Chương 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu và nguồn tài liệu nghiên cứu đề tài. Những yếu tố ¿nh hưáng đến kinh tế, vn hóa huyện Lâm Thao (tỉnh Phú Thọ) từ cuối thế kỷ XIX đến nm 1945. Kinh tế huyện Lâm Thao (tỉnh Phú Thọ) từ cuối thế kỷ XIX đến nm 1945.
Chương 4: Vn hóa huyện Lâm Thao (tỉnh Phú Thọ) từ cuối thế kỷ XIX đến nm 1945. Nhận xét về kinh tế và vn hóa huyện Lâm Thao (tỉnh Phú Thọ) từ cuối thế kỷ XIX đến nm 1945. TäNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CĀU VÀ NGUâN T¯ LIâU NGHIÊN CĀU ĐÀ TÀI 1. Tång quan vÁ tình hình nghiên cāu 1.
Những công trình liên quan gián tiếp đến nội dung luận án Một số công trình nghiên cứu nước ngoài Huyện Lâm Thao đ°ÿc hình thành từ các làng xã trong vùng. Do vậy, khi nghiên cąu về vùng đÁt huyện Lâm Thao từ cuối thế kỷ XIX đến nm 1945 chính là kh¿o cąu những ghi chép cā thể gắn với làng xã, địa ph°¡ng chí á các vùng. Mát trong những h°ớng tiếp cận nguồn tài liệu là từ mát số tác phÁm nghiên cąu ng°ßi n°ớc ngoài về làng xã ng°ßi Việt, qua đó có những điểm t°¡ng đồng trong nghiên cąu để tác gi¿ trích dẫn. Mát số tác phÁm nh°: Từ cuối thế kỉ XIX đến đ¿u thế kỉ XX, có mát số tác phÁm nh°: La Commune Annamite au Tonkin (Làng xã An Nam á Bắc kỳ, 1894) căa P.
Ory đã nói đến mát số vÁn đề về nông nghiệp, phong tāc, tập quán trong các làng xã á Bắc Kỳ. Qua tác phÁm có thể thÁy đ°ÿc mát số điểm để khai thác t° liệu về mặt kinh tế và vn hóa đối với các làng xã căa huyện Lâm Thao vốn dân c° thu¿n ng°ßi Việt nằm á đỉnh căa tam giác đồng bằng Sông Hồng cuối thế kỷ XIX. Cuốn L’Economie Agricole de l’Indochine (Kinh tế nông nghiệp Đông Dương, Hà Nái, 1932) căa Y.Henry đã đề cập đến tình hình nông nghiệp á Đông D°¡ng, sá hữu ruáng đÁt, ph°¡ng thąc sử dāng ruáng đÁt á mát số làng cā thể. Qua tác phÁm này bąc tranh thực tr¿ng kinh tế nông nghiệp và ruáng đÁt á Đông D°¡ng đ°ÿc miêu t¿ khá cā thể, trong đó có vùng Bắc Kỳ, từ đó ta có thể thÁy những đặc điểm chung để khai thác t° liệu về kinh tế vùng đÁt Lâm Thao (tỉnh Phú Thọ) cho luận án.Gourou trong cuốn Les paysans du Delta Tonkinois (Ngưßi nông dân châu thổ Bắc kỳ, Paris, 1936) đã nghiên cąu về địa lý nhân vn á vùng đồng bằng châu thổ sông Hồng, làng, đßi sống căa ng°ßi nông dân, nhà cửa trong làng á Bắc kỳ, tác phÁm này có mát số ít trích dẫn nhỏ nhắc đến mát vài địa danh căa tỉnh Phú Thọ.
Tác gi¿ có thể khai thác đ°ÿc mát số mặt về điều kiện tự nhiên, dân c°, kinh tế và đßi sống vn hóa vật chÁt qua những phân tích, miêu t¿ và b¿n đồ trong tác phÁm này. Từ sau cách m¿ng tháng Tám nm 1945, với các tác phÁm căa Samuel L. Popkin The Rational Peasant. The Political Economy of Rural Society in Vietnam 7 (Ng°ßi nông dân duy lý.
