MỞ ĐẦU Trong những năm qua, nghề chăn nuôi lợn ở nước ta phát triển mạnh, tăng nhanh số lượng và được cải tiến nhiều về chất lượng để đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của tiêu dùng nội địa và xuất khẩu. Tuy nhiên, cùng với sự phát triển chăn nuôi, tình hình dịch bệnh cũng diễn biến hết sức phức tạp, một số dịch bệnh nguy hiểm như bệnh tai xanh, lở mồm long móng… hàng năm làm chết nhiều lợn và gây thiệt hại nặng nề cho người chăn nuôi. Ngoài ra, một trong những bệnh thường gặp phổ biến ở lợn là hội chứng tiêu chảy cũng gây thiệt hại lớn về kinh tế do tỷ lệ mắc và chết cao, tốn kém thuốc điều trị. Đánh giá sự thiệt hại do tiêu chảy gây ra trong chăn nuôi, Lê Minh Chí (1995) [4], cho thấy có tới 70- 80% sự tổn thất về số lượng của gia súc là ở thời kỳ bú sữa, trong đó 80-90% là do hậu quả của tiêu chảy gây ra.
Theo Đào Trọng Đạt và cs (1996) [9], lợn con mắc tiêu chảy sau khi khỏi thường bị còi cọc, chậm lớn, sinh trưởng chậm từ 26- 40%, tiêu tốn thức ăn cao, giảm sức đề kháng nên dễ mắc các bệnh kế phát, hiệu quả chăn nuôi thấp. Hội chứng tiêu chảy ở lợn con do nhiều nguyên nhân gây nên, có nguyên nhân là nguyên phát hoặc nguyên nhân là thứ phát kết hợp với yếu tố bất lợi của ngoại cảnh tác động như sự thay đổi đột ngột của điều kiện thời tiết, khí hậu; sai sót trong chăm sóc, quản lý; môi trường vệ sinh kém. tạo điều kiện thuận lợi cho nhiều loài vi sinh vật phát triển, trong đó có các vi sinh vật gây bệnh. Những yếu tố trên đã tác động lên cơ thể lợn con, làm giảm sức đề kháng và phát sinh nhiều bệnh trong đó có hội chứng tiêu chảy.
Các tác giả trong và ngoài nước khi nghiên cứu về vấn đề này đã cho thấy một số vi khuẩn đường ruột như E. coli, Salmonella spp. perfringens… có vai trò quan trọng trong quá trình gây rối loạn tiêu hóa ở lợn con. Một số tác giả trong nước như Đỗ Trung Cứ (2004) [5]; Lê Văn Dương (2010) [8]; Huỳnh Thị Mỹ Lệ (2011) [25];.
đã nghiên cứu hội chứng tiêu chảy ở lợn và biện pháp phòng trị. Các tác giả trên đã nghiên cứu nguyên nhân do vi n 2 khuẩn như Salmonella, E. coli hoặc Cl. perfringens gây ra và cho thấy những tác hại do tiêu chảy gây ra đối với lợn là rất lớn.
Tuy nhiên, việc nghiên cứu sự xuất hiện đồng thời của ba loại vi khuẩn là E. coli, Salmonella spp. perfringens và vai trò gây bệnh của chúng trong hội chứng tiêu chảy ở lợn con và xây dựng biện pháp phòng trị thích hợp là một vấn đề cấp thiết thì chưa được nghiên cứu một cách đầy đủ, toàn diện và hệ thống. Vì vậy, chúng tôi tiến hành triển khai đề tài: "Nghiên cứu vai trò của E.coli, Salmonella và Clostridium perfringens gây tiêu chảy ở lợn tại 3 tỉnh miền núi phía Bắc và biện pháp phòng trị” nhằm có những hiểu biết sâu hơn và giảm thiểu thiệt hại do tiêu chảy gây ra cho lợn con tại một số tỉnh phía Bắc, góp phần tăng thu nhập cho người chăn nuôi.
* Mục tiêu của đề tài: - Xác định vai trò gây bệnh của vi khuẩn E. coli, Salmonella và Cl. perfringens trong hội chứng tiêu chảy ở lợn con, tuyển chọn các chủng vi khuẩn đủ điều kiện để chế tạo chế phẩm phòng bệnh. - Xây dựng và đề xuất một số biện pháp phòng trị tiêu chảy ở lợn con đạt hiệu quả cao.
