Nghiên cứu tính đa dạng cây thuốc được sử dụng và kinh nghiệm bản địa trong việc sử dụng cây thuốc tại cộng đồng người mường xã địch giáo huyện tân lạc tỉnh hòa bình

Nghiên cứu tính đa dạng cây thuốc và kinh nghiệm bản địa trong sử dụng cây thuốc tại cộng đồng người Mường xã Địch Giáo, huyện Tân Lạc, tỉnh Hòa Bình.

• Tác giả: Bùi Văn Tuyên
• Người hướng dẫn: ThS. Phạm Thanh Hà
• Trường học: Đại học Lâm Nghiệp
• Chuyên ngành: Quản lý tài nguyên rừng và môi trường
• Đề tài: Nghiên cứu tính đa dạng cây thuốc được sử dụng và kinh nghiệm bản địa trong việc sử dụng cây thuốc tại cộng đồng người Mường xã Địch Giáo huyện Tân Lạc tỉnh Hòa Bình
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2012
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC BẢNG BIỂU
• DANH MỤC SƠ ĐỒ
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• TÓM TẮT KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP
• ĐẶT VẤN ĐỀ
• 1. Chương 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Lược sử nghiên cứu cây thuốc trên thế giới
• 1.1.1. Nghiên cứu cây thuốc truyền thống của các dân tộc thiểu số trên thế giới
• 1.2. Lược sử nghiên cứu cây thuốc ở Việt Nam
• 1.2.1. Tình hình điều tra, nghiên cứu tài nguyên cây thuốc ở Việt Nam
• 1.2.2. Tình hình nghiên cứu tri thức và kinh nghiệm sử dụng cây thuốc của các cộng đồng dân tộc thiểu số ở Việt Nam
• 2. Chương 2: MỤC TIÊU, ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 2.1.1. Mục tiêu chung
• 2.1.2. Mục tiêu cụ thể
• 2.2. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 2.2.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.2.2. Phạm vi nghiên cứu
• 2.3. Nội dung nghiên cứu
• 2.4. Phương pháp nghiên cứu
• 2.4.1. Phương pháp kế thừa số liệu
• 3. Chương 3: ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN VÀ DÂN SINH KINH TẾ KHU VỰC NGHIÊN CỨU
• 3.1. Điều kiện tự nhiên
• 3.1.1. Vị trí địa lý
• 3.1.2. Địa hình, địa mạo, đất đai thổ nhưỡng
• 3.1.3. Khí hậu thủy văn
• 3.2. Điều kiện dân sinh kinh tế
• 3.2.1. Dân số, lao động và thành phần dân tộc
• 3.2.2. Cơ sở hạ tầng
• 4. Chương 4: KẾT QUẢ VÀ PHÂN TÍCH KẾT QUẢ
• 4.1. Tính đa dạng cây thuốc được cộng đồng người Mường sử dụng tại khu vực nghiên cứu
• 4.1.1. Đa dạng về bậc chi, loài thực vật
• 4.1.2. Đặc điểm phân bố các loài cây thuốc được sử dụng
• 4.1.2.1. Đa dạng về nơi sống (sinh cảnh)
• 4.1.3. Dạng sống và công dụng các loài cây thuốc tại khu vực nghiên cứu
• 4.1.3.1. Đa dạng về dạng sống
• 4.1.3.2. Đa dạng về bộ phận sử dụng
• 4.1.3.3. Đa dạng về công dụng
• 4.2. Tình hình sử dụng các loài cây thuốc tại khu vực nghiên cứu
• 4.2.1. Tình hình khai thác cây thuốc và kinh nghiệm chế biến
• 4.2.2. Tình hình gây trồng cây thuốc tại địa phương
• 4.2.3. Một số bài thuốc kinh nghiệm của cộng đồng dân tộc Mường tại xã Địch Giáo
• KẾT LUẬN - TỒN TẠI - KIẾN NGHỊ

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Cây Thuốc Người Mường tại Hòa Bình

Nghiên cứu về cây thuốc và kinh nghiệm bản địa sử dụng chúng là vô cùng quan trọng, đặc biệt tại các cộng đồng dân tộc thiểu số như người Mường ở Hòa Bình. Từ xa xưa, con người đã biết sử dụng cây cỏ để phòng và chữa bệnh. Cùng với sự phát triển của xã hội, cây thuốc ngày càng trở nên quan trọng đối với đời sống. Việt Nam, với khí hậu nhiệt đới gió mùa và địa hình đa dạng, là một trong những cái nôi của thực vật hạt kín, đồng thời là giao điểm của nhiều luồng thực vật. Sự đa dạng này tạo nên tiềm năng lớn về nguồn dược liệu tự nhiên. Tuy nhiên, việc khai thác quá mức đang đe dọa sự tồn tại của nhiều loài cây thuốc quý. Nghiên cứu này tập trung vào xã Địch Giáo, huyện Tân Lạc, tỉnh Hòa Bình, nhằm ghi nhận những kiến thức bản địa quý báu, đồng thời đề xuất các giải pháp bảo tồn và phát triển cây thuốc có giá trị.

