Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Tình hình nghiên cứu về hội chứng tiêu chảy ở lợn Tiêu chảy là biểu hiện lâm sàng của quá trình bệnh lý đặc thù của đường tiêu hoá. Hiện tượng lâm sàng này tuỳ theo đặc điểm, tính chất diễn biến, tuỳ theo độ tuổi mắc bệnh, tuỳ theo yếu tố được coi là nguyên nhân chính mà nó được gọi theo nhiều tên bệnh khác nhau như bệnh lợn con phân trắng, bệnh tiêu chảy sau cai sữa, chứng khó tiêu, chứng rối loạn tiêu hoá. Với bất cứ cách gọi thế nào thì tiêu chảy luôn được đánh giá là triệu chứng phổ biến trong các dạng bệnh của đường tiêu hoá, xảy ra mọi lúc, ở mọi nơi và đặc biệt là ở gia súc non với biểu hiện triệu chứng là ỉa chảy, mất nước và chất điện giải, suy kiệt, dẫn đến có thể chết do truỵ tim mạch (Radostits.
Nhìn chung, tiêu chảy là một hội chứng bệnh lý liên quan đến rất nhiều yếu tố như dinh dưỡng, chăm sóc, điều kiện ngoại cảnh, ký sinh trùng, vi khuẩn, vi rút trong đó có yếu tố là nguyên phát, có yếu tố là nguyên nhân thứ phát và việc phân biệt rõ ràng nguyên nhân gây tiêu chảy là rất khó khăn. Cho dù bất cứ nguyên nhân nào dẫn đến tiêu chảy thì hậu quả của nó cũng là gây viêm nhiễm, tổn thương thực thể đường tiêu hoá và cuối cùng là quá trình nhiễm khuẩn (Trịnh Văn Thịnh 1964) [35], (Hồ Văn Nam và cộng sự 1997) [17]. Bằng rất nhiều công trình nghiên cứu, các nhà khoa học đã đưa ra những nguyên nhân chính gây hội chứng tiêu chảy ở lợn như sau: 1. Nguyên nhân do vi khuẩn Trong đường ruột của gia súc nói chung và của lợn nói riêng có rất nhiều loài vi sinh vật sinh sống.
Chúng tồn tại dưới dạng cân bằng và có lợi cho cơ thể vật chủ. Dưới tác động bất lợi nào đó, trạng thái cân bằng của khu hệ vi sinh vật đường ruột bị phá vỡ, tất cả hoặc chỉ một loài nào đó sinh sản n 4 quá nhiều sẽ gây ra hiện tượng loạn khuẩn, hấp thu ở ruột bị rối loạn, hậu quả là lợn bị ỉa chảy. Về nguyên nhân gây bệnh tiêu chảy do vi khuẩn cho đến nay đã có nhiều nghiên cứu nói đến vai trò của vi khuẩn E.M và cộng sự (1994) [65] cho rằng E.coli gây bệnh cho lợn là các chủng có kháng nguyên pili và sản sinh độc tố đường ruột đóng vai trò quan trọng và phổ biến trong quá trình tiêu chảy ở lợn. Đào Trọng Đạt và cs (1996) [7] cho biết đứng đầu trong số các mầm bệnh vi khuẩn đường ruột gây tiêu chảy là E.
Tạ Thị Vịnh, Đặng Khánh Vân (1996) [41] khi nghiên cứu về E.coli và Samonella cho biết tỷ lệ nhiễm E.coli độc ở lợn bình thường là 14,66% và ở lợn tiêu chảy lên tới 33,84%. Vũ Bình Minh, Cù Hữu Phú (1999) [16] khi nghiên cứu về E.coli và Samonella ở lợn tiêu chảy cho biết tỷ lệ phát hiện E.coli độc trong phân là 80% - 90% số mẫu xét nghiệm. Ngoài vi khuẩn E.coli, một loại vi khuẩn gây bệnh tiêu chảy ở lợn cũng không kém phần quan trọng là vi khuẩn Samonella: Theo Đoàn Thị Băng Tâm (1987) [33] thì sự xuất hiện của Samonella phụ thuộc vào các điều kiện chăm sóc nuôi dưỡng. Mỗi yếu tố bất lợi làm giảm sức đề kháng của vật nuôi đều phải coi là nguyên nhân tiên phát của sự xuất hiện bệnh.
