển thích ứng với điều kiện chiến tranh.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý luận

Luận án dựa trên phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử của Chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, cùng các chủ trương, quan điểm, đường lối của Đảng và Nhà nước Việt Nam về công tác y tế. Đối tượng y tế dân sự được đặt trong mối quan hệ gắn bó hữu cơ với các yếu tố chính trị, kinh tế, văn hóa và xã hội miền Bắc trong hai giai đoạn hòa bình và chiến tranh.

Phương pháp nghiên cứu

• Phương pháp lịch sử (chủ đạo): Tái hiện cụ thể, trung thực tiến trình hình thành, củng cố cơ cấu tổ chức và hoạt động của y tế dân sự theo cả trục thời gian (lịch đại) và không gian (đồng đại) qua hai giai đoạn 1954–1965 và 1965–1975.
• Phương pháp logic: Tìm ra bản chất, quy luật vận động và mối liên hệ giữa hoàn cảnh lịch sử với các quyết định điều chỉnh cơ cấu tổ chức, chính sách y tế; từ đó rút ra nhận xét, đánh giá và kinh nghiệm.
• Phương pháp phân tích và tổng hợp tài liệu: Khai thác, đối chiếu, thẩm định các nguồn văn bản lưu trữ, báo cáo chuyên ngành, sách báo để xây dựng hệ thống luận cứ.
• Phương pháp thống kê: Thu thập, xử lý và phân tích các chuỗi số liệu định lượng lịch sử về mạng lưới cơ sở điều trị, số giường bệnh, số lượng đào tạo cán bộ y tế các cấp và các chỉ số vệ sinh phòng dịch.
• Phương pháp mô tả: Phục dựng sinh động diện mạo tổ chức, bộ máy và hoạt động của các cơ sở y tế.
• Phương pháp so sánh: Đối chiếu cơ cấu tổ chức và phương thức hoạt động của y tế dân sự giữa giai đoạn hòa bình (1954–1965) với giai đoạn có chiến tranh đánh phá (1965–1975).
• Phương pháp chuyên gia: Trao đổi, tiếp thu ý kiến tư vấn từ các nhà khoa học, chuyên gia nghiên cứu lịch sử y tế và lịch sử Việt Nam hiện đại.

Nguồn tư liệu

• Nguồn tài liệu gốc tại Trung tâm Lưu trữ Quốc gia III: Khai thác các phông lưu trữ: Phủ Thủ tướng, Bộ Y tế, Ủy ban Kế hoạch Nhà nước, Cục Chuyên gia. Bao gồm các nghị định, quyết định, thông tư, báo cáo thực hiện của Bộ trưởng Bộ Y tế, Thủ tướng Chính phủ, Cục chuyên gia và các Sở/Ty Y tế địa phương.
• Nguồn tài liệu đã xuất bản: Các văn kiện của Đảng và Nhà nước; sách chuyên khảo, lịch sử ngành, lịch sử địa phương, kỷ yếu của các viện nghiên cứu, bệnh viện, trường đại học; báo, tạp chí chuyên ngành.
• Nguồn tài liệu khảo sát, điền dã: Khảo sát tư liệu, gặp gỡ nhân chứng tại Trường Đại học Y Hà Nội, Bệnh viện Bạch Mai, Bệnh viện Hữu nghị Việt Đức, Viện Vệ sinh Dịch tễ Trung ương.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu về các vấn đề liên quan đến đề tài luận án

Chương 1 hệ thống hóa và phân loại các công trình nghiên cứu đã công bố theo 3 nhóm: các công trình thông sử, các công trình về lịch sử quân y và các công trình về lịch sử dân y. Tác giả chỉ ra các thành tựu mà luận án kế thừa về mặt số liệu, sự kiện và nhận định lịch sử; đồng thời chỉ rõ những khoảng trống chưa được làm sáng tỏ, bao gồm: cơ chế vận hành của cơ cấu tổ chức phân cấp, mô hình đào tạo nhân lực y tế đa tầng nấc, và khả năng thích ứng của mạng lưới dân y trong chiến tranh phá hoại.

Chương 2: Xây dựng và phát triển y tế dân sự ở miền Bắc Việt Nam từ năm 1954 đến năm 1965

Chương 2 trình bày bối cảnh lịch sử, quá trình thiết lập và hoàn thiện hệ thống y tế dân sự trong 10 năm hòa bình xây dựng chủ nghĩa xã hội.