* Ý nghĩa khoa học của đề tài: - Là một công trình nghiên cứu có hệ thống mối liên quan và vai trò gây bệnh của ba loại vi khuẩn E. coli, Salmonella spp. perfringens phân lập được từ lợn con bị tiêu chảy. - Nghiên cứu một số đặc điểm sinh học của của ba loại vi khuẩn E.
coli, Salmonella spp. perfringens trong hội chứng tiêu chảy ở lợn con. - Nghiên cứu chế tạo autovacxin từ các chủng vi khuẩn phân lập được dùng phòng tiêu chảy cho lợn con. - Nghiên cứu tính kháng kháng sinh của các chủng vi khuẩn phân lập được, từ đó thử nghiệm một số phác đồ điều trị tiêu chảy ở lợn con cho hiệu quả cao.
n 3 - Những kết quả nghiên cứu của đề tài là cơ sở khoa học phục vụ cho các nghiên cứu tiếp theo về hội chứng tiêu chảy, chế tạo, sản xuất vacxin phòng bệnh do ba loại vi khuẩn E. coli, Salmonella spp. perfringens gây ra, đồng thời đóng góp thêm những tư liệu tham khảo dùng cho nghiên cứu, giảng dạy trong các trường Đại học Nông nghiệp. * Ý nghĩa thực tiễn của đề tài: - Autovacxin chế tạo được có thể dùng phòng tiêu chảy cho lợn con, giảm tỷ lệ mắc và chết do tiêu chảy.
- Kết quả nghiên cứu của đề tài sẽ là cơ sở cho việc đưa ra biện pháp phòng và trị tiêu chảy cho lợn con đạt hiệu quả cao, ứng dụng biện pháp phòng trị vào thực tiễn sản xuất cho cán bộ thú y cơ sở và góp phần tăng thu nhập cho người chăn nuôi. * Những đóng góp mới của đề tài: - Góp phần nghiên cứu về vai trò gây bệnh, một số đặc tính sinh học của ba loại vi khuẩn E. coli, Salmonella spp. perfringens trong hội chứng tiêu chảy ở lợn con.
- Chế tạo được autovacxin từ các chủng vi khuẩn phân lập và ứng dụng autovacxin để phòng tiêu chảy cho lợn con. - Góp phần chứng minh được khả năng mẫn cảm kháng sinh của ba loại vi khuẩn phân lập được và xác định được phác đồ điều trị tiêu chảy ở lợn con cho hiệu quả cao. n 4 Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. MỘT SỐ NGUYÊN NHÂN VÀ HIỂU BIẾT CHUNG VỀ HỘI CHỨNG TIÊU CHẢY Ở LỢN Nguyên nhân gây tiêu chảy ở lợn kết hợp với tác động của điều kiện ngoại cảnh bất lợi, gây stress cho cơ thể lợn con, tạo điều kiện thuận lợi cho sự xâm nhập và phát triển của các vi sinh vật gây bệnh vào vật chủ, đặc biệt là các vi sinh vật gây bệnh đường tiêu hoá dẫn tới sự nhiễm và loạn khuẩn đường ruột, (Carter và cs, 1995) [78]; Fairbrother, 1992) [83]).
Tiêu chảy ở lợn là một hiện tượng bệnh lý phức tạp gây ra bởi tác động của nhiều yếu tố. Có yếu tố là nguyên nhân nguyên phát, có yếu tố là nguyên nhân thứ phát, do vậy việc phân biệt rõ các nguyên nhân gây tiêu chảy là rất khó khăn (Lê Minh Chí, 1995 [4]; Phạm Ngọc Thạch, 2005 [49]). Theo Phạm Sĩ Lăng (1997) [23], tiêu chảy ở lợn là biểu hiện lâm sàng của nhiều tác nhân gây bệnh khác nhau như virus, vi khuẩn, ký sinh trùng, thời tiết, môi trường ngoại cảnh, độc tố. Rối loạn tiêu hóa do môi trƣờng ngoại cảnh bất lợi Môi trường ngoại cảnh bao gồm các yếu tố: nhiệt độ, ẩm độ, các điều kiện chăm sóc nuôi dưỡng, vệ sinh chuồng trại, sự di chuyển, thức ăn, nước uống… Thời tiết, khí hậu là một trong những yếu tố thường xuyên tác động lên cơ thể động vật.
