Luận án tiến sĩ nghiên cứu tri thức bản địa về khai thác và sử dụng tài nguyên cây thuốc của các cộng đồng dân địa phương tại xã khâu tinh huyện na hang tỉnh tuyên quang

Luận án tiến sĩ nghiên cứu tri thức bản địa về khai thác và sử dụng tài nguyên cây thuốc tại xã Khâu Tinh, huyện Na Hang, tỉnh Tuyên Quang.

• Tác giả: Phan Duy Thành
• Người hướng dẫn: TS. Đỗ Hoàng Chung
• Trường học: Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Lâm học
• Đề tài: Nghiên Cứu Tri Thức Bản Địa Về Khai Thác Và Sử Dụng Cây Thuốc Tại Na Hang, Tuyên Quang
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỤC LỤC
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Mục tiêu nghiên cứu của đề tài
• 0.2. Ý nghĩa của đề tài
• 0.2.1. Ý nghĩa trong học tập và nghiên cứu khoa học
• 0.2.2. Ý nghĩa trong thực tiễn
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Tổng quan về tình hình nghiên cứu trong và ngoài nước
• 1.1.1. Tình hình nghiên cứu trên thế giới
• 1.1.2. Tình hình nghiên cứu trong nước
• 1.1.3. Tổng quan về khu vực nghiên cứu
• 1.1.3.1. Vị trí địa lý
• 1.1.3.2. Địa hình địa thế
• 1.1.3.3. Khí hậu- thuỷ văn
• 1.1.3.4. Địa chất, thổ nhưỡng
• 1.1.3.5. Tài nguyên rừng
• 1.1.3.6. Điều kiện dân sinh – kinh tế - xã hội
• 1.2. ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 1.2.1. Đối tượng và địa điểm nghiên cứu
• 1.2.2. Thời gian nghiên cứu
• 1.2.3. Nội dung nghiên cứu
• 1.2.4. Phương pháp nghiên cứu
• 1.2.4.1. Kế thừa các tài liệu cơ bản
• 1.2.4.2. Phương pháp chuyên gia
• 1.2.4.3. Phương pháp thu thập số liệu
• 1.2.4.4. Phương pháp nghiên cứu thực vật học
• 1.2.4.5. Phương pháp nội nghiệp
• 1.3. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 1.3.1. Các loài thực vật được các cộng đồng dân địa phương tại xã Khâu Tinh khai thác và sử dụng làm thuốc
• 1.3.1.1. Danh mục các loài thực vật được cộng đồng dân địa phương khai thác và sử dụng làm thuốc
• 1.3.1.2. Tính đa dạng mức độ ngành của các loài cây sử dụng làm thuốc của các cộng đồng dân địa phương tại xã Khâu Tinh
• 1.3.1.3. Chỉ số đa dạng của các loài cây thuốc được cộng đồng dân địa phương khai thác và sử dụng tại xã Khâu Tinh
• 1.3.1.4. Đa dạng bậc họ của các taxon cây thuốc được cộng đồng dân địa phương khai thác và sử dụng tại xã Khâu Tinh
• 1.3.1.5. Đa dạng bậc chi của các taxon cây thuốc được cộng đồng dân địa phương khai thác và sử dụng tại xã Khâu Tinh
• 1.3.1.6. Đặc điểm hình thái của một số cây thuốc cần được ưu tiên bảo tồn và nhân rộng ở các cộng đồng dân tộc tại xã Khâu Tinh
• 1.3.1.7. Tri thức bản địa trong việc khai thác và sử dụng một số bài thuốc của các cộng đồng dân địa phương tại xã Khâu Tinh
• 1.3.1.7.1. Tri thức bản địa trong việc khai thác một số loài thực vật được sử dụng làm thuốc của các cộng đồng dân địa phương tại xã Khâu Tinh
• 1.3.1.7.2. Tri thức bản địa về sử dụng một số loài thực vật làm thuốc của các cộng đồng địa phương tại xã Khâu Tinh
• 1.3.1.8. Một số bài thuốc được các cộng đồng địa phương sử dụng tại xã Khâu Tinh
• 1.3.2. Các loài thực vật được cộng đồng các dân tộc tại xã Khâu Tinh khai thác và sử dụng làm thuốc quan trọng cần được ưu tiên bảo tồn và nhân rộng
• 1.3.3. Về khó khăn
• 1.3.4. Về thuận lợi
• 1.3.5. Một số giải pháp
• 1.4. KẾT LUẬN, TỒN TẠI VÀ KIẾN NGHỊ
• DANH MỤC CÁC TỪ, CỤM TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC HÌNH