1. Khái quát y tế dân sự trước năm 1954: Bộ Y tế Việt Nam Dân chủ Cộng hòa được trình diện Quốc hội ngày 3-11-1946 do Bác sĩ Hoàng Tích Trý làm Bộ trưởng, tiếp quản bộ máy từ Sở Tổng thanh tra vệ sinh và Y tế Đông Dương với hơn 10 nhân viên. Bộ xác định 3 nhiệm vụ trọng tâm: phòng bệnh vệ sinh; phòng chống các bệnh xã hội (sốt rét, lao, hoa liễu, mắt hột); chăm sóc sức khỏe nông thôn, bảo vệ bà mẹ và trẻ em. Các cơ sở Trung ương hình thành gồm: Viện Vi trùng học Việt Nam (thành lập ngày 01-05-1946), Viện Bào chế Trung ương (01-03-1951 tại Thanh Hóa), Ban nghiên cứu Đông y (tháng 2-1952); các bệnh viện lớn gồm Bạch Mai (962 giường), Phủ Doãn (380 giường), Hàng Gà (220 giường). Ở cấp liên khu có Sở Y tế liên khu 1, 3, 4, 10; Nha Y tế thôn quê (tháng 11-1949); các trường đào tạo y sĩ, hộ sinh liên khu và các đoàn giải phẫu lưu động (tháng 12-1946).

2. Cơ cấu tổ chức y tế dân sự giai đoạn 1954–1965:

• Tuyến Trung ương: Bộ Y tế điều hành trực tiếp các viện nghiên cứu, trường đại học y dược, bệnh viện chuyên khoa và đa khoa. Về dược và trang thiết bị: thành lập Xưởng Y cụ năm 1961 (đến năm 1964 đổi tên thành Xưởng Sửa chữa thiết bị y tế); sáp nhập Tổng công ty Dược phẩm từ Bộ Nội thương về Bộ Y tế theo Quyết định 903/BYT-QĐ ngày 31-12-1960 và thành lập Cục Phân phối Dược phẩm.
• Tuyến tỉnh: Phân loại các Sở/Ty Y tế theo quy mô dân số và đơn vị hành chính:

Phân loại Ty Y tế	Tiêu chí quy mô dân số	Địa bàn áp dụng
Loại A	Từ 80 vạn dân trở lên	Thanh Hóa, Nghệ An, Thái Bình, Nam Định
Loại B	Từ 21 vạn dân trở lên	Hải Dương, Hà Đông, Hà Tĩnh, Vĩnh Phúc, Hưng Yên, Bắc Giang, Bắc Ninh, Phú Thọ, Lạng Sơn, Cao Bằng, Hà Nam, Ninh Bình, Sơn Tây, Quảng Bình, Hoà Bình, Hải Ninh, Thái Nguyên
Loại C	Từ 20 vạn dân trở xuống	Kiến An, Hà Giang, Yên Bái, Tuyên Quang, Lào Cai, Bắc Kạn, Vĩnh Linh

Bệnh viện tỉnh loại A có quy mô từ 300 giường trở lên; bệnh viện tỉnh thông thường có từ 150–200 giường. Bộ Y tế ban hành định mức phục vụ chặt chẽ: 1 bác sĩ phục vụ 150 bệnh nhân/tháng; 1 y sĩ phục vụ 50 bệnh nhân/tháng; 1 y tá phục vụ 15 bệnh nhân nặng hoặc 30 bệnh nhân nhẹ/tháng; 1 hộ lý phục vụ 12 bệnh nhân nặng hoặc 20 bệnh nhân nhẹ; 1 nữ hộ sinh phục vụ 10 sản phụ; 1 cấp dưỡng phục vụ 14–16 bệnh nhân; 1 nhân viên giặt giũ/150 bệnh nhân.

Về mạng lưới đào tạo địa phương: Thông tư số 22-BYT/TT ngày 26-10-1960 thành lập 3 trường y sĩ tại Thanh Hóa, Nghệ An, Nam Định; 3 tháng sau mở thêm 7 trường tại Thái Bình, Phú Thọ, Hải Dương, Vĩnh Phúc, Bắc Giang, Hà Nam, Hà Đông. Về cung ứng thuốc: thành lập Quốc doanh y dược phẩm tỉnh theo Nghị định số 274/BYT-NĐ ngày 22-4-1957. Về chuyên khoa: thành lập các trạm vệ sinh phòng dịch bắt buộc và các trạm chuyên khoa (chống lao, chống sốt rét, mắt hột, da liễu) theo Thông tư liên bộ số 04-LB/TT ngày 24-2-1964.