Tác động của bức xạ mặt trời và những biến đổi về nhiệt độ, ẩm độ gây nên stress cho cơ thể (Radostits, 1994) [102]. Khi gia súc bị nhiễm lạnh kéo dài sẽ làm giảm phản ứng miễn dịch, giảm tác dụng thực bào và dễ bị nhiễm khuẩn gây bệnh (Hồ Văn Nam và cs, 1997) [26]. Như vậy, nguyên nhân môi trường ngoại cảnh gây bệnh tiêu chảy không mang tính đặc hiệu mà mang tính tổng hợp. Lạnh và ẩm gây rối loạn hệ thống điều hoà trao đổi nhiệt của cơ thể lợn, dẫn đến rối loạn quá trình trao đổi chất, làm giảm sức đề kháng của cơ thể, từ đó các mầm bệnh trong đường tiêu hoá có thời cơ tăng cường độc lực và gây bệnh (Carter và cs, 1995) [78].
Rối loạn tiêu hoá do thức ăn, nƣớc uống không đảm bảo chất lƣợng Các yếu tố gây bệnh có thể xâm nhập vào cơ thể động vật bằng nhiều đường khác nhau như qua da, niêm mạc, vết thương, đường hô hấp, hệ tiêu hoá. Trong hội chứng tiêu chảy, mầm bệnh nhiễm vào thức ăn, nước uống và trực tiếp vào đường tiêu hóa của gia súc, khi gặp các điều kiện thuận lợi sẽ tăng số lượng và độc lực để gây bệnh (Weinstein và cs, 1984) [113]. Ở các vùng đông dân cư, những nơi tập trung nhiều cơ sở công nghiệp chế biến, trang trại chăn nuôi… nguồn nước sẽ bị ô nhiễm do các chất thải làm thay đổi tính chất cũng như chất lượng nước. Khi nước bị ô nhiễm kèm theo hàm lượng oxy hoà tan giảm, quá trình oxy hoá các hợp chất hữu cơ bị trở ngại.
Các nguồn nước bị ô nhiễm các hợp chất vô, hữu cơ là môi trường thuận lợi cho các vi sinh vật tồn tại và phát triển, trong đó có các vi sinh vật gây bệnh (Trần Thị Hạnh và Đặng Xuân Bình, 2002) [11]. Thức ăn thiếu một số nguyên tố đa, vi lượng như sắt, đồng, kẽm, v. cũng có thể gây ra những rối loạn tiêu hoá, gây tiêu chảy ở thể cấp hoặc mãn tính, kèm theo sự thay đổi màu sắc da và thiếu máu cho gia súc. Thức ăn bị lẫn các chất độc hoá học như asen, chì, thuỷ ngân, các muối nitrat… thường gây ra những rối loạn tiêu hoá kết hợp với các triệu chứng về thần kinh (Tsolis và cs, 1999) [110].
Một số vi sinh vật gây tiêu chảy gia súc Các nguyên nhân gây tiêu chảy do vi sinh vật thường gặp phổ biến ở lợn con là Rotavirus, TGE virus, E. coli, Salmonella, Cl. perfringens, Isospora suis (Konowalchuk và cs, 1977 [89]; Selbitz, 1995 [106]). Tác nhân gây tiêu chảy cho động vật do nhiều loài vi sinh vật gây ra, song vai trò đáng kể và quan trọng phải nói tới sự có mặt của vi khuẩn E.
coli, Salmonella và Cl. perfringens, trực trùng sinh mủ và song cầu khuẩn (Hoàng Văn Tuấn và cs, 1998 [60]; Falkow, 1975 [84]). * Rối loạn tiêu hoá do một số vi khuẩn gây bệnh Trong đường tiêu hoá của động vật, ngoài các vi khuẩn có lợi tác dụng lên men, phân giải các chất trong đường tiêu hoá, giúp cho sinh lý tiêu hoá của gia súc diễn ra bình thường, còn có một số vi khuẩn như E. coli, Salmonella spp., Shigella, Klebsiella hay Cl.
là những vi khuẩn thường gây rối loạn n 6 tiêu hoá, viêm ruột, tiêu chảy ở người và nhiều loài động vật khi có điều kiện thuận lợi (Vũ Văn Ngũ, 1979 [28]; Radostits và cs, 1994 [102]). Theo Phạm Sỹ Lăng và cs (2004) [24], tiêu chảy ở lợn do vi khuẩn chủ yếu do một số vi khuẩn như E. coli, Salmonella, Cl. perfringens, Treponema hyodysenteriae, Campylobacter.