Tóm tắt

I. Giới thiệu về tri thức bản địa

Tri thức bản địa về khai thác cây thuốc tại Na Hang, Tuyên Quang là một phần quan trọng trong việc bảo tồn và phát triển tài nguyên thiên nhiên. Các cộng đồng dân tộc tại đây đã tích lũy được nhiều kinh nghiệm quý báu trong việc sử dụng cây thuốc để chữa bệnh. Những kiến thức này không chỉ giúp họ duy trì sức khỏe mà còn góp phần vào việc bảo tồn văn hóa và bản sắc dân tộc. Việc nghiên cứu và ghi nhận những tri thức này là cần thiết để bảo vệ và phát triển nguồn tài nguyên cây thuốc quý giá. Theo một nghiên cứu, có khoảng 948 loài thực vật được sử dụng làm thuốc tại Việt Nam, trong đó nhiều loài có nguồn gốc từ khu vực Na Hang.

1.1. Đặc điểm của tri thức bản địa

Tri thức bản địa về khai thác và sử dụng cây thuốc tại Na Hang được hình thành qua nhiều thế hệ. Các cộng đồng dân tộc đã phát triển những bài thuốc dân gian từ những loài thực vật có sẵn trong tự nhiên. Những bài thuốc này thường đơn giản nhưng hiệu quả, được truyền miệng và lưu giữ trong cộng đồng. Việc sử dụng cây thuốc không chỉ là một phần của y học cổ truyền mà còn là một phần của văn hóa bản địa. Nghiên cứu cho thấy, nhiều loài cây thuốc có tác dụng chữa trị các bệnh thông thường như cảm cúm, đau bụng, và các bệnh ngoài da. Điều này cho thấy sự phong phú và đa dạng của cây thuốc trong khu vực này.

II. Khai thác và sử dụng cây thuốc

Việc khai thác cây thuốc tại Na Hang không chỉ đơn thuần là thu hái mà còn bao gồm cả quy trình chế biến và sử dụng. Các cộng đồng dân tộc đã phát triển những phương pháp khai thác bền vững, đảm bảo rằng nguồn tài nguyên này không bị cạn kiệt. Họ thường thu hái vào những thời điểm nhất định trong năm để đảm bảo chất lượng dược liệu. Nghiên cứu cho thấy, việc sử dụng cây thuốc không chỉ giúp chữa bệnh mà còn góp phần vào việc bảo tồn văn hóa bản địa. Những bài thuốc được sử dụng trong cộng đồng thường mang tính chất đặc trưng và phản ánh sự hiểu biết sâu sắc về thiên nhiên của người dân nơi đây.

2.1. Phương pháp khai thác

Phương pháp khai thác cây thuốc tại Na Hang thường được thực hiện theo cách truyền thống. Người dân thường sử dụng các công cụ đơn giản để thu hái, đảm bảo không làm tổn hại đến cây thuốc. Họ cũng có những quy định riêng về việc thu hái, như chỉ thu hái vào mùa khô hoặc chỉ thu hái những phần không làm chết cây. Điều này không chỉ giúp bảo tồn nguồn tài nguyên mà còn duy trì sự cân bằng trong hệ sinh thái. Việc sử dụng cây thuốc cũng được thực hiện một cách cẩn thận, với những bài thuốc được truyền lại từ thế hệ này sang thế hệ khác.

III. Giá trị và ứng dụng thực tiễn

Nghiên cứu về tri thức bản địa trong việc khai thác và sử dụng cây thuốc tại Na Hang có giá trị lớn trong việc bảo tồn và phát triển bền vững tài nguyên thiên nhiên. Những kiến thức này không chỉ giúp nâng cao sức khỏe cho cộng đồng mà còn có thể được ứng dụng trong y học hiện đại. Việc bảo tồn tri thức bản địa cũng góp phần vào việc bảo vệ môi trường và phát triển kinh tế địa phương. Các sản phẩm từ cây thuốc có thể được chế biến thành các sản phẩm dược liệu, tạo ra nguồn thu nhập cho người dân. Hơn nữa, việc nghiên cứu và phát triển các sản phẩm từ cây thuốc có thể giúp nâng cao giá trị kinh tế của khu vực.