• Tuyến huyện, châu, thị xã: Phòng Y tế quản lý bệnh xá, trạm vệ sinh phòng dịch, nhà hộ sinh. Biên chế quy định: Huyện đồng bằng lớn (≥25 xã) có 5–6 cán bộ; huyện nhỏ (≤24 xã) có 4–5 cán bộ; huyện miền núi lớn (≥20 xã) có 7–8 cán bộ (riêng Khu tự trị Thái - Mèo biên chế 8–10 cán bộ); huyện miền núi nhỏ có 5–7 cán bộ; thị xã có 3–4 cán bộ.
• Tuyến xã và cơ sở: Trạm y tế và hộ sinh xã có từ 1–3 cán bộ (y sĩ, y tá phụ trách); Tổ y tế hợp tác xã (y tá hoặc nữ hộ sinh phụ trách khám bệnh thông thường, phát thuốc, quản lý thai sản); Tổ y tế tổ/đội sản xuất (vệ sinh viên làm nòng cốt phòng dịch, giữ vệ sinh lao động).

3. Đào tạo và xây dựng đội ngũ cán bộ y tế:

• Hệ đại học: Năm 1955, Trường Đại học Y Dược khoa chỉ có 50 sinh viên tốt nghiệp bác sĩ phân bổ về các khu, ty y tế. Năm 1956, trường chuyển đổi chương trình theo mô hình Liên Xô, tăng cường các môn cơ sở và y học dự phòng. Năm học 1958–1959, chương trình điều chỉnh giảm tải lý thuyết, thay môn bệnh học thực nghiệm bằng môn sinh lý bệnh học; số lượng tuyển sinh đạt 1.442 sinh viên. Đến năm 1961, số bác sĩ tăng gấp 2,5 lần, dược sĩ tăng gấp 2,1 lần so với năm 1955; thời gian đào tạo đại học rút ngắn từ 6 năm xuống 5 năm. Hệ tại chức/bổ túc đại học bắt đầu đào tạo từ năm 1955 với 33 cán bộ y và 24 cán bộ dược; đến năm 1965 đã bổ túc được 347 y sĩ lên trình độ đại học.
• Hệ trung cấp: Đào tạo chính quy 2 năm tại Đại học Y Dược và các trường y sĩ địa phương. Đào tạo bổ túc trung cấp cho y tá, hộ sinh thực hiện theo Công văn số 1580 (ngày 16-3-1959) và Thông tư số 9-BYT-TT (ngày 24-4-1959) với thời gian 2,5 năm. Số y sĩ đào tạo tăng từ 145 người (1957) lên 427 người (1959) và 627 người (1960). Năm 1964–1965, tuyển sinh tăng mạnh: Trường Y sĩ Hà Nam (189 lên 330 học sinh), Thanh Hóa (132 lên 402 học sinh), Nghệ An (40 lên 264 học sinh), Việt Bắc (162 lên 350 học sinh).
• Hệ sơ cấp: Đào tạo vệ sinh viên, y tá xã, nữ hộ sinh xã và cán bộ cấp dưỡng với thời gian 1–3 tháng.

Năm	Tổng số cán bộ y tế sơ cấp cơ sở	Trong đó: Nữ hộ sinh	Trong đó: Vệ sinh viên
Trước 1954	~1.200	-	-
1960	26.089	2.693 (HTX)	14.950
1965 (cơ sở)	40.223	6.217	21.716
1965 (toàn miền Bắc)	57.767	8.289	35.289

4. Hoạt động y tế dân sự: Triển khai phương châm "lấy phòng bệnh làm chính, trên cơ sở chữa bệnh mà đẩy mạnh giáo dục vệ sinh phòng bệnh". Phong trào vệ sinh môi trường được phát động sâu rộng với phong trào "sạch làng tốt ruộng" tại nông thôn đồng bằng (điển hình tại Thái Bình).

Chương 3: Chuyển hướng tổ chức và hoạt động của y tế dân sự ở miền Bắc Việt Nam từ năm 1965 đến năm 1975

Chương 3 phân tích quá trình chuyển hướng chiến lược khi đế quốc Mỹ mở rộng chiến tranh phá hoại ra toàn miền Bắc:

• Chuyển toàn bộ cơ chế hoạt động từ thời bình sang thời chiến với phương châm: "Lấy thương binh làm mệnh lệnh, lấy giường bệnh làm chiến trường, lấy kết quả làm chiến công".
• Phân tán, sơ tán các bệnh viện tuyến Trung ương và tuyến tỉnh về khu vực an toàn, tránh bom đạn, duy trì công tác khám chữa bệnh liên tục.
• Củng cố y tế tuyến huyện và xã thành các trạm cấp cứu chiến thương dã chiến, tăng cường trang thiết bị phẫu thuật cơ bản tại chỗ để xử lý thương binh ngay tại địa phương trước khi chuyển tuyến.
• Phối hợp chặt chẽ giữa dân y và quân y trong việc tổ chức cấp cứu, điều trị cho nhân dân bị thương do bom đạn và nạn nhân bị ảnh hưởng bởi chất độc hóa học.
• Đẩy mạnh công tác bảo vệ sức khỏe bà mẹ và trẻ em giai đoạn 1973–1975, củng cố mạng lưới nhà trẻ, nhà hộ sinh nông thôn.
• Tuyển chọn, huấn luyện và cử hàng ngàn lượt y bác sĩ, nhân viên y tế dân sự chi viện cho chiến trường miền Nam (chiến trường B).

Chương 4: Nhận xét và kinh nghiệm

Chương 4 tổng kết toàn diện hoạt động của ngành y tế dân sự:

• Thành tựu: Xây dựng thành công mạng lưới y tế nhân dân rộng khắp từ Trung ương đến tận các thôn, xã, bản làng; hình thành hệ thống đào tạo cán bộ nhiều tầng nấc đáp ứng nhanh nhu cầu nhân lực; thực hiện hiệu quả công tác y học dự phòng, thanh toán và khống chế nhiều bệnh dịch nguy hiểm; tổ chức cứu chữa chiến thương hiệu quả trong hoàn cảnh chiến tranh ác liệt.
• Hạn chế: Cơ sở vật chất, trang thiết bị kỹ thuật còn nghèo nàn, thiếu thốn; thuốc men phụ thuộc một phần vào nguồn viện trợ; trình độ nghiệp vụ của đội ngũ cán bộ y tế cơ sở ở vùng cao, vùng sâu còn hạn chế; công tác quy hoạch, điều động cán bộ có thời điểm chưa đồng đều giữa các địa bàn.
• Bài học kinh nghiệm: (1) Kiên trì phương châm phòng bệnh hơn chữa bệnh, lấy y tế cơ sở làm nền tảng; (2) Kết hợp nhuần nhuyễn giữa y học hiện đại và y học cổ truyền dân tộc; (3) Gắn kết chặt chẽ mạng lưới dân y và quân y; (4) Xây dựng cơ cấu tổ chức linh hoạt, chủ động chuyển hướng thích ứng theo hoàn cảnh lịch sử; (5) Đào tạo cán bộ gắn liền với yêu cầu thực tế của địa phương.

---

Kết quả và những đóng góp mới

1. Về mặt học thuật và lý luận:

   • Luận án hệ thống hóa và làm sáng tỏ cơ sở lý luận, thực tiễn của mô hình y tế dân sự trong điều kiện chuyển đổi liên tục giữa hòa bình và chiến tranh tại một quốc gia đang phát triển.
   • Khẳng định vị trí độc lập, vai trò nền tảng của mạng lưới y tế dân sự trong tổng thể hệ thống an sinh - xã hội của miền Bắc, bác bỏ các quan điểm phiến diện cho rằng y tế dân sự mờ nhạt hoặc bị quân y thay thế trong thời chiến.
   • Góp phần bổ sung phương pháp tiếp cận liên ngành giữa khoa học lịch sử và y học trong việc phục dựng lịch sử xã hội Việt Nam thời kỳ 1954–1975.

2. Về mặt thực tiễn và tư liệu:

   • Khai thác và công bố có hệ thống khối tư liệu lưu trữ gốc tại Trung tâm Lưu trữ Quốc gia III (phông Phủ Thủ tướng, Bộ Y tế, Ủy ban Kế hoạch Nhà nước, Cục Chuyên gia), cung cấp nguồn sử liệu tin cậy về tổ chức bộ máy, cơ chế phân bổ nhân sự, và các thông tư, nghị định quản lý y tế.
   • Tái hiện đầy đủ mô hình tổ chức phân cấp y tế (từ Bộ Y tế, Sở/Ty y tế phân loại A, B, C, Phòng y tế huyện theo vùng địa lý, đến Trạm y tế xã và Tổ y tế hợp tác xã).
   • Đúc kết các bài học kinh nghiệm về xây dựng mạng lưới y tế cơ sở, đào tạo nhân lực y tế đa tầng nấc và ứng phó thảm họa/chiến tranh, cung cấp cơ sở tham khảo cho việc hoạch định chính sách y tế và khắc phục các bất cập của ngành y tế hiện nay.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Do nguồn tư liệu lưu trữ về các vùng đặc thù (như các khu tự trị miền núi, đặc khu, vùng giới tuyến quân sự Vĩnh Linh) chưa đồng đều, một số phân tích về chi tiết hoạt động cơ sở ở địa bàn vùng cao còn mang tính khái quát. Nguồn tư liệu về hoạt động hợp tác quốc tế và cung ứng dược phẩm thời chiến chủ yếu dựa trên các báo cáo cấp trung ương.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng khai thác tư liệu lưu trữ tại các Sở Y tế địa phương; đi sâu nghiên cứu chuyên đề về ngành công nghiệp dược phẩm và mạng lưới y tế hợp tác xã tại các vùng dân tộc thiểu số; khảo cứu chi tiết về hoạt động chi viện y tế dân sự cho chiến trường miền Nam và hợp tác y tế với các nước xã hội chủ nghĩa (Liên Xô, Trung Quốc, CHDC Đức, Cuba...).