1.1. Lịch Sử Nghiên Cứu Cây Thuốc Dân Gian Người Mường

Việc sử dụng cây thuốc gắn liền với sự phát triển của nhân loại. Kinh nghiệm sử dụng cây thuốc được tích lũy và truyền bá qua nhiều thế hệ, hình thành nên nền tảng của y học cổ truyền. Theo Charles Pickring, ngay từ năm 4271 trước Công nguyên, người dân Trung Cận Đông đã sử dụng nhiều loài cây như sung, vả, cau dừa để làm lương thực và chữa bệnh. Borisova B (1960) cũng chỉ ra rằng khoảng 5000 năm trước Công nguyên, cây thuốc đã được sử dụng rộng rãi trong các cuộc chiến tranh giữa các bộ tộc. Từ đó có thể thấy tầm quan trọng của cây thuốc đối với cuộc sống của loài người.

1.2. Thực Trạng Nguồn Dược Liệu Tự Nhiên tại Việt Nam

Việt Nam nắm trọn trong vùng khí hậu nhiệt đới gió mùa, là cái nôi của thực vật hạt kín, giao điểm của nhiều luồng thực vật. Cả nước ước tính có thể lên đến 12000 loài thực vật và được đánh giá là quốc gia có tiềm năng lớn về nguyên liệu cây thuốc. Do đời sống còn gắn liền với việc khai thác và sử dụng thực vật, các dân tộc thiểu số ở Việt Nam có nhiều kinh nghiệm và kiến thức quý trong chế biến và sử dụng thực vật, đặc biệt là cây thuốc. Các kiến thức này thường được truyền miệng trong một phạm vi hẹp, nên cần được phát huy để phục vụ cho xã hội.

II. Thách Thức Bảo Tồn Tính Đa Dạng Cây Thuốc Hòa Bình

Mặc dù có tiềm năng lớn về nguồn dược liệu tự nhiên, Việt Nam đang đối mặt với nhiều thách thức trong việc bảo tồn tính đa dạng của cây thuốc. Việc khai thác không bền vững, chuyển đổi mục đích sử dụng đất và mất rừng đang làm suy giảm nguồn dược liệu. Nhiều loài cây thuốc quý trở nên hiếm hoặc thậm chí có nguy cơ tuyệt chủng. Bên cạnh đó, sự du nhập của các phương pháp chữa bệnh hiện đại cũng khiến cho tri thức bản địa về cây thuốc dần mai một. Cần có những biện pháp can thiệp kịp thời để bảo tồn nguồn dược liệu quý giá này cho các thế hệ tương lai.

2.1. Nguyên Nhân Suy Giảm Cây Thuốc Hiếm Hòa Bình

Nguồn nguyên liệu cây thuốc ở Việt Nam đang suy giảm do nhiều nguyên nhân, bao gồm sự gia tăng dân số, đốt nương làm rẫy, khai thác không đúng mức dẫn đến sự đe dọa tuyệt chủng của nhiều loài sinh vật. Điều này đặc biệt nghiêm trọng ở vùng núi phía Bắc, nơi cư trú của nhiều dân tộc thiểu số với vốn văn hóa và tri thức bản địa phong phú về cây thuốc.

2.2. Nguy Cơ Mai Một Kinh Nghiệm Bản Địa Sử Dụng Cây Thuốc

Sự du nhập của y học hiện đại cũng góp phần làm mai một kinh nghiệm bản địa về sử dụng cây thuốc truyền thống. Giới trẻ ngày càng ít quan tâm đến những bài thuốc dân gian và kiến thức về công dụng cây thuốc. Điều này dẫn đến nguy cơ mất đi những bài thuốc chữa bệnh thông thường đã được tích lũy qua nhiều thế hệ.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Cây Thuốc Tại Địch Giáo Tân Lạc

Nghiên cứu này sử dụng kết hợp nhiều phương pháp khác nhau để thu thập dữ liệu. Phương pháp phỏng vấn bán cấu trúc được sử dụng để thu thập thông tin từ người dân địa phương về tên cây thuốc bằng tiếng Mường, công dụng cây thuốc theo kinh nghiệm dân gian, phương pháp sử dụng cây thuốc và bài thuốc chữa bệnh thông thường. Bên cạnh đó, phương pháp điều tra thực địa được sử dụng để thu thập mẫu vật thực vật học dân tộc, xác định danh mục cây thuốc và đánh giá tính đa dạng cây thuốc tại khu vực nghiên cứu.