3.1. Ứng dụng trong y học hiện đại

Nhiều loài cây thuốc được sử dụng trong y học cổ truyền đã được nghiên cứu và chứng minh hiệu quả trong y học hiện đại. Việc ứng dụng tri thức bản địa vào nghiên cứu dược liệu có thể giúp phát hiện ra những hoạt chất mới, có giá trị trong việc điều trị bệnh. Các sản phẩm từ cây thuốc có thể được phát triển thành thuốc chữa bệnh, góp phần vào việc nâng cao sức khỏe cộng đồng. Điều này không chỉ giúp bảo tồn tri thức bản địa mà còn tạo ra cơ hội phát triển kinh tế cho người dân địa phương.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Việt Nam là quốc gia có hệ sinh thái đa dạng với khoảng 12.000 loài thực vật bậc cao, trong đó có khoảng 3.948 loài được sử dụng làm thuốc, chiếm gần 37% tổng số loài đã biết. Tại xã Khâu Tinh, huyện Na Hang, tỉnh Tuyên Quang, các cộng đồng dân tộc thiểu số như H’Mông, Tày, Dao sở hữu kho tàng tri thức bản địa phong phú về khai thác và sử dụng tài nguyên cây thuốc. Tuy nhiên, do khai thác quá mức và sự biến đổi môi trường, nhiều loài cây thuốc quý đang đứng trước nguy cơ suy giảm nghiêm trọng. Nghiên cứu này được thực hiện trong giai đoạn từ tháng 9/2014 đến tháng 9/2015 nhằm mục tiêu phát hiện, tài liệu hóa tri thức bản địa về các loài cây thuốc, đồng thời đề xuất các giải pháp bảo tồn và phát triển bền vững nguồn tài nguyên này tại xã Khâu Tinh.

Phạm vi nghiên cứu tập trung vào các cộng đồng dân tộc H’Mông, Tày, Dao sinh sống tại xã Khâu Tinh, với diện tích tự nhiên 8.445,8 ha, trong đó diện tích đất lâm nghiệp chiếm 86%. Nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc bảo tồn đa dạng sinh học, phát huy giá trị kinh tế từ cây thuốc, đồng thời góp phần nâng cao đời sống và sức khỏe cộng đồng dân cư địa phương. Các chỉ số đa dạng sinh học và mức độ sử dụng cây thuốc được đánh giá chi tiết, làm cơ sở cho việc xây dựng các chính sách quản lý và phát triển bền vững tài nguyên cây thuốc bản địa.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên các lý thuyết về tri thức bản địa, đa dạng sinh học và quản lý tài nguyên thiên nhiên bền vững. Tri thức bản địa được hiểu là hệ thống kiến thức truyền thống được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác, bao gồm cách khai thác, sử dụng và bảo tồn tài nguyên cây thuốc. Mô hình nghiên cứu tập trung vào:

• Lý thuyết đa dạng sinh học: Đánh giá sự phong phú về loài, chi, họ của cây thuốc trong khu vực nghiên cứu.
• Mô hình quản lý tài nguyên bền vững: Phân loại mức độ đe dọa của các loài cây thuốc dựa trên các tiêu chí như độ hữu ích, mức độ xâm nhập, tính chuyên biệt về nơi sống và mức độ tác động của con người.
• Khái niệm về lâm sản ngoài gỗ (NTFPs): Tài nguyên rừng không phải gỗ, bao gồm các loài cây thuốc có giá trị kinh tế và y học.

Các khái niệm chính bao gồm: tri thức bản địa, đa dạng sinh học, lâm sản ngoài gỗ, bảo tồn tài nguyên, và phát triển bền vững.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp kết hợp định tính và định lượng, bao gồm:

• Nguồn dữ liệu: Thu thập dữ liệu sơ cấp qua phỏng vấn, điều tra thực địa với 249 hộ dân thuộc 3 dân tộc chính tại xã Khâu Tinh. Dữ liệu thứ cấp được thu thập từ các tài liệu khoa học, báo cáo ngành và các nghiên cứu trước đây.
• Phương pháp thu thập số liệu: Áp dụng kỹ thuật liệt kê tự do, phỏng vấn mở và bán cấu trúc với người cung cấp tin quan trọng (NCCT). Thu thập mẫu thực vật để xác định tên khoa học và đặc điểm hình thái.
• Phương pháp phân tích: Sử dụng phần mềm Microsoft Excel để thống kê tần suất sử dụng, phân tích đa dạng sinh học theo các chỉ số họ, chi, loài. Phân loại mức độ đe dọa dựa trên thang điểm đánh giá chuyên biệt.
• Timeline nghiên cứu: Nghiên cứu kéo dài 12 tháng, từ tháng 9/2014 đến tháng 9/2015, bao gồm các giai đoạn: thu thập tài liệu, điều tra thực địa, xử lý và phân tích dữ liệu, viết báo cáo.