Phan Thanh Phượng (1988) [26] cho biết: Salmonella thường xuyên có trong đường ruột lợn và trong những điều kiện chăn nuôi, quản lý làm cho sức đề kháng của cơ thể giảm, chính vi khuẩn Salmonella trở thành độc và phát triển mạnh mẽ gây viêm ruột, ỉa chảy.M và cs (1994) [65] cho biết Samonella là vi khuẩn có vai trò quan trọng trong quá trình gây ra hội chứng tiêu chảy. Hiện nay các nhà khoa học đã ghi nhận có khoảng 2.200 serotype Samonella và chia ra 67 nhóm huyết thanh dựa vào cấu trúc kháng nguyên O. n 5 Phùng Quốc Chướng (1995) [2] kết luận Salmonella có vai trò quan trọng gây nên hội chứng tiêu chảy ở lợn, đặc biệt là lợn sau cai sữa tại các tỉnh Tây Nguyên. Hồ Văn Nam và cs (1997) [17] khi nghiên cứu biến động nhiễm Salmonella ở lợn qua các lứa tuổi cho biết ở lợn con từ sơ sinh đến 2 tháng tuổi tỷ lệ nhiễm Salmonella 26,02%.
Lợn 3 – 4 tháng tuổi có tỷ lệ nhiễm cao nhất 34,03%. Sau đó, ở những lợn lớn tuổi hơn tỷ lệ lại giảm dần. Lợn 5 – 8 tháng tuổi, tỷ lệ nhiễm khuẩn 16,17%; lợn 9 – 12 tháng tuổi 12,02%. Khi bị ỉa chảy, lợn bị bội nhiễm Salmonella khá rõ, vi khuẩn xuất hiện cả trong máu tim, thận.
Theo Phan Thanh Phượng và cs (1996) [25] vi khuẩn yếm khí Clostridium perfringens là một trong những tác nhân gây bệnh quan trọng trong hội chứng tiêu chảy của lợn ở lứa tuổi từ 1 đến 120 ngày tuổi. ở lợn con, tỷ lệ mắc bệnh có thể đến 100% và tỷ lệ chết là 60%. Lượng vi khuẩn Clostridium perfringens chứa trong 1 g phân lợn tiêu chảy ở lứa tuổi 1- 60 ngày tuổi dao động từ 106 – 1010 CFU (Colonial forming unit); số mẫu có lượng vi khuẩn cao (108, 109, 1010) chiếm tỷ lệ 37-45%. ở lợn từ 60 đến 120 ngày tuổi bị tiêu chảy, số lượng vi khuẩn trong 1g phân ở mức 108, 109 chiếm tỷ lệ 27,14% - 37,51%.
*Như vậy, các loại vi khuẩn như E.coli, Salmonella, Clostridium perfringens là những vi khuẩn thường gặp trong các loại vi khuẩn gây ra tiêu chảy cho gia súc. Nguyên nhân do vi rút Ngoài nguyên nhân gây bệnh tiêu chảy cho lợn do vi khuẩn còn có nguyên nhân do vi rút. Đã có nhiều công trình nghiên cứu khẳng định vai trò của một số vi rút như Rotavirus, Enterovirus, Transmissible Gastroenteritis (TGE) là những nguyên nhân chủ yếu gây viêm dạ dày- ruột và gây triệu n 6 chứng tiêu chảy đặc trưng ở lợn. Các vi rút này tác động gây viêm ruột và gây rối loạn quá trình tiêu hoá, hấp thu của lợn và cuối cùng dẫn đến triệu chứng tiêu chảy.
Theo tài liệu của Bergeland (1980) (trích theo Đào Trọng Đạt 1996) [7] trong số những mầm bệnh thường gặp ở lợn trước và sau cai sữa bị bệnh tiêu chảy có rất nhiều loại vi rút: 20,9% lợn bệnh phân lập được Rotavirus; 11,2% có vi rút viêm dạ dày – ruột truyền nhiễm; 2% có Enterovirus; 0,7% có Parvovirus. Nguyên nhân do ký sinh trùng Ký sinh trùng đường tiêu hóa là một trong những nguyên nhân gây tiêu chảy ở gia súc. Tác hại của chúng không chỉ là cướp chất dinh dưỡng của vật chủ mà còn tiết ra độc tố đầu độc vật chủ, làm giảm sức đề kháng, tạo điều kiện cho các bệnh khác phát sinh. Theo Phạm Văn Khuê, Phan Lục (1996) [13] chính phương thức sống ký sinh trong đường tiêu hóa của các loài giun sán đã làm tổn thương niêm mạc ruột, nhờ đó các loại mầm bệnh dễ xâm nhập, gây viêm ruột, gây rối loạn quá trình tiêu hóa hấp thu, kích thích nhu động ruột, gây tiêu chảy và hiện tượng nhiễm trùng.