3.1. Phỏng Vấn Thu Thập Tri Thức Bản Địa Về Cây Thuốc

Phỏng vấn được thực hiện với những người có kinh nghiệm sử dụng cây thuốc lâu năm, thầy lang và những người am hiểu về y học cổ truyền trong cộng đồng người Mường. Mục tiêu là thu thập thông tin chi tiết về các loài cây thuốc, cách sử dụng, liều lượng và kinh nghiệm chữa bệnh cụ thể.

3.2. Điều Tra Thực Địa Đánh Giá Đa Dạng Cây Thuốc Địa Phương

Điều tra thực địa được tiến hành tại các khu vực rừng, nương rẫy và vườn nhà để thu thập mẫu vật cây thuốc. Các mẫu vật được xác định tên khoa học và ghi chép các thông tin về môi trường sống, đặc điểm hình thái và công dụng theo kinh nghiệm bản địa.

3.3. Thống Kê và Phân Tích Dữ Liệu Cây Thuốc Địch Giáo

Dữ liệu thu thập được từ phỏng vấn và điều tra thực địa được thống kê, phân tích và xử lý bằng các phương pháp thống kê mô tả. Mục tiêu là xác định thành phần loài cây thuốc, mức độ sử dụng cây thuốc và mối quan hệ giữa cây thuốc và các bệnh tật thường gặp trong cộng đồng.

IV. Kết Quả Nghiên Cứu Tính Đa Dạng Cây Thuốc Người Mường

Kết quả nghiên cứu cho thấy cộng đồng người Mường tại xã Địch Giáo sử dụng một số lượng lớn các loài cây thuốc khác nhau để chữa bệnh. Tính đa dạng của cây thuốc thể hiện ở số lượng loài, họ và chi thực vật. Các loài cây thuốc được sử dụng có nguồn gốc từ nhiều sinh cảnh khác nhau, bao gồm rừng tự nhiên, vườn nhà và nương rẫy. Các bộ phận của cây thuốc được sử dụng cũng rất đa dạng, bao gồm lá, rễ, thân, vỏ và quả.

4.1. Danh Mục Cây Thuốc Được Sử Dụng Tại Địch Giáo

Nghiên cứu đã lập danh mục các loài cây thuốc được sử dụng tại địa phương, bao gồm cả tên khoa học, tên địa phương và bộ phận sử dụng. Danh mục này cung cấp thông tin quan trọng cho việc bảo tồn và phát triển nguồn dược liệu tại khu vực.

4.2. Công Dụng Cây Thuốc Theo Kinh Nghiệm Dân Gian

Nghiên cứu đã ghi nhận lại các công dụng cây thuốc theo kinh nghiệm dân gian của người Mường. Các cây thuốc được sử dụng để chữa nhiều loại bệnh khác nhau, từ các bệnh thông thường như cảm cúm, đau bụng đến các bệnh mãn tính như viêm khớp, tiểu đường.

4.3. Tình hình khai thác và kinh nghiệm chế biến Cây Thuốc

Nghiên cứu đã ghi nhận lại các thông tin về tình hình khai thác và kinh nghiệm chế biến của người Mường đối với các cây thuốc. Tình hình gây trồng cây thuốc tại địa phương cũng được ghi nhận.

V. Ứng Dụng Thực Tiễn Bảo Tồn Cây Thuốc Truyền Thống

Kết quả nghiên cứu có thể được sử dụng để xây dựng các chương trình bảo tồn cây thuốc tại địa phương. Các chương trình này có thể bao gồm việc trồng và nhân giống các loài cây thuốc quý, giáo dục cộng đồng về giá trị của cây thuốc và khuyến khích sử dụng cây thuốc một cách bền vững. Bên cạnh đó, nghiên cứu cũng có thể cung cấp cơ sở khoa học cho việc phát triển các sản phẩm từ cây thuốc như trà thảo dược, thuốc bổ và thực phẩm chức năng.

5.1. Đề Xuất Giải Pháp Bảo Tồn Nguồn Dược Liệu Hòa Bình

Dựa trên kết quả nghiên cứu, đề xuất các giải pháp cụ thể để bảo tồn nguồn dược liệu tại địa phương, bao gồm việc thành lập các khu bảo tồn cây thuốc, xây dựng vườn cây thuốc mẫu và khuyến khích người dân tham gia vào công tác bảo tồn.

5.2. Phát Triển Du Lịch Cộng Đồng Gắn Với Cây Thuốc

Nghiên cứu có thể được sử dụng để phát triển du lịch cộng đồng gắn với cây thuốc. Du khách có thể tham gia vào các hoạt động như thu hái cây thuốc, học cách chế biến bài thuốc dân gian và tìm hiểu về văn hóa của người Mường.