Cỡ mẫu nghiên cứu là toàn bộ các hộ dân trong xã Khâu Tinh, với phương pháp chọn mẫu thuận tiện và chuyên gia để đảm bảo tính đại diện và độ tin cậy của dữ liệu.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Danh mục cây thuốc bản địa: Xác định được 110 loài cây thuốc thuộc 59 họ thực vật, trong đó ngành hạt kín chiếm 99,09% số loài, ngành hạt trần chiếm 0,91%. Các họ đa dạng nhất gồm Cúc (Asteraceae) với 11 loài (10%), Thầu dầu (Euphorbiaceae) và Lúa (Poaceae) mỗi họ có 5 loài (4,54%).
2. Chỉ số đa dạng sinh học: Chỉ số họ cao nhất ở ngành hạt kín là 1,88, chỉ số chi là 1,05, cho thấy sự phong phú về loài trong các họ và chi.
3. Đặc điểm hình thái và dạng sống: Thân thảo chiếm 53,6%, thân gỗ 19%, dây leo 14,5%, thân bụi và nửa bụi 12,9%. Trong 17 loài cây thuốc ưu tiên bảo tồn, dây leo chiếm 44%, thân thảo 32%, còn lại là thân gỗ, thân bụi.
4. Bộ phận sử dụng và cách dùng: Bộ phận thu hái chủ yếu là cả cây (chiếm 29%) và rễ (15%). Về cách sử dụng, 37,27% cây được dùng khô, 33,63% dùng tươi, 29,1% dùng cả tươi và khô.
5. Mức độ đe dọa và bảo tồn: 17 loài cây thuốc có điểm đánh giá từ 4 trở lên, cần ưu tiên bảo tồn do khai thác quá mức và suy giảm môi trường sống.

Thảo luận kết quả

Kết quả cho thấy tri thức bản địa về cây thuốc tại xã Khâu Tinh rất đa dạng và phong phú, phản ánh sự gắn bó mật thiết giữa cộng đồng dân tộc với tài nguyên thiên nhiên. Tỷ lệ sử dụng cây thuốc khô cao hơn so với tươi có thể do điều kiện bảo quản và nhu cầu sử dụng lâu dài. Việc khai thác chủ yếu bộ phận rễ và cả cây dẫn đến nguy cơ suy giảm nghiêm trọng nguồn tài nguyên, nhất là các loài dây leo và thân thảo có giá trị kinh tế cao.

So sánh với các nghiên cứu tại vùng núi phía Bắc và các khu vực rừng đặc dụng khác, mức độ đa dạng và số lượng loài cây thuốc tại Khâu Tinh tương đương hoặc cao hơn, tuy nhiên áp lực khai thác cũng lớn hơn. Biểu đồ dạng sống và bộ phận thu hái có thể được trình bày qua các biểu đồ tròn và cột để minh họa rõ ràng sự phân bố và mức độ sử dụng.

Việc bảo tồn các loài cây thuốc ưu tiên không chỉ góp phần duy trì đa dạng sinh học mà còn bảo vệ tri thức bản địa, tạo điều kiện phát triển kinh tế bền vững cho cộng đồng dân tộc thiểu số. Các kết quả nghiên cứu phù hợp với các khuyến nghị của Tổ chức Y tế Thế giới về sử dụng bền vững dược liệu và bảo tồn tài nguyên thiên nhiên.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Xây dựng mô hình trồng và nhân giống cây thuốc ưu tiên: Tổ chức các vườn ươm và mô hình trồng xen cây thuốc tại địa phương nhằm giảm áp lực khai thác tự nhiên, nâng tỷ lệ tái sinh lên ít nhất 30% trong vòng 3 năm. Chủ thể thực hiện: UBND xã phối hợp với Viện Nghiên cứu Lâm nghiệp và các tổ chức phi chính phủ.

2. Tuyên truyền, đào tạo nâng cao nhận thức cộng đồng: Triển khai các chương trình tập huấn về khai thác bền vững, bảo vệ tài nguyên cây thuốc cho 100% hộ dân trong xã trong vòng 1 năm, nhằm giảm thiểu khai thác tận diệt và bảo tồn tri thức bản địa. Chủ thể thực hiện: Trung tâm Văn hóa xã, các tổ chức xã hội.