---

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo có giá trị cho:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học, sinh viên: Chuyên ngành Lịch sử Việt Nam, Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam, Xã hội học, Quản lý Y tế và Lịch sử Y học.
• Giảng viên và nhà nghiên cứu: Sử dụng làm tài liệu giảng dạy về lịch sử kinh tế - xã hội miền Bắc giai đoạn 1954–1975, đặc biệt là chương 2 và chương 3 với hệ thống số liệu chi tiết về mạng lưới tổ chức và đào tạo y tế.
• Nhà hoạch định chính sách y tế: Tham khảo kinh nghiệm lịch sử về tổ chức y tế cơ sở, mô hình liên kết quân - dân y, phương châm phòng bệnh dự phòng và cơ chế phân bổ cán bộ y tế phục vụ cộng đồng.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Tiêu chí phân loại Sở/Ty Y tế tuyến tỉnh ở miền Bắc giai đoạn 1954–1965 là gì?
Sở/Ty Y tế tuyến tỉnh được phân chia thành 3 hạng dựa theo quy mô dân số: Loại A áp dụng cho các tỉnh từ 80 vạn dân trở lên (Thanh Hóa, Nghệ An, Thái Bình, Nam Định); Loại B áp dụng cho các tỉnh từ 21 vạn dân trở lên (gồm 17 tỉnh như Hải Dương, Hà Đông, Hà Tĩnh, Vĩnh Phúc...); Loại C áp dụng cho các tỉnh/đơn vị từ 20 vạn dân trở xuống (Kiến An, Hà Giang, Yên Bái, Tuyên Quang, Lào Cai, Bắc Kạn, Vĩnh Linh).

2. Biên chế cán bộ của Phòng Y tế tuyến huyện trong thời kỳ 1954–1965 được quy định như thế nào?
Biên chế được xác định theo đặc điểm địa lý và số lượng đơn vị xã: Huyện đồng bằng lớn (≥25 xã) có 5–6 cán bộ; huyện nhỏ (≤24 xã) có 4–5 cán bộ; huyện miền núi lớn (≥20 xã) có 7–8 cán bộ (riêng Khu tự trị Thái - Mèo từ 8–10 cán bộ); huyện miền núi nhỏ có 5–7 cán bộ; thị xã có từ 3–4 cán bộ. Thành phần gồm trưởng phòng, y tá và nữ hộ sinh giúp việc.

3. Ngành y tế dân sự giải quyết bài toán thiếu hụt nhân lực sơ cấp ở tuyến cơ sở bằng cách nào?
Ngành tổ chức các khóa huấn luyện sơ cấp ngắn hạn từ 1 đến 3 tháng ngay tại địa phương ngoài giờ sản xuất cho vệ sinh viên, y tá xã và nữ hộ sinh xã. Nhờ đó, số lượng cán bộ y tế sơ cấp cơ sở đã tăng từ khoảng 1.200 người (trước 1954) lên 26.089 người (năm 1960) và đạt 57.767 cán bộ trên toàn miền Bắc vào năm 1965 (gồm 8.289 nữ hộ sinh và 35.289 vệ sinh viên).

4. Phương châm hoạt động của y tế dân sự miền Bắc khi chuyển hướng sang thời chiến (1965–1975) là gì?
Toàn ngành thực hiện chuyển hướng toàn diện sang thời chiến với phương châm hành động: "Lấy thương binh làm mệnh lệnh, lấy giường bệnh làm chiến trường, lấy kết quả làm chiến công", đồng thời phân tán các cơ sở điều trị và củng cố năng lực phẫu thuật, cấp cứu tại chỗ ở tuyến huyện, xã.