VI. Kết Luận và Hướng Nghiên Cứu Cây Thuốc Dân Gian Tương Lai

Nghiên cứu về cây thuốc và kinh nghiệm bản địa của người Mường tại xã Địch Giáo đã cung cấp những thông tin quan trọng cho việc bảo tồn và phát triển nguồn dược liệu tại địa phương. Nghiên cứu này cũng mở ra hướng nghiên cứu mới về cây thuốc dân gian, bao gồm việc phân tích thành phần hóa học của cây thuốc và đánh giá hiệu quả điều trị của các bài thuốc cổ truyền.

6.1. Tầm Quan Trọng Của Tri Thức Bản Địa Về Cây Thuốc

Tri thức bản địa về cây thuốc là một di sản văn hóa quý giá cần được bảo tồn và phát huy. Nghiên cứu này đã góp phần ghi nhận lại những kiến thức này và cung cấp cơ sở cho việc bảo tồn và phát triển y học cổ truyền.

6.2. Hướng Nghiên Cứu Tiếp Theo Về Nghiên Cứu Dược Liệu

Các nghiên cứu tiếp theo có thể tập trung vào việc phân tích thành phần hóa học của các loài cây thuốc được sử dụng bởi người Mường, đánh giá hiệu quả điều trị của các bài thuốc dân gian và tìm kiếm các hoạt chất mới có tiềm năng ứng dụng trong nghiên cứu dược liệu.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Việt Nam nằm trong vành đai khí hậu nhiệt đới gió mùa, là giao điểm của nhiều luồng di cư thực vật và sở hữu nguồn tài nguyên thực vật phong phú với hơn 4.000 loài có công dụng làm thuốc, trong đó khoảng 90% phân bố tự nhiên trong các hệ sinh thái rừng. Tuy nhiên, sự gia tăng dân số cùng áp lực từ các tập quán canh tác nương rẫy và khai thác lâm sản quá mức đang khiến diện tích rừng tự nhiên bị thu hẹp, đẩy nhiều loài dược liệu quý vào nguy cơ suy giảm và tuyệt chủng cục bộ. Vùng đồi núi Việt Nam chiếm tới 3/4 diện tích tự nhiên, là địa bàn cư trú của 54 dân tộc, trong đó các dân tộc thiểu số với khoảng 24 triệu người đã tích lũy được hệ thống tri thức bản địa phong phú về việc khai thác và chế biến cây cỏ làm thuốc trị bệnh.

Người Mường tại xã Địch Giáo, huyện Tân Lạc, tỉnh Hòa Bình sở hữu kho tàng kinh nghiệm dân gian lâu đời trong việc sử dụng thực vật rừng làm thuốc nam. Do sức ép mưu sinh và nhu cầu thu mua dược liệu của thương lái, nhiều loài cây thuốc có giá trị cao tại địa phương như Xạ đen, Huyết đằng, Sa nhân, Củ mài, Bình vôi đang bị khai thác ồ ạt, dẫn đến tình trạng cạn kiệt nguồn gen trong tự nhiên. Mặt khác, các tri thức bản địa quý giá này chủ yếu được lưu truyền bằng hình thức truyền khẩu trong phạm vi dòng họ, gia đình, chưa được ghi chép và hệ thống hóa thành tài liệu khoa học chính thức, đứng trước nguy cơ mai một khi thế hệ trẻ không còn mặn mà nối nghiệp.

Mục tiêu nghiên cứu của khóa luận được xác định cụ thể như sau:

1. Mục tiêu chung: Nghiên cứu thực trạng và kinh nghiệm sử dụng các loài cây thuốc của cộng đồng dân tộc Mường, làm cơ sở khoa học để đề xuất các giải pháp bảo tồn và phát triển nguồn tài nguyên cây thuốc có giá trị tại xã Địch Giáo, huyện Tân Lạc, tỉnh Hòa Bình.
2. Mục tiêu cụ thể:
   • Phản ánh được tính đa dạng về thành phần loài, dạng sống, sinh cảnh phân bố, bộ phận sử dụng và công dụng của các loài cây thuốc được cộng đồng người Mường tại địa phương sử dụng.
   • Ghi nhận và phân tích kinh nghiệm bản địa của người dân trong việc gây trồng, thu hái, sơ chế, bảo quản và buôn bán cây thuốc.
   • Đề xuất các giải pháp khả thi nhằm bảo tồn và phát triển bền vững tài nguyên cây thuốc tại địa phương.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Toàn bộ các loài thực vật làm thuốc đã và đang được cộng đồng người Mường tại xã Địch Giáo sử dụng để phòng và điều trị bệnh.
• Phạm vi không gian: Địa bàn xã Địch Giáo, huyện Tân Lạc, tỉnh Hòa Bình.
• Phạm vi thời gian: Thực hiện từ tháng 10 năm 2011 đến tháng 6 năm 2012 (các số liệu điều tra thị trường và giá thu mua được thu thập từ tháng 12/2011 đến tháng 4/2012).