3. Xây dựng hệ thống quản lý và giám sát tài nguyên cây thuốc: Thiết lập hệ thống giám sát định kỳ hàng năm về tình trạng nguồn cây thuốc, áp dụng công nghệ GIS để theo dõi diện tích và số lượng loài, nhằm phát hiện sớm các nguy cơ suy giảm. Chủ thể thực hiện: Ban quản lý Khu bảo tồn thiên nhiên Na Hang, Sở Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn tỉnh Tuyên Quang.

4. Khuyến khích phát triển sản phẩm từ cây thuốc bản địa: Hỗ trợ phát triển các sản phẩm dược liệu chế biến từ cây thuốc bản địa, tạo chuỗi giá trị gia tăng, tăng thu nhập cho người dân lên ít nhất 20% trong 2 năm. Chủ thể thực hiện: Doanh nghiệp địa phương, hợp tác xã nông nghiệp, các tổ chức hỗ trợ phát triển kinh tế.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Các nhà nghiên cứu và sinh viên ngành Lâm nghiệp, Dược liệu: Nghiên cứu cung cấp dữ liệu thực địa chi tiết về đa dạng sinh học cây thuốc và tri thức bản địa, làm cơ sở cho các đề tài phát triển bền vững tài nguyên thiên nhiên.

2. Cơ quan quản lý tài nguyên và môi trường: Thông tin về mức độ khai thác, đa dạng sinh học và các loài ưu tiên bảo tồn giúp xây dựng chính sách quản lý, bảo vệ rừng và tài nguyên cây thuốc hiệu quả.

3. Các tổ chức phi chính phủ và dự án phát triển cộng đồng: Tài liệu hỗ trợ thiết kế các chương trình bảo tồn, phát triển sinh kế bền vững dựa trên nguồn tài nguyên cây thuốc bản địa.

4. Cộng đồng dân tộc thiểu số tại các vùng núi phía Bắc: Giúp nâng cao nhận thức về giá trị và cách bảo vệ tài nguyên cây thuốc, đồng thời phát huy tri thức truyền thống trong phát triển kinh tế và chăm sóc sức khỏe.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao cần bảo tồn cây thuốc bản địa tại xã Khâu Tinh?
   Bảo tồn cây thuốc giúp duy trì đa dạng sinh học, bảo vệ tri thức bản địa và đảm bảo nguồn dược liệu cho cộng đồng trong tương lai. Khai thác quá mức đã làm suy giảm nghiêm trọng nhiều loài quý hiếm.

2. Phương pháp thu thập dữ liệu trong nghiên cứu là gì?
   Nghiên cứu sử dụng phỏng vấn liệt kê tự do, phỏng vấn bán cấu trúc, thu thập mẫu thực vật và phân tích định lượng bằng phần mềm thống kê để đảm bảo tính chính xác và toàn diện.

3. Loài cây thuốc nào cần ưu tiên bảo tồn?
   Có 17 loài được đánh giá có mức độ đe dọa cao, bao gồm các loài dây leo và thân thảo như Kim tuyến, Bình vôi đỏ, Thiên niên kiện, Hoàng đằng, do khai thác quá mức và môi trường sống bị suy giảm.

4. Cách sử dụng cây thuốc phổ biến trong cộng đồng là gì?
   Người dân sử dụng cây thuốc dưới dạng tươi (33,63%), khô (37,27%) hoặc kết hợp cả hai, tùy thuộc vào điều kiện thu hái và mục đích chữa bệnh.

5. Làm thế nào để phát triển bền vững nguồn tài nguyên cây thuốc?
   Phát triển mô hình trồng nhân giống, nâng cao nhận thức cộng đồng, xây dựng hệ thống quản lý giám sát và phát triển sản phẩm chế biến từ cây thuốc là các giải pháp thiết thực.

Kết luận

• Đã xác định được 110 loài cây thuốc bản địa thuộc 59 họ thực vật, với đa dạng sinh học phong phú tại xã Khâu Tinh.
• Tri thức bản địa về khai thác và sử dụng cây thuốc rất đa dạng, phản ánh sự gắn bó mật thiết của cộng đồng dân tộc với tài nguyên thiên nhiên.
• 17 loài cây thuốc ưu tiên bảo tồn do nguy cơ suy giảm nghiêm trọng từ khai thác quá mức và biến đổi môi trường.
• Các giải pháp bảo tồn và phát triển bền vững được đề xuất nhằm duy trì nguồn tài nguyên và nâng cao đời sống cộng đồng.
• Nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học và thực tiễn cho các nhà quản lý, nhà nghiên cứu và cộng đồng dân tộc trong việc bảo vệ và phát huy giá trị cây thuốc bản địa.