5. Luận án khai thác các phông tài liệu gốc nào tại Trung tâm Lưu trữ Quốc gia III?
Tác giả đã khai thác trực tiếp các tài liệu lưu trữ thuộc 4 phông chính: Phông Phủ Thủ tướng, Phông Bộ Y tế, Phông Ủy ban Kế hoạch Nhà nước và Phông Cục Chuyên gia, bao gồm các nghị định, thông tư, quyết định và báo cáo chuyên ngành y tế giai đoạn 1954–1975.

---

Kết luận

Luận án "Y tế dân sự ở miền Bắc Việt Nam từ năm 1954 đến năm 1975" là công trình nghiên cứu lịch sử chuyên ngành tái hiện một cách có hệ thống cơ cấu tổ chức và hoạt động của mạng lưới y tế nhân dân qua hai giai đoạn hòa bình và chiến tranh. Thông qua việc khai thác khối tư liệu lưu trữ gốc tại Trung tâm Lưu trữ Quốc gia III kết hợp phương pháp nghiên cứu lịch sử và logic, tác giả đã làm rõ quá trình xây dựng bộ máy y tế phân cấp, chương trình đào tạo nhân lực đa tầng nấc và các hoạt động phòng bệnh, điều trị, sản xuất thuốc. Công trình không chỉ khỏa lấp khoảng trống nghiên cứu về y tế dân sự trong bức tranh lịch sử xã hội miền Bắc giai đoạn 1954–1975 mà còn đúc kết những bài học kinh nghiệm có giá trị thực tiễn cho sự nghiệp củng cố và phát triển hệ thống y tế Việt Nam hiện nay.

Trích đoạn nội dung tài liệu

chương I, công trình đã khái quát hoạt động của trường Quân y sĩ Việt Nam trong giai đoạn (1949-1957), trong đó có 5 năm trong cuộc kháng chiến chống Pháp và 2 năm trong hoàn cảnh hòa bình. Chương II, công trình đã khái lược được hoạt động của trường Sĩ quan Quân y - Viện nghiên cứu y học quân sự trong những năm miền Bắc xây dựng CNXH và bước vào cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước (1957-1966). Trong giai đoạn này, công trình đã nêu lên một trong những thành tựu đạt được của trường là phối hợp với trường Đại học Y dược khoa tổ chức các lớp y cao đầu tiên nhằm đào tạo đội ngũ bác sĩ đa khoa. Chương III, nêu được quá trình hoạt động của trường Đại học Quân y trong cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước, trong đó tác giả nhấn mạnh một trong những đặc điểm của nhà trường trong giai đoạn này là “nhà trường gắn liền với chiến trường“, đồng thời nêu được đây là giai đoạn trường Đại học Quân y mở những lớp đào tạo học viên quân y đầu tiên giúp nước bạn Lào.

Như vậy, công trình đã khái quát được cơ cấu tổ chức, hoạt động của trường qua nhiều lần thay đổi tên gọi với những nét cơ bản nhất. Từ đó, khẳng định được vai trò của trường đối với công tác đào tạo cán bộ y tế cho quân đội để phối hợp với lực lượng dân y thực hiện chăm sóc sức khỏe nhân dân trong cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước. Công trình Lịch sử Viện quân y 103 (1950-2000) do Học viện quân y biên soạn, được Nxb Quân đội Nhân dân; Hà Nội ấn hành năm 2000. Công trình đã ghi lại những hoạt động chính với những bước ngoặt, những sự kiện quan trọng mà bệnh viện quân y 103 đã trải qua.

Nội dung của công trình gồm: sự ra đời của Viện quân y với cơ sở ban đầu là đội điều trị 3 được xây dựng và trưởng thành trong cuộc kháng chiến chống Pháp; hoạt động của Viện quân y trong công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc, thống nhất nước nhà. Có thể nói, công trình giúp tác giả tham khảo các hoạt động khám và điều trị của viện, từ đó làm rõ hơn nữa hoạt động của ngành y tế ở miền Bắc Việt Nam trong cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước. Công trình Lịch sử bệnh viện phòng không không quân (lưu hành nội bộ) của Nxb Quân đội Nhân dân Việt Nam, Hà Nội, 2000. Công trình ghi lại quá trình xây dựng và trưởng thành trong phục vụ chiến đấu, điều trị thương bệnh binh của bệnh viện phòng không, không quân trong suốt chặng đường lịch sử với nhiều biến động và đã giành được nhiều thắng lợi.