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu được tiếp cận trên cơ sở lý thuyết của Thực vật học dân tộc (Ethnobotany) kết hợp với các nguyên lý điều tra tài nguyên thực vật rừng truyền thống. Các tài liệu chuyên khảo được kế thừa và đối chiếu gồm: Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam (Đỗ Tất Lợi), Từ điển cây thuốc Việt Nam (Võ Văn Chi), Tên cây rừng Việt Nam (2000), Danh lục các loài thực vật Việt Nam cùng Sách Đỏ Việt Nam (2007).

Phương pháp nghiên cứu thực địa kết hợp điều tra xã hội học nông thôn có sự tham gia của người dân (PRA) được triển khai cụ thể:

• Phương pháp kế thừa số liệu: Thu thập số liệu thứ cấp về điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội, hiện trạng tài nguyên rừng từ UBND xã Địch Giáo và các báo cáo ngành lâm nghiệp địa phương.
• Phương pháp điều tra sơ thám: Khảo sát tổng thể địa hình, phân bố thực vật, tiếp cận trạm y tế xã và các thầy lang bản địa để định hình kế hoạch ngoại nghiệp.
• Phương pháp điều tra theo tuyến: Thiết lập 04 tuyến điều tra thực địa với bề rộng quan sát 10m mỗi bên:
  • Tuyến 01: Từ Trạm Y tế xã men theo đường nội đồng qua xóm Khạng, chạy dọc đường suối đến xóm Sung 1 (chiều dài khoảng 4,5 km).
  • Tuyến 02: Khảo sát tại khu vực đồng ruộng, vườn nhà các hộ dân gây trồng thuốc nam và vườn thuốc Trạm Y tế xã (chiều dài khoảng 4,0 km).
  • Tuyến 03: Men theo đường mòn lên đồi Ai qua các trạng thái rừng Ic, Ia, IIb, qua khu vực rừng khoanh nuôi xóm Sung 1, Sung 2, Sung 3, ngược lên đồi Cát vào Bãi Tang, Tầm Thăm giáp xóm Trọng xã Phong Phú (chiều dài khoảng 7,0 km).
  • Tuyến 04: Men theo chân núi xóm Đồi Lò qua xóm Khạng, vùng đất màu ven suối Khạng đến hồ thủy lợi xóm Kem qua các trạng thái rừng Ia, Ic, IIb (chiều dài khoảng 4,5 km).
• Phương pháp điều tra ô tiêu chuẩn (OTC): Thiết lập 05 ô tiêu chuẩn đại diện cho các trạng thái rừng, gồm 04 ô diện tích 500 m² (20m x 25m) và 01 ô diện tích 1.000 m² (40m x 25m) để thống kê cấu trúc tầng tán và mật độ xuất hiện của cây thuốc.
• Phương pháp phỏng vấn: Thực hiện phỏng vấn sâu bằng phiếu điều tra bán cấu trúc đối với 30 hộ gia đình (tổng số 135 nhân khẩu), ưu tiên các hộ có người hành nghề bốc thuốc nam, người cao tuổi và các cá nhân am hiểu việc nhận mặt cây thuốc; áp dụng kỹ thuật kiểm tra chéo thông tin.
• Phương pháp thu và giám định tiêu bản: Thu thập mẫu tiêu bản ngoài thực địa gắn etiket, xử lý ép khô theo quy trình chuẩn của Đại học Lâm nghiệp và đối chiếu mẫu chuẩn trong các tài liệu chuyên ngành để xác định danh pháp khoa học.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan vấn đề nghiên cứu

Chương này khái quát tiến trình nghiên cứu tài nguyên thực vật làm thuốc trên thế giới và tại Việt Nam:

• Trên thế giới: Tài liệu chỉ ra con người sử dụng cây thuốc từ thời cổ đại (Pickring ghi nhận từ năm 4271 TCN ở Trung Cận Đông; Borisova B ghi nhận khoảng 5000 TCN). Y học cổ truyền Trung Hoa ghi nhận 356 vị thuốc trong Thần nông bản thảo, 52 đơn thuốc trong Thủ hậu cấp phương và 1.200 vị thuốc trong Bản thảo cương mục của Lý Thời Trân; tài liệu Ai Cập cổ đại ghi chép 800 cây thuốc và trên 700 bài thuốc. Giai đoạn cận hiện đại chứng kiến nhiều biệt dược ra đời từ kinh nghiệm dân gian bản địa: Taxol chiết xuất từ Thông đỏ (Taxus sp.) chữa ung thư theo kinh nghiệm thổ dân Amazon; Kavatone từ cây Kava (Piper methysticum) trị trầm cảm theo thổ dân Papua New Guinea; cao chiết từ Cọ lùn (Serenoa repens) và Mận Phi (Prunus africanum) chữa phì đại tuyến tiền liệt.
• Tại Việt Nam: Lịch sử y học cổ truyền ghi nhận những đóng góp lớn của Tuệ Tĩnh với tác phẩm Nam dược thần hiệu (396 vị thuốc, 3.873 bài thuốc) và Hồng Nghĩa Giác Tư Y Thư; Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác với bộ Hải Thượng Y Tông Tâm Lĩnh (28 tập, 66 quyển, thu thập 305 vị thuốc nam và 2.854 phương thuốc). Thời Pháp thuộc có công trình Catalogue des produits de L'Indochine của Crevost và Petelot (1952). Từ sau năm 1945, cố GS. Đỗ Tất Lợi xuất bản bộ sách Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam (hơn 800 loài). Viện Dược liệu thống kê nước ta có khoảng 3.800 đến 4.000 loài thực vật làm thuốc. Các nghiên cứu hiện đại đã chiết xuất thành công Auronon Glycozit từ hạt cây Chay (Artocarpus tonkinensis) để ức chế miễn dịch, chất Maloapelta từ lá cây Bùm bụp (Mallotus apelta) để kìm hãm tế bào ung thư.
• Nghiên cứu tri thức bản địa của các dân tộc thiểu số: Giai đoạn 1994–2005, Viện Sinh thái và Tài nguyên sinh vật đã điều tra tại các cộng đồng người H'Mông, Dao, Mường, Thái, Tày ở vùng núi phía Bắc. Nhiều công trình tiêu biểu như nghiên cứu cây thuốc dân tộc Thái tại Con Cuông (Nguyễn Nghĩa Thìn), thuốc người Dao tại Ba Vì (Trần Văn Ơn), thuốc người Cao Lan tại Tuyên Quang (Ty Thị Hoàn), thuốc người Bru - Vân Kiều tại Quảng Trị (Trần Thị Dung). Các nghiên cứu thực nghiệm đã bào chế thành công thuốc đau dạ dày từ Chè dây (Ampelopsis cantoniensis), thuốc viêm dạ dày từ Nghệ vàng (Curcuma longa), và bài thuốc thử nghiệm lâm sàng phì đại tuyến tiền liệt TLC-02 từ bài thuốc dân gian người Tày tại Cao Bằng.

Chương 2: Mục tiêu, đối tượng, nội dung và phương pháp nghiên cứu

Nội dung chương trình bày chi tiết mục tiêu, phạm vi không gian, thời gian và hệ thống hóa 4 nội dung trọng tâm của đề tài:

• Điều tra thành phần các loài cây thuốc được sử dụng tại xã Địch Giáo.
• Xác định đặc điểm phân bố, dạng sống và công dụng của các loài cây thuốc.
• Nghiên cứu kinh nghiệm bản địa của cộng đồng trong việc gây trồng, khai thác, chế biến và thương mại hóa cây thuốc.
• Đề xuất các giải pháp bảo tồn và phát triển tài nguyên cây thuốc. Chương 2 cũng chuẩn hóa hệ thống 05 mẫu biểu điều tra (Mẫu biểu 01 đến 05) phục vụ thu thập dữ liệu theo tuyến, ô tiêu chuẩn, phỏng vấn hộ gia đình và tổng hợp tri thức bản địa.

Chương 3: Điều kiện tự nhiên, dân sinh kinh tế

Khóa luận mô tả đặc điểm tự nhiên và kinh tế - xã hội của xã Địch Giáo:

• Vị trí địa lý: Xã nằm trên trục Quốc lộ 6 nối từ ngã ba Mãn Đức đi Mai Châu, gồm 13 xóm với tổng diện tích tự nhiên 1.209,68 ha. Phía Bắc giáp xã Phú Cường, phía Nam giáp xã Quy Mỹ, phía Đông giáp xã Phong Phú và Tuân Lộ, phía Tây giáp xã Quyết Chiến.
• Đất đai: Đất lâm nghiệp chiếm ưu thế với 705,25 ha (58,30%), đất sản xuất nông nghiệp đạt 371,75 ha (30,73%), đất nuôi trồng thủy sản 16,82 ha (1,39%), đất chuyên dùng 34,46 ha (2,85%), đất thổ cư 31,09 ha (2,57%), đất chưa sử dụng 18,56 ha (1,53%), đất nghĩa trang và sông suối chuyên dùng chiếm 31,75 ha (2,63%). Thổ nhưỡng gồm đất feralit vàng đỏ núi trung bình có hàm lượng mùn 6–7% và đất đồi núi thấp (trong đó đất bạc màu chiếm 30–35%).
• Khí hậu: Khí hậu nhiệt đới gió mùa, mùa mưa từ tháng 4 đến tháng 10 âm lịch, mùa khô từ tháng 11 đến tháng 3 âm lịch năm sau. Nhiệt độ trung bình năm 23°C (cao nhất 29°C, thấp nhất 16°C), độ ẩm trung bình 85%.
• Dân sinh - kinh tế: Toàn xã có 843 hộ với 3.699 nhân khẩu, dân tộc Mường chiếm đại đa số. Lao động trong độ tuổi là 1.789 người (chiếm 48,36%). Thu nhập bình quân đầu người năm 2011 đạt 10,68 triệu đồng/người/năm. Đời sống người dân dựa chủ yếu vào canh tác nông nghiệp (diện tích lúa nước 363 ha, ngô 118,5 ha, sắn 20 ha) và phụ thuộc đáng kể vào việc khai thác lâm sản phụ từ rừng.