Kinh tế chính trị xã hái nông thôn Việt Nam) (1979), đã phân tích cách ąng xử kinh tế căa ng°ßi nông dân trong đßi sống kinh tế nông nghiệp và trong sinh ho¿t làng xã, từ đó có chiều h°ớng phân tích những yếu tố liên quan đến kinh tế, vn hóa làng xã căa ng°ßi Việt Nam nói chung và á vùng Bắc kỳ nói riêng. Cott The Moral Economy of Peasant: Rebellion and Subsistence in Southeast Asia (Kinh tế đ¿o đąc căa nông dân: Sự ph¿n kháng và sinh tồn á Đông Nam Á) (1976), tác phÁm nói đến ng°ßi nông dân và tinh th¿n ph¿n kháng căa họ nhằm đ¿m b¿o lÿi ích kinh tế trong các xóm làng, đặc biệt là những cuác nổi dậy trong những nm 1930, khi chịu tác đáng căa cuác khăng ho¿ng kinh tế thế giới, tác đáng đến chính sách căa Pháp đối với Đông D°¡ng. Những công trình nghiên cąu trên cho thÁy, việc nghiên cąu về làng xã Việt Nam đã thu hút đ°ÿc nhiều sự quan tâm căa các học gi¿ n°ớc ngoài. Những tác phÁm đã nói lên đ°ÿc nhiều mặt căa làng xã, các vùng đÁt căa Việt Nam đã để l¿i nhiều t° liệu quý và lý luận cho các nhà nghiên cąu về sau kế thừa và phát triển.
Những nghiên cứu của các tác giả trong nước Tr°ớc Cách m¿ng tháng Tám, có nhiều công trình nghiên cąu liên quan đến kinh tế, vn hóa làng nói chung, tiêu biểu nh°: Việt Nam phong tục (1915) căa Phan Kế Bính. Tác phÁm đã tổng hÿp khá cā thể về những phong tāc trong gia tác, h°¡ng đ¿ng, xã hái ng°ßi Việt. Đây là nguồn t° liệu quý giúp tác gi¿ tái hiện những vn hóa phong tāc căa ng°ßi Việt đ°ÿc nhiều mặt á đ¿u thế kỷ XX trong luận án căa mình. Cuốn sách đ¿u tiên nghiên cąu làng xã Việt Nam theo quan điểm Macxit là cuốn VÁn đề dân cày (1937) căa Qua Ninh và Vân Đình (tąc Ph¿m Vn Đồng và Võ Nguyên Giáp).
Nghiên cąu về thực tr¿ng nông thôn Việt Nam d°ới ách áp bąc căa thực dân và phong kiến, qua đó đề cập đến vÁn đề ruáng đÁt và dân cày. Từ sau Cách m¿ng tháng Tám 1945, các vÁn đề về kinh tế, xã hái nông thôn, làng xã Việt Nam đ°ÿc chú ý. Mát số tác phÁm má đ¿u căa thßi kỳ này nh°: Xã thôn Việt Nam (1959) căa Nguyễn Hồng Phong; Làng xóm Việt Nam (1968) căa Toan Ánh.Đặc biệt là hai tập sách Nông thôn Việt Nam trong lịch sử do Viện Sử học biên so¿n (Tập I: 1977, Tập II: 1978). Các công trình này đã tìm hiểu làng xã d°ới nhiều khía c¿nh nh°: kinh tế làng xã, đặc biệt là chế đá sá hữu ruáng đÁt, công th°¡ng nghiệp làng xã, vai trò 8 làng xã trong chiến tranh giữ n°ớc và gi¿i phóng, thiết chế chính trị, xã hái, vn hóa t° t°áng làng xã,.
Cuốn Cơ cÁu tổ chức của làng Việt cổ truyền á Bắc Bộ căa tác gi¿ Tr¿n Từ (1984) đã trình bày về cách thąc tổ chąc căa làng Việt cổ truyền, đặc biệt tìm hiểu kĩ về các lo¿i hình tổ chąc nh° tập hÿp ng°ßi theo địa vực, huyết thống, lớp tuổi, tập hÿp ng°ßi trong bá máy chính quyền, hay các tổ chąc tự nguyện nh° ph°ßng hái v. Thßi kỳ từ nm 1986 đến nay, có mát số tác phÁm nh° Tìm hiểu làng Việt (1990) do Diệp Đình Hoa chă biên nói về các mặt liên kết c¡ cÁu về kinh tế, vn hóa, xã hái.căa các làng, trong đó nêu ra dẫn chąng mát số làng cā thể; tác phÁm Làng Việt Nam một số vÁn đề kinh tế - xã hội (1992) căa tác gi¿ Phan Đ¿i Doãn, cuốn sách đã tập trung phân tích những vÁn đề chính từ truyền thống đến hiện đ¿i, từ kết cÁu kinh tế đến kết cÁu vn hóa, xã hái căa làng xã Việt Nam.Các kết qu¿ nghiên cąu căa công trình trên là tài liệu tham kh¿o không thể thiếu trong quá trình tìm hiểu về làng xã Việt Nam. Các tác phÁm nói về mát số khía c¿nh khác nhau căa làng Việt nh°: Làng vn hoá cổ truyền Việt Nam (2001) căa Vũ Ngọc Khánh chă biên, tác phÁm nói đến những khía c¿nh về nguồn gốc, những nét đặc tr°ng về vn hóa, phong tāc, tín ng°ỡng, tôn giáo, nghề truyền thống và con ng°ßi á làng t¿i các n¡i khác nhau á Việt Nam. Đặc biệt là tác phÁm căa Phan Đ¿i Doãn Làng Việt Nam đa nguyên và chặt (xuÁt b¿n 2006), tác phÁm đã phân tích nhiều yếu tố căa làng ng°ßi Việt cũng nh° sự liên kết chặt chẽ các yếu tố với nhau á mßi làng.Đây cũng là nguồn t° liệu để thÁy đ°ÿc nhiều góc đá chung căa làng xã Việt Nam á từng tr°ßng hÿp cā thể, đặc biệt là những vÁn đề về kinh tế và vn hóa.