Khuyến khích các cơ quan chức năng và cộng đồng địa phương triển khai các mô hình bảo tồn, nhân giống và phát triển sản phẩm từ cây thuốc bản địa để bảo vệ nguồn tài nguyên quý giá này.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Đặt vấn đề Rừng là tài nguyên thiên nhiên đặc biệt và vô cùng quý giá, những giá trị của rừng mang l i cho con ngƣời rất lớn. Rừng cung cấp một khối lƣợng lớn gỗ và lâm sản cho các ngành công nghiệp, cung cấp nguyên liệu cho các ngành chế biến, lƣơng thực thực ph m cho cuộc sống của ngƣời dân sống trong và gần rừng. Rừng còn g p phần bảo vệ nguồn nƣớc, đất, điều hòa khí hậu, chống một số thiên tai nhƣ: h n hán, lũ lụt, gi bão, đặc biệt là sự n ng lên của trái đất. Trong quá trình phát triển, loài ngƣời đã biết sử dụng những sản ph m của rừng mà đặc biệt là thực vật rừng để phục vụ cho nhu cầu cuộc sống.

Sự tích luỹ kinh nghiệm khiến cho con ngƣời hiểu rõ hơn về tác dụng của các loài thực vật rừng, từ đ chọn lọc và sử dụng chúng trong các ho t động đời sống. Tuỳ từng đất nƣớc, dân tộc, cộng đồng mà các loài cây, các bộ phận của cây đƣợc sử dụng theo những mục đích khác nhau, tác dụng khác nhau. Nƣớc ta với đặc thù tự nhiên, địa hình, khí hậu nên c hệ sinh thái rất đa d ng phong phú về thành phần loài, số lƣợng loài thực vật cũng nhƣ động vật. Theo các nhà phân lo i thực vật thì Việt Nam là nƣớc giàu tài nguyên thực vật nhất Đông Nam Á, nơi c khoảng 12.000 loài thực vật bậc cao.948 loài đƣợc dùng làm thuốc (viện dƣợc liệu, 2007) chiếm khoảng 37% số loài đã biết.

Đ chƣa kể đến những cây thuốc gia truyền của 53 dân tộc thiểu số ở Việt Nam, cho đến nay chúng ta chỉ mới biết đƣợc c một phần. Ngoài ra các nhà khoa học Nông Nghiệp đã thống kê đƣợc 1.066 loài cây trồng trong đ cũng c 179 loài cây sử dụng làm thuốc. Theo kết quả điều tra của viện dƣợc liệu trong thời gian 2002 - 2005 số loài cây thuốc ở một số vùng trọng điểm thuộc các tỉnh gắn với dãy Trƣờng Sơn nhƣ sau: Đắc Lắc (751 loài), Gia Lai (783 loài), Kon Tum (814 loài), Lâm Đồng (756 loài). Với hệ thực vật nhƣ vậy, thành phần các loài cây thuốc hết sức phong phú và đa d ng.

Nguồn kiến thức tích luỹ về các lo i cây rừng và tác dụng của chúng đã đƣợc đồng bào các dân tộc đúc kết qua nhiều thế hệ, nhƣng hầu hết chúng chỉ đƣợc lƣu luan an 2 truyền trong nội bộ các cộng đồng riêng lẻ. Trong số đ c rất nhiều tri thức kinh nghiệm c thể sử dụng để phát triển kinh tế, nâng cao đời sống của ngƣời dân. Theo quá trình phát triển của đất nƣớc sự tích luỹ về kiến thức, kinh nghiệm quý báu này đang dần bị mai một và lãng quên. Do đ , việc nghiên cứu phát hiện và bảo tồn tiến đến sử dụng bền vững bền vững tài nguyên cây thuốc bản địa là một vấn đề rất cần thiết trong giai đo n hiện nay.