Chương 4: Kết quả và phân tích kết quả

Chương này tập hợp toàn bộ các phát hiện định lượng và định tính thu được từ quá trình khảo sát thực địa:

1. Đa dạng thành phần loài thực vật làm thuốc

Qua khảo sát 04 tuyến, 05 ô tiêu chuẩn và phỏng vấn 30 hộ dân, đề tài đã lập danh lục gồm 134 loài cây thuốc thuộc 125 chi và 71 họ, phân bố trong 4 ngành thực vật bậc cao có mạch:

Ngành thực vật	Số họ	Tỷ lệ (%)	Số chi	Tỷ lệ (%)	Số loài	Tỷ lệ (%)
Ngọc lan (Magnoliophyta)	66	92,96	120	96,00	129	96,27
Dương xỉ (Polypodiophyta)	3	4,22	3	2,40	3	2,24
Thông đất (Lycopodiophyta)	1	1,41	1	0,80	1	0,75
Thông (Pinophyta)	1	1,41	1	0,80	1	0,75
Tổng cộng	71	100,00	125	100,00	134	100,00

Trong ngành Ngọc lan (Magnoliophyta), Lớp Hai lá mầm (Magnoliopsida) chiếm ưu thế tuyệt đối với 51 họ (77,28%), 98 chi (81,67%) và 100 loài (77,52%). Lớp Một lá mầm (Liliopsida) chỉ chiếm 15 họ (22,72%), 22 chi (18,33%) và 29 loài (22,48%).

Danh lục 10 họ thực vật có số loài làm thuốc nhiều nhất tại khu vực gồm 52 loài (chiếm 38,9% tổng số loài) và 48 chi (chiếm 38,4% tổng số chi): họ Cúc (Asteraceae) đứng đầu với 11 loài (8,2%); các họ còn lại gồm họ Hoa môi (Lamiaceae), họ Ráy (Araceae), họ Gừng (Zingiberaceae), họ Lúa (Poaceae), họ Thầu dầu (Euphorbiaceae), họ Dâu tằm (Moraceae), họ Đậu (Fabaceae), họ Vang (Caesalpiniaceae) và họ Cỏ roi ngựa (Verbenaceae) có từ 2 đến 5 loài mỗi họ.

2. Phân bố theo sinh cảnh và dạng sống

• Phân bố theo sinh cảnh: Cây thuốc phân bố tại 6 loại sinh cảnh khác nhau, tập trung cao nhất ở sinh cảnh Vườn với 54 loài (40,29%), tiếp đến là Rừng tự nhiên với 40 loài (29,85%), Ruộng có 17 loài (12,68%), Đồi có 10 loài (7,46%), Ven đường có 9 loài (6,71%) và Nương rẫy có 4 loài (2,99%).
• Phân bố theo dạng sống: Thân cỏ chiếm tỷ lệ cao nhất với 49 loài (36,56%), Thân gỗ lớn và nhỏ có 29 loài (21,64%), Thân bụi có 23 loài (17,16%), Thân leo có 10 loài (7,46%), Dây leo có 9 loài (6,71%), Thân thảo có 7 loài (5,22%), Thân củ rễ có 5 loài (3,73%) và Dạng cau dừa có 2 loài (1,49%).

3. Bộ phận sử dụng và nhóm bệnh điều trị

• Bộ phận sử dụng: Tổng số lượt sử dụng các bộ phận trên 134 loài đạt 198 lượt (hệ số sử dụng trung bình đạt 1,47 lượt/loài). Trong đó, Lá là bộ phận được dùng phổ biến nhất với 79 lượt (39,90%), tiếp theo là Thân với 29 lượt (14,60%), Quả với 25 lượt (12,63%), Rễ với 19 lượt (9,59%), Củ với 14 lượt (7,07%), Vỏ cây với 12 lượt (6,06%), Hoa với 9 lượt (4,54%), Tất cả các bộ phận (toàn cây) có 7 lượt (3,53%) và Hạt có 4 lượt (2,02%).
• Mức độ sử dụng bộ phận trên từng cây: Có 65 loài chỉ sử dụng 1 bộ phận (48,51%), 51 loài sử dụng 2 bộ phận (38,05%), 11 loài dùng 3 bộ phận (8,21%) và 7 loài khai thác toàn bộ cây (5,23%).
• Đa dạng về công dụng: Các loài cây thuốc được người dân sử dụng điều trị 20 nhóm bệnh khác nhau (tổng số 147 lượt sử dụng). Nhóm bệnh thanh nhiệt giải nhiệt có số loài dùng nhiều nhất (22 loài), bệnh thận và đau lưng (12 loài), bệnh ghẻ và mụn nhọt (11 loài), bệnh phong thấp đau nhức xương (11 loài), bệnh tiêu chảy (10 loài), bệnh hen ho (8 loài), bệnh tiêu hóa dạ dày (8 loài), bệnh lỵ (7 loài)...