Tác giả khẳng định sự trưởng thành và phát triển của bệnh viện gắn với tiến trình lịch sử của dân tộc, từ đó khẳng định được vị thế của bệnh viện với nhiệm vụ chăm sóc và chữa trị cho thương, bệnh binh trong cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước. 11 Công trình “Lịch sử bệnh viện Trung ương Quân đội 108 (1951-2001) (lưu hành nội bộ); Tổng cục hậu cần Bệnh viện Trung ương quân đội 108; Nxb Quân đội Nhân dân; Hà Nội, 2001. Cuốn sách khắc họa lại quá trình xây dựng và trưởng thành của Bệnh viện 108 với nhiều lần thay đổi tên gọi. Tiền thân của bệnh viện 108 là bệnh viện Thủy Khẩu2, sau đó được đổi thành phân viện 8 phục vụ chiến dịch Biên Giới Thu Đông 1950, bệnh viện Đồn Thủy và trở thành bệnh viện 108.

Công trình dành 2 chương (chương II và chương III) để khắc họa quá trình xây dựng tổ chức và hoạt động của bệnh viện. Trong chương II, các tác giả đã khái quát được cơ cấu tổ chức và hoạt động của bệnh viện trong điều kiện hòa bình. Các tác giả khẳng định trong 10 năm (1951-1961), bệnh viện đã xây dựng tổ chức từ sơ khai đến chính quy, từ cơ sở điều trị quy mô nhỏ tiến tới thành một bệnh viện lớn. Trải qua 10 năm xây dựng, bệnh viện 108 đã thiết lập được tổ chức thích hợp, phong phú, đa khoa và đã tích lũy được nhiều kiến thức kinh nghiệm chuyên môn, từng bước giải quyết được nhiều loại chấn thương, nhiều bệnh nguy hiểm bằng những kĩ thuật phức tạp.

Trong chương III, quá trình chấn chỉnh tổ chức, nâng cao trình độ chuyên môn, đáp ứng nhiệm vụ trong chống chiến tranh phá hoại lần thứ hai ở miền Bắc và chi viện cho chiến trường miền Nam của bệnh viện được các tác giả tập trung làm rõ. Chính vì vậy, tham khảo công trình, tác giả có thể sử dụng được nguồn sử liệu có giá trị về hoạt động chăm sóc sức khỏe của bộ đội và nhân dân, nhất là những thành tựu y tế đạt được của bệnh viện 108 trong hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ. Công trình Lịch sử kết hợp quân dân y Việt Nam (1945-2000) của Nxb Y học; Hà Nội, 2006. Đây là công trình nghiên cứu khoa học của Bộ Y tế và Bộ Quốc phòng phối hợp nhằm làm rõ hoạt động phối hợp giữa ngành y tế quân đội nhân dân (quân y) và y tế nhân dân (dân y) trong tiến trình lịch sử dân tộc.

Công trình được chia thành 4 chương, mỗi chương các tác giả chia thành các mục nhỏ để đi sâu phân tích sự phối hợp giữa quân y và dân y trong mỗi giai đoạn lịch sử. Trong mỗi mục, các tác giả tập trung phân tích sự phối hợp giữa quân y và dân y trên các nội dung như: phối hợp trong hoạt động đào tạo, trong hoạt động khám và điều trị. Theo đó, mỗi một giai đoạn lịch sử, sự phối hợp quân dân y được thực hiện khác nhau nhưng đều hướng đến một mục tiêu chung là khám chữa bệnh cho bộ đội và nhân dân. Công trình đã mang lại những giá trị khoa học giúp tác giả tiếp cận chi tiết một số sự kiện y tế đặc biệt trong giai đoạn này ở miền Bắc, từng bước cải thiện cách đánh giá phiến diện của các tác giả.

2 Thủy Khẩu (tiếng Tày là Pác Nậm, nghĩa là miệng nước) là một xã nhỏ thuộc huyện Long Châu, tỉnh Quảng Tây, Trung Quốc sát biên giới Việt Trung, cách bản Nà Lạn của Việt Nam khoảng 7km, nhưng do quân đội Việt Nam giải phóng trước khi Hồng quân Trung Quốc tiến sát biên giới, sau đó đã bàn giao lại cho nước bạn. 12 * Nhóm công trình nghiên cứu về lịch sử dân y Năm 1960, Bệnh viện Bạch Mai xuất bản cuốn “Đặc san bệnh viện Bạch Mai” để kỉ niệm 15 năm thành lập nước Việt Nam DCCH và chào mừng Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ III. Công trình là tập hợp các bài viết của các giáo sư, bác sĩ, cán bộ bệnh viện viết về cơ cấu tổ chức và hoạt động của bệnh viện trong 5 năm đầu xây dựng CNXH ở miền Bắc. Các bài viết tập trung phân tích những sự kiện như Chính phủ tiếp quản bệnh viện, tiến hành cải tổ, tổ chức lại cơ cấu, hoạt động và nêu một số kết quả trong hoạt động khám, chữa bệnh của bệnh viện Bạch Mai sau ngày miền Bắc được hoàn toàn giải phóng.

