Chương 1 Tổng quan lịch sử nghiên cứu vấn đề, cơ sở lý thuyết, địa bàn nghiên cứu và cơ sở tư liệu 1. Tổng quan lịch sử nghiên cứu van dé 1. Những công trình nghiên cứu từ góc độ địa lí Từ góc độ địa lí học lịch sử, khu vực Lam Son đã được tìm hiểu ít nhiều qua các công trình nghiên cứu về địa chí Thanh Hóa từ rất sớm như: Di dia chí của Nguyễn Trãi [dẫn theo 125], Lich triéu hiến chương loại chí của Phan Huy Chú [45], Hoàng Việt dự địa chí của Phan Huy Chú [47], Hoàng Việt nhất thống du địa chí của Lê Quang Dinh, Đại Việt dia du toàn biên của Phương đình Nguyễn Văn Siêu [143], Đại Nam nhất thống chí do Phạm Trọng Điềm phiên dịch [139]. và trong các địa bạ, địa dư, địa chí của các làng, xã, huyện thuộc tỉnh Thanh Hóa.
Trong đó, nhiều địa danh thuộc khu vực Lam Sơn cũng được đề cập trong các tài liệu, truyền thuyết về Lê Lợi, các vị công thần và cuộc khởi nghĩa Lam Sơn. Trong các công trình nghiên cứu về địa danh làng xứ Thanh, Pia chí Thanh Hóa [172], Tên làng xã Thanh Hóa [12], đã thống kê tương đối đầy đủ những làng bản gắn liền với các sự tích dân gian về Lê Lợi và cuộc khởi nghĩa Lam Sơn. Tuy nhiên, trong các công trình này, các tác giả thường nghiên cứu địa danh Lam Sơn ở góc độ là một thực thể tự nhiên - xã hội mà chưa làm rõ hiện tượng vùng đất này được thể hiện bằng các phương thức đặc thù của văn học và văn hóa dân gian, đặc biệt là chưa tập trung làm rõ quá trình các địa danh gắn với cuộc khởi nghĩa Lam Sơn ở vùng đất này đã được thiêng hóa như thế nào. Việc nghiên cứu cái “thiêng” của các địa danh vùng đất Lam Sơn sẽ góp phần nhận thức đầy đủ hơn về giá trị văn hóa của các thực thé tự nhiên ở vùng đất này.
Những công trình nghiên cứu từ góc độ lịch sử Lịch sử vùng đất Lam Sơn, nhất là lịch sử cuộc khởi nghĩa chống Minh phát tích từ khu vực Lam Sơn đã được nhiều bộ sử chính thức thời Lê, thời Tây Sơn và thời Nguyễn như Đại Việt sử ký toàn thư [108, 109], Đại Việt sử ký tiễn biên 10 [142], Kham định Việt sử thông giám cương mục [128]. đành riêng những quyền, những chương, trình bày cụ thé và trang trọng. Nhiều học giả nổi tiếng, bat đầu từ Nguyễn Trãi cho đến Ngô Sĩ Liên, Hồ Sĩ Dương, Lê Quý Đôn, Phan Huy Chú, Phan Bội Châu, Trần Trọng Kim, Nguyễn Văn Tố. cũng đã chăm chú sưu tầm, tập hợp tư liệu lịch sử vùng đất này, đặc biệt là về cuộc khởi nghĩa Lam Sơn.
Những công trình nghiên cứu về thân thế, sự nghiệp, công trạng của các nhân vật gắn liền với khởi nghĩa Lam Sơn (trong đó chủ yếu là các công thần đất Lam Sơn) dưới góc nhìn lịch sử chiếm một khối lượng hết sức đồ sộ, phong phú. Tiêu biểu như: Đại Việt Sử ký toàn thy [108, 109] của Ngô Si Liên và các sử thần triều Lê; Lam Sơn thực lục in trong Nguyễn Trãi toàn tập [125]; Đại Việt thông sử của Lê Quý Đôn [59]; Lịch triều hiến chương loại chí của Phan Huy Chú [4T]; Khởi nghĩa Lam Sơn của Phan Huy Lê, Phan Dai Doãn [104];. Những tài liệu nay khai thác các nhân vật chủ yếu dưới khía cạnh danh nhân, tiểu sử, chú trọng đề cập vai trò của họ trong tiến trình của cuộc khởi nghĩa Lam Sơn. Một số công trình về sau này, trên cơ sở dựa vào những thông tin mà chính sử đã đề cập rồi thâm định, đối chiếu với các thông tin trong gia pha và truyền thuyết dân gian dé biên soạn các bài giới thiệu về cuộc đời, sự nghiệp, công trạng của các nhân vật.