Đối với các cộng đồng dân tộc ở xã Khâu Tinh - huyện Na Hang - tỉnh Tuyên Quang c những bài thuốc, kinh nghiệm rất hay, đơn giản nhƣng hiệu quả trong việc chữa bệnh. Vấn đề đặt ra là làm thế nào để ghi nhận và gìn giữ vốn kiến thức quý báu trong việc sử dụng cây thuốc, bài thuốc của cộng đồng dân tộc xuất phát từ lý do trên tôi tiến hành nghiên cứu đề tài: "Nghiên cứu tri thức bản địa về khai thác và sử dụng tài nguyên cây thuốc của các cộng đồng dân địa phương tại xã Khâu Tinh, huyện Na Hang, tỉnh Tuyên Quang" đƣợc thực hiện nhằm tìm ra giải pháp để bảo tồn và phát triển các loài cây thuốc c giá trị và kinh nghiệm sử dụng các bài thuốc của cộng đồng dân tộc. Mục tiêu nghiên cứu của đề tài Đề tài thực hiện nhằm đ t các mục tiêu sau: - Phát hiện đƣợc từ cộng đồng các bài thuốc, cây thuốc dân gian dùng để trị các lo i bệnh thƣờng gặp trong cuộc sống. - Tƣ liệu h a đƣợc tri thức trong việc trồng, khai thác và chế biến cây thuốc của các cộng đồng ở khu vực nghiên cứu luan an 3 1.

Ý nghĩa của đề tài 1. Ý nghĩa khoa học của đề tài Nhằm tƣ liệu h a kinh nghiệm trong việc khai thác và sử dụng thực vật làm thuốc, g p phần bảo tồn và nhân rộng một số cây thuốc quý. Ý nghĩa trong thực tiễn Đề tài g p phần nghiên cứu về việc sử dụng các loài thực vật Lâm sản ngoài gỗ để làm thuốc nhằm bảo tồn nguồn tri thức bản địa. luan an 4 CHƢƠNG 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1.

Tổng quan về tình hình nghiên cứu trong và ngoài nƣớc 1. Tình hình nghiên cứu trên thế giới Trên thế giới, nhiều nƣớc đã sử dụng nguồn Lâm Sản Ngoài Gỗ để làm thuốc, nhiều nƣớc đã c nhiều đề tài nghiên cứu về thuốc và họ cũng đã sử dụng nhiều nguồn tài nguyên này xuất kh u làm dƣợc liệu và thu đƣợc nguồn ngo i tệ đáng kể. Đặc biệt là Trung Quốc, c thể khẳng định đây là quốc gia đi đầu trong việc sử dụng cây thuốc để chữa bệnh. Vào thế kỷ XVI, Lý Thời Trân đƣa ra “Bản thảo cương mục” sau đ năm 1955 cuốn bản thảo này đƣợc in ấn l i.

Nội dung cuốn sách đã đƣa đến cho con ngƣời cách sử dụng các lo i cây cỏ để chữa bệnh. Năm 1954 tác giả Từ Quốc Hân đã nghiên cứu thành công công trình “Dược dụng thực vật cấp sinh lý học” cuốn sách này giới thiệu tới ngƣời đọc cách sử dụng từng lo i cây thuốc, tác dụng sinh lý, h a sinh của chúng, công dụng và cách phối họp các lo i cây thuốc theo từng địa phƣơng nhƣ “Giang Tô tỉnh thực vật dược tài chí”, “Giang Tô trung dƣợc danh thực đồ thảo” “Quảng Tây trung dược trí” …(Dẫn theo Trần Hồng Hạnh,1996).[6] Năm 1968 một số nhà nghiên cứu cây thuốc t i Vân Nam, Trung Quốc đã xuất bản cuốn sách “Kỹ thuật gây trồng cây thuốc ở Trung Quốc” cuốn sách đã đề cấp tới cây Thảo quả với nội dung sau: - Phân lo i cây Thảo quả: gồm tên khoa học (Amomum tsao-ko Crevost Lemaire), tên họ Zingiberceae. - Hình thái: D ng sống, thân, gốc, rễ, lá, hoa, quả. - Vùng phân bố ở Trung Quốc - Đặc điểm sinh thái: Khí hậu và đất đai - Kỹ thuật gây trồng: Nhân giống, làm đất, trồng, chăm s c, phòng trừ sâu bệnh.

- Thu ho ch và chế biến, ph m chất quy cách, bao g i, bảo quản. - Công dụng: Làm thuốc trị các bệnh về đƣờng ruột. luan an 5 Đây là cuốn sách tƣơng đối hoàn chỉnh đã giới thiệu một cách tổng quát và c hệ thống về đặc điểm sinh vật học, sinh thái học.de Beer - một chuyên gia Lâm sản ngoài gỗ của tổ chức Nông lƣơng thế giới khi nghiên cứu về vai trò của thị trƣờng và của lâm sản ngoài gỗ đã nhận thấy giá trị to lớn của Thảo quả đối với việc tăng thu nhập cho ngƣời dân sống trong khu vực rừng núi, nơi c phân bố Thảo quả nhằm x a bỏ đ i nghèo, đồng thời là yếu tố thúc đ y sự phát triển kinh tế, xã hội vùng núi và bảo tồn và phát triển tài nguyên rừng. Năm 1996 Tiền Tín Trung, một nhà nghiên cứu về cây thuốc dân tộc t i Viện Vệ sinh dịch tễ công cộng Trung Quốc biên so n cuốn sách “Bản thảo bức tranh màu Trung Quốc”.