Công trình đã cung cấp nguồn tư liệu phong phú về cơ sở vật chất, hoạt động khám chữa bệnh, số lượng cán bộ y tế, số bệnh nhân được khám và chữa bệnh lưu động,. Trên cơ sở nguồn tư liệu tiếp cận được, tác giả luận án có thể tham khảo những thành tựu trong hoạt động khám và điều trị của bệnh viện Bạch Mai - một trong các cơ sở khám chữa bệnh có quy mô lớn tuyến Trung ương trong hệ thống y tế dân sự ở miền Bắc. Công trình “Bốn mươi năm xây dựng ngành y tế”; Nxb Y học, Hà Nội, 1985 là công trình tập hợp 10 bài viết đề cập đến những thành tựu của ngành y tế trong 40 năm (từ năm 1945 đến năm 1985) trên các nội dung: công tác khám và điều trị, công tác vệ sinh phòng dịch, hoạt động đào tạo cán bộ y tế, công tác dược,… Các bài viết đã được các bác sĩ đầu ngành viết để đánh giá, tổng kết quá trình xây dựng và phát triển của ngành y tế trên nhiều nội dung. Từ những thành tựu đạt được, một số kinh nghiệm và phương hướng phát triển của ngành y tế trong thời gian tiếp theo cũng được các tác giả đặt ra.

Chính vì vậy, tham khảo công trình tác giả luận án có thể kế thừa nguồn tư liệu về hoạt động của ngành y tế, từ đó khái quát được những thành tựu lớn nhất và rút ra nhiều bài học kinh nghiệm trong quá trình xây dựng và phát triển ngành y tế dân sự trong giai đoạn 1954-1975. Không chỉ kế thừa số liệu về hoạt động y tế, tham khảo công trình còn giúp tác giả hiểu thêm được nhiệm vụ và trách nhiệm đội ngũ cán bộ y tế, mỗi người dân và của toàn xã hội đối với hoạt động chăm sóc sức khỏe của nhân dân trong giai đoạn lịch sử đầy biến động ở miền Bắc. Công trình “Sơ lược lịch sử 90 năm Bệnh viện hữu nghị Việt Đức Hà Nội; Nxb Y học, Hà Nội, 1996 là công trình tập thể của nhiều nhân chứng có nhiều cống hiến trong quá trình hình thành và phát triển của bệnh viện Phủ Doãn (nay là bệnh viện hữu nghị Việt Đức). Để hoàn thành công trình, các tác giả đã sử dụng nguồn sử liệu lưu trữ trong các bảo tàng để đem ra phân tích và đối chiếu.

Ngoài ra, những cuộc hành hương về cội nguồn núi rừng Việt Bắc để nhìn sâu vào lịch sử, từ đó có những đánh giá khách quan về vị trí, vai trò, của bệnh viện trong những giai đoạn lịch sử 13 khác nhau cũng được tập thể tác giả sử dụng. Công trình đã làm rõ sự tham gia tích cực và năng động của một trong những cơ sở đầu tiên của ngành y tế, gợi mở cho người đọc hình dung được vai trò bệnh viện Phủ Doãn trong hai cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và chống Mỹ, cứu nước. Với 4 chương, các tác giả đã phác họa những nét cơ bản trong quá trình hoạt động của bệnh viện theo tiến trình lịch sử dân tộc. Các tác giả đã nêu rõ được bức chân dung của người đặt viên gạch đầu tiên của bệnh viện Việt Đức là nhà bác học A.

Khi cách mạng Tháng Tám thành công, lòng yêu nước chân chính được giác ngộ, nhiều cán bộ công nhân viên đã tham gia hoạt động cứu quốc. Một số người tình nguyện “Nam tiến”, trong khi đại bộ phận tham gia kháng chiến phục vụ nhân dân. Chính vì vậy, “Pháo đài Phủ Doãn” đã có nhiều đóng góp trong hoạt động địch hậu, cứu chữa nhiều thương binh và chiến sĩ cách mạng.