Sách sử địa phương, tiêu biểu như Lich sử Thanh Hóa [14], Địa chí Thanh Hóa [172]; Võ tướng Thanh Hóa trong lịch sử dân tộc [158]; 35 vị khai quốc công thân Lam Sơn [20] trong chủ trương ngợi ca truyền thống anh hùng của vùng đất và con người Xứ Thanh, đã viết về khởi nghĩa Lam Sơn thời Lê, về thời gian nghĩa quân Lam Sơn chiến đấu ở đất Thanh Hóa trong cảm hứng tự hào, ngợi ca. Đáng chú ý, có đề cập đến vai trò của đội ngũ công thần, quan lại người Thanh Hóa trong thời Lê So, cũng như đã phác dựng rõ nét chân dung, phẩm chat của những công thần, chủ yếu là các võ tướng đã tham gia nhiều trận đánh, có mặt khắp nơi trong quá trình đi đến thắng lợi của khởi nghĩa Lam Sơn. Nhiều cuộc hội thảo như hội thảo kỷ niệm 600 năm sinh Lê Lợi; hội thảo khoa học quốc gia về Lê Lợi và Thanh Hóa trong khởi nghĩa Lam Sơn được tổ chức tại Thanh Hóa; hội thảo bàn về địa điểm tổ chức hội thề Lũng Nhai do 11 Viện Sử học phối hợp với UBND huyện Thường Xuân, tỉnh Thanh Hóa tổ chức, đã khai thác triệt để thông tin từ các tài liệu nguyên gốc, các bộ sử cũ của Việt Nam và Trung Quốc, đặc biệt là các nguồn tư liệu thực địa, khảo cô học, dân tộc học, văn hóa học, văn học, nghệ thuật dân gian, cùng với cập nhật các thành tựu nghiên cứu trong nước và quốc tế, giúp hình dung về bức tranh cuộc khởi nghĩa Lam Sơn và hình ảnh anh hùng dân tộc Lê Lợi một cách rõ ràng, cụ thể, gần VỚI SỰ thật lịch sử hơn tất cả những phác thảo trước đây. Khởi nghĩa Lam Sơn còn trở thành đề tài thu hút nhiều nhà nghiên cứu nước ngoài, nhất là các nhà nghiên cứu ở Trung Quốc, Nhật Bản, Pháp, Nga với những công trình tiêu biéu như bộ sưu tập tư liệu của Viễn Đông Bác cô Pháp, chương trình nghiên cứu về gia phả, văn bia khởi nghĩa Lam Sơn và vương triều Lê của Takao Yao ở Đại học Hiroshima, Nhật Bản.
Năm 2019, cuốn sách Vương triéu Lê 1428-1527 do Nguyễn Quang Ngọc chủ biên [15] là công trình nghiên cứu tập hợp và tổng kết tương đối đầy đủ, khách quan về một trong ba vương triều rạng rỡ võ công, văn trị thời văn hóa Thăng Long, văn minh Đại Việt, đánh dấu bước phát triển vượt bậc của đất nước, của kinh đô Đông Kinh. Đây là nguồn tư liệu hết sức quý báu, là cơ sở cho việc nghiên cứu lịch sử khu vực Lam Sơn. Như vậy, đã có rất nhiều công trình nghiên cứu về vùng đất Lam Sơn gắn với cuộc khởi nghĩa Lam Sơn và sự hình thành nhà Lê ở thế kỷ XV. Tuy nhiên, đây đều là nghiên cứu dựa trên các cứ liệu lịch sử.
Chưa có nhiều công trình nghiên cứu quá trình cuộc khởi nghĩa và các nhân vật lịch sử “đi” từ hiện thực vào tác phẩm nghệ thuật ngôn từ (bao gồm cả tác phẩm văn học viết và văn học dân gian) với việc được sáng tạo thành một hệ thống các biểu tượng vừa phản ánh tư tưởng, văn hóa của một giai đoạn lịch sử hào hùng của dân tộc, vừa mang những giá trị bền vững của lịch sử dân tộc. Những công trình nghiên cứu từ góc độ văn hóa Những sinh hoạt về văn hóa ở khu vực Lam Sơn đã được tìm hiéu, nghiên cứu từ rất sớm. Trong đó phải kế đến những ghi chép của Phan Huy Chú trong Lịch triều hiến chương loại chí [4T]. Tác giả đã khảo cứu một cách cơ bản các 12 nghỉ lễ trong lễ hội Lam Kinh.