Cuốn sách đã mô tả tới hơn 1000 loài cây thuốc với nội dung đề cấp là: Tên khoa học, một số dặc điểm sinh vật học và sinh thái học cơ bản, công dụng và thành phần h a học. Năm 1999, trong cuốn “Tài nguyên thực vật của Đông Nam Á” L.Lemmens đã tổng kết các nghiên cứu về các cây thuộc chi Amomum trong đ c Thảo quả. Ở đây tác giả đề cập đến đặc điểm phân lo i của Thảo quả, công dụng, phân bố, một số đặc điểm sinh vật học và sinh thái học của Thảo quả. Tác giả cũng trình bày kỹ thuật nhân giống, trồng, chăm sốc bảo vệ, thu hái, chế biến, tình hình sản xuất và buôn bán Thảo quả trên thế giới (Dẫn theo Phan Văn Thắng, 2002).

[16] Vị thuốc “Đông Trùng Hạ Thảo” của ngƣời Trung Quốc c giá tới 2000-5000 USD/ Kg. Hoặc ở Triều Tiên, cây Nhân Sâm đã mang l i một nguồn lợi kinh tế khá lớn cho những cơ sở trồng trọt và sản xuất thuốc từ cây này. Theo ƣớc tính của quỹ thiên nhiên thế giới (WWF) c khoảng 35.000 loài trong số 250.000 loài cây đƣợc sử dụng vào mục đích chữa bệnh trên toàn thế giới. Nguồn tài nguyên cây thuốc này là kho tàng vô cùng quý giá của các dân tọc hiện đang khai thác và sử dụng để chăm s c sức khỏe, phát triển kinh tế, giữ gìn bản sắc của các nền văn h a.

Theo báo cáo của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) ngày nay c khoảng 80% dân số các nƣớc đang phát triển c nhu cầu chăm s c sức khỏe ban đầu phụ thuộc vào nguồn dƣợc liệu hoặc qua các chất chiết suất từ dƣợc liệu (Dẫn theo Nguyễn Văn Tập, 2006). [13] luan an 6 Ngay từ những năm 1950 các nhà khoa học nghiên cứu về cây thuốc của Liên Xô đã c các nghiên cứu về cây thuốc trên quy mô rộng lớn. Arasimovich đã nghiên cứu thành công công trình “Phương pháp nghiên cứu hóa sinh - sinh lý cây thuốc”. Công trình này là cơ sở cho việc sử dụng và chế biến cây thuốc đ t hiệu quả tối ƣu nhất, tận dụng tối đa công dụng của các loài cây thuốc.

Yatsenko đã đƣa ra đƣợc giá trị của từng loài cây thuốc (cả về giá trị dƣợc liệu và giá trị kinh tế) trong tập sách “Giá trị cây thuốc”. Kovalena đã công bố rộng rãi trên cả nƣớc Liên Xô (cũ) việc sử dụng cây thuốc vừa mang l i lợi ích cao vừa không gây h i cho sức khỏe của con ngƣời. Qua cuốn sách “Chữa bệnh bằng cây thuốc” tác giả Kovalena đã giúp ngƣời đọc tìm đƣợc lo i cây thuốc và chữa đúng bệnh với liều lƣợng đã đƣợc định sẵn.Dule - nhà dƣợc lý học ngƣời Mỹ đã c nhiều đ ng g p cho tổ chức Y tế Thế giới (WHO) trong việc xây dựng danh mục các loài cây thuốc, cách thu hái, sử dụng, chế biến và một số thận trọng khi sử dụng các lo i cây thuốc (Dẫn theo Trần Thị Lan, 2005). [8] Những nghiên cứu về tri thức bản địa các loài cây thuốc c thể liệt kê c một số công trình dƣới đây: Harsha V.

Kết quả cho thấy c 45 loài cây thuộc 26 họ đƣợc cộng đồng ngƣời Kunabis sử dụng làm thuốc.