Khi nghiên cứu một số đặc điểm dịch tễ hội chứng tiêu chảy ở lợn tại Thái Nguyên, Nguyễn Thị Kim Lan và cs (2006) [14] đã có kết luận cầu trùng và một số loại giun tròn (giun đũa, giun tóc, giun lươn) là một trong những nguyên nhân gây tiêu chảy ở lợn từ sau cai sữa. Một vài nghiên cứu mới đây đã khẳng định các loại cầu trùng như Eimeria, Isospora suis (Cocci) và Cryptosporidium (Crypto) cũng là các nguyên nhân gây tiêu chảy ở lợn con. Ảnh hưởng của môi trường, khí hậu Điều kiện ngoại cảnh là yếu tố quan trọng ảnh hưởng đến sức đề kháng của cơ thể gia súc. Khi có sự thay đổi các yếu tố như nhiệt độ, độ ẩm, mưa, nắng, điều kiện chuồng nuôi, đều ảnh hưởng đến sức khoẻ của lợn, đặc biệt ở n 7 lợn con, do cấu tạo và chức năng sinh lý chưa ổn định và hoàn thiện, khi gặp các yếu tố bất lợi dễ bị stress dẫn đến nhiều bệnh trong đó có tiêu chảy.
Trong các yếu tố khí hậu thì nhiệt độ lạnh và độ ẩm cao là hai yếu tố gây ảnh hưởng nhiều nhất đến sức khoẻ của lợn. Lạnh và ẩm gây rối loạn hệ thống điều hoà trao đổi nhiệt của cơ thể lợn dẫn đến rối loạn quá trình trao đổi chất, làm giảm sức đề kháng của cơ thể, vi khuẩn và vi rút trong đường tiêu hoá có thời cơ tăng cường độc lực và gây bệnh. Theo Đào Trọng Đạt và cs (1996) [7] cho thấy trong những tháng mưa nhiều kèm theo khí hậu lạnh, tỉ lệ lợn con phân trắng tăng rõ rệt, có khi tới 80- 100% cá thể trong đàn bị tiêu chảy. Ảnh hưởng của chăm sóc, nuôi dưỡng không đúng kỹ thuật Trong chăn nuôi lợn, việc thực hiện đúng quy trình chăm sóc, nuôi dưỡng sẽ đem lại sức khoẻ và tăng trưởng cho lợn.
Khi thức ăn chăn nuôi không đảm bảo dinh dưỡng và chất lượng, chuồng trại xây dựng không hợp lý, kỹ thuật chăm sóc không phù hợp đều có thể gây tiêu chảy cho lợn. Thức ăn kém phẩm chất, bị ôi thiu, nấm mốc, tạp khuẩn và các chất độc khác, khẩu phần ăn mất cân đối giữa các thành phần protit, gluxit, lipit, nguyên tố vi lượng và các vitamin, thay đổi khẩu phần thức ăn đột ngột làm cho khả năng tiết men tiêu hoá của lợn con không đáp ứng kịp và không tiêu hoá được thức ăn, chế độ nghỉ ngơi, ăn uống không hợp lý hoặc lợn con sau khi sinh ra không được bú sữa mẹ kịp thời, hay sữa mẹ kém phẩm chất do lợn mẹ không được nuôi dưỡng, chăm sóc khai thác hợp lý cũng gây cho lợn con mắc bệnh tiêu chảy (Đào Trọng Đạt và cs 1996) [7]. * Như vậy, có thể thấy hội chứng tiêu chảy của lợn là một hội chứng bệnh lý phức tạp ở đường tiêu hoá, do nhiều nguyên nhân, nhiều yếu tố tác động. Trong phạm vi nghiên cứu của đề tài, chúng tôi xin trình bày vai trò gây bệnh của vi khuẩn E.coli ở lợn con trong thời gian bú sữa mẹ.
Tình hình nghiên cứu về vi khuẩn E.coli gây bệnh tiêu chảy ở lợn 1. Tình hình nghiên cứu trong nước ở nước ta, bệnh tiêu chảy do vi khuẩn E.coli gây ra ở lợn xuất hiện từ lâu và cho đến nay bệnh đã được thông báo có ở hầu hết các tỉnh, thành phố trong cả nước. Bệnh đã và đang gây thiệt hại nghiêm trọng cho chăn nuôi lợn ở tất cả các hình thức và quy mô chăn nuôi, có thể nói không một vùng nào, một cơ sở chăn nuôi nào lại không gặp các trường hợp lợn bị tiêu chảy.