Tác giả Hoàng Anh Nhân trong cuốn Lễ tuc, lễ hội truyền thong xứ Thanh [128] đã chỉ ra đặc điểm riêng của lễ hội Lam Kinh so với tat cả các lễ hội dân gian khác trên vùng đất Thanh Hóa. Theo đó, lễ hội Lam Kinh tập trung tất cả các nghỉ lễ và trò chơi từ các lễ hội trên địa bàn tỉnh Thanh Hóa nói về Lê Lợi, cho thấy đây là lễ hội có quy mô lớn trong và ngoài tỉnh. Trong cuốn sách Truyén thong các làng văn hóa Tho Xuân [181], Hoang Tùng đã khảo sát trên phạm vi huyện Thọ Xuân những lễ hội, tín ngưỡng dân gian chủ yếu nói về Lê Lợi. Khi tìm hiểu về các lễ tục, lễ hội ấy, tác giả đã chỉ ra được mối quan hệ giữa các truyền thuyết dân gian về Lê Lợi và lễ hội.
Trong bài viết Văn hóa dân gian các dân tộc vùng Lam Sơn và người anh hùng dân tộc Lê Lợi [9], tác giả Vương Anh cho biết, những lễ tưởng niệm gắn với tục thờ cúng Lê Lợi và các nhân vật khởi nghĩa Lam Son đã đi vào đời sống văn hóa của đồng bào Thái, Mường ở một số địa phương khu vực các huyện Bá Thước, Lang Chánh, Thường Xuân, Ngọc Lặc. Ở những nơi này, người dân cho rằng, các tục lệ và thờ cúng đó có nguồn gốc từ thời khởi nghĩa Lam Sơn, với mục đích tôn vinh vua Lê và nghĩa quân trong thời gian nghĩa quân Lam Sơn hoạt động ở Thanh Hóa. Trong sách Thanh Hóa chư than lục của Lê Xuân Ky, Hoàng Hùng, Thích Tâm Minh [99], khi chép về bách thần xứ Thanh dưới thời nhà Nguyễn, đã đề cập đến sự tích và nơi thờ cúng một số nhân vật tham gia hội thé Lũng Nhai. Luận án tiễn sĩ Tục thở cúng các nhân vật lịch sử tham gia Hội thé Lting Nhai năm 1416 ở Thanh Hóa [68] của Hà Dinh Hùng nghiên cứu nguồn thư tịch, truyền thuyết, gia phả, sắc phong dưới góc độ văn hóa học, qua đó đã cung cấp và bổ sung thêm vào hệ thống tư liệu về nhân vật lịch sử tham gia hội thé Ling Nhai năm 1416 ở Thanh Hóa.
Từ những kết quả thực tiễn khảo sát hệ thống thờ cúng (di tích, điện thờ, tập tục, nghi lễ.), luận án cho thấy tính chất đa dạng và phạm vi ảnh hưởng, sức lan tỏa của tục thờ cúng trong đời sống tinh thần của nhân dân. Thông qua nghiên cứu thực chứng từ các thực hành nghi lễ thờ cúng nhân vật lịch sử tham gia hội thề Lũng Nhai ở Thanh Hóa, luận án đã góp phần nhận diện và 13 khang định giá tri, sự biến đôi của tục thờ. Bài viết “Văn hóa dân gian chống xâm lược trên đất Lam Sơn” của Hoàng Khôi in trong Nét văn hóa Xứ Thanh [94] đã chỉ ra những biéu hién cua van hóa dân gian chống xâm lăng vùng Lam Sơn phan ánh trong văn học dân gian, trong trò diễn dân gian và trong nhiều phong tục tập quán của các tộc người vùng Lam Sơn. Tác giả cũng chỉ ra, văn hóa dân gian chống xâm lăng ở Lam Sơn không phải là văn hóa về một vùng địa hình mà là văn hóa về một vùng dân cư.