Mát số công trình nghiên cąu viết về h°¡ng °ớc c¿i l°¡ng tiêu biểu nh°: <Bộ máy qu¿n lý làng xã Việt Nam thßi cận đại qua các b¿n <c¿i lương hương chính của chính quyền thực dân Pháp= in trong tác phÁm <Nông dân và nông thôn Việt Nam thßi cận đại=, tập 1 căa D°¡ng Kinh Quốc (1990), Công trình đã tìm hiểu bá máy qu¿n lý cÁp làng xã thông qua các h°¡ng °ớc c¿i l°¡ng từng vùng miền, với ý đồ căa Pháp muốn nắm giữ bá phận địa chă tay sai á các làng xã. Cuốn<Hương ước và qu¿n lý làng xã= tác gi¿ Bùi Xuân Đính (1998), tác gi¿ đã đi sâu tìm hiểu quy trình so¿n th¿o và mát số nái dung c¡ b¿n căa h°¡ng °ớc với những tác đáng tích cực và h¿n chế đối với vận hành và phát triển căa làng xã tr°ớc tác đáng từ phía 9 Nhà n°ớc hoặc cai trị căa kẻ xâm l°ÿc.Những công trình trên giúp tác gi¿ có t° liệu so sánh khi sử dāng h°¡ng °ớc c¿i l°¡ng các làng căa huyện Lâm Thao trong luận án căa mình để thÁy sự giống, khác nhau với địa ph°¡ng khác. Những công trình chúng tôi dẫn ra trên đây chỉ là mát ph¿n nhỏ trong số các nghiên cąu về làng Việt. Sự phong phú căa các tác phÁm cho thÁy sąc hÁp dẫn căa m¿ng đề tài này.
Đây chính là nền t¿ng quan trọng giúp tác gi¿ có những hiểu biết chung về làng xã khi tiến hành thực hiện luận án. Những công trình liên quan trực tiếp đến nội dung luận án Các công trình nghiên cứu viết về tỉnh Hưng Hóa và Phú Thọ Cuối thế kỷ XIX là cuốn <Notice sur la province de Hung Hoa= (Địa chí tỉnh H°ng Hóa), sách căa Nxb Đông D°¡ng nm 1899 (Ng°ßi dịch Nguyễn Xuân Lân). Bài viết nói về địa thế, địa giới, núi non, sông n°ớc, khí hậu, kinh tế, lịch sử chinh phāc, c¡ cÁu xã hái, tổ chąc chính trị và cai trị căa Pháp cuối thế kỷ XIX. Nm 1891, huyện Lâm Thao thuác tỉnh H°ng Hóa, dù không nói trực tiếp nhiều, nh°ng đã nhắc đến những khu vực thuác vùng đÁt huyện Lâm Thao.
Đây là nguồn t° liệu để l¿i nhiều thông tin về điều kiện tự nhiên, xã hái, cũng nh° về kinh tế và vn hóa quan trọng có liên quan đến vùng đÁt liền kề song song với thă phă H°ng Hóa từ cuối thế kỷ XIX. Mát số tác phÁm căa Ngô Vi Liễn nh°: <Nomenclature des communes du Tonkin: Classées par cantons, phủ, huyện, ou châu= (Danh pháp các đô thị Bắc Kỳ: Phân lo¿i theo tổng, phă, huyện, hoặc châu) xuÁt b¿n nm 1928. Nm 1999, sách đ°ÿc dịch và xuÁt b¿n thành cuốn: <Tên làng xã và địa dư các tỉnh Bắc Kỳ: Tuyển tập các công trình địa chí Việt Nam/Ngô Vi Liễn=. Tác phÁm trình bày về việc đặt tên các làng xą Bắc Kỳ xếp theo tổng, phă, huyện, châu và tỉnh, có giới thiệu về điều kiện tự nhiên, dân số, đặc điểm chính trị, hành chính, giao thông.