4. Kinh nghiệm bản địa và chuỗi thị trường tiêu thụ

• Khảo sát 30 hộ dân (135 nhân khẩu) ghi nhận: 61 người biết nhận mặt cây thuốc (chiếm 45,18%), chỉ có 4 người hành nghề làm thuốc nam chuyên nghiệp (chiếm 2,96%). Người am hiểu chủ yếu là người già và phụ nữ trung niên; thanh niên hầu như không nắm bắt được tri thức này.
• Quy trình sơ chế: Rất đơn giản, chủ yếu là rửa sạch, thái nhỏ, phơi khô hoặc phơi sương, bảo quản trong túi nilon; rất ít khi nấu thành cao. Đề tài ghi chép kinh nghiệm thu hái và chế biến đặc thù cho 10 loài cây thuốc quý:

Tên loài	Mùa khai thác	Bộ phận và thời điểm khai thác	Kinh nghiệm chế biến, bảo quản
Bách bộ	Khi cây lụi tàn	Đào lấy củ	Đồ chín rồi đem phơi khô
Củ bình vôi	Cuối đông	Đào lấy củ	Thái mỏng, phơi khô
Củ mài	Mùa thu, đông	Đào lấy củ	Rửa sạch, phơi khô
Huyết đằng	Mùa xuân	Chặt lấy thân già	Thái nhỏ rồi phơi khô
Lá khôi	Quanh năm	Hái lá già, để lại lá non	Phơi trong bóng râm (phơi mát)
Gừng	Mùa đông, xuân	Đào lấy củ già	Để nơi thoáng mát, tránh ánh sáng
Khổ sâm	Quanh năm	Hái lá bánh tẻ	Phơi khô
Sa nhân	Tháng 8	Thu hái quả khi đã chuyển màu vàng	Phơi khô cả quả
Xạ đen	Quanh năm	Thu hái cả lá, thân, hạt	Thân thái mỏng rồi phơi khô cùng lá, hạt
Huyết giác	Mùa đông	Bóc lấy phần gỗ thân hóa đỏ	Chặt nhỏ rồi phơi khô

• Hiện trạng gây trồng: Toàn xã chỉ có 8 hộ gia đình chủ động gây trồng cây thuốc tại vườn nhà (các loài như Xạ đen, Khổ sâm, Huyết dụ đỏ, Sa nhân, Sâm đại hành, Mía dò, Lá khôi). Điển hình có hộ bà Bùi Thị Bui đã nhân giống thành công cây Khôi nhung bằng phương pháp giâm hom cành và bứng cây con từ rừng về thuần dưỡng.
• Thị trường và chênh lệch giá: Người dân khai thác tự do trong rừng tự nhiên rồi bán tươi hoặc phơi khô cho các điểm thu gom tại địa phương, hình thành chuỗi cung ứng chuyển tới đại lý thị trấn Mường Khến và đưa đi tiêu thụ tại các tỉnh (Hà Nội, Thanh Hóa, Vĩnh Phúc, Phú Thọ, TP. Hồ Chí Minh, Biên Hòa). Chênh lệch giá giữa giá thương lái thu mua tại xã và giá bán ra thị trường ghi nhận sự chênh lệch lớn:

Tên loài	Tên địa phương	Giá thương lái mua tại xã (VNĐ/kg)	Giá bán ra thị trường (VNĐ/kg)
Bách bộ	Pang búa	70.000	95.000
Thân Xạ đen	Cùn Xạ cái	90.000	140.000
Hạt Xạ đen	Hạt Xạ cái	95.000	150.000
Lá Xạ đen	Lá Xạ cái	90.000	130.000
Huyết đằng	Cùn máu người	10.000	20.000
Củ bình vôi	Bình vôi	15.000	25.000
Sa nhân	Cơng khụ	(ghi nhận theo thời giá)	150.000
Củ mài	Củ dạng	(ghi nhận theo thời giá)	105.000
Quả Tai chua	Không	6.000	10.000

• Khóa luận cũng ghi chép cụ thể phương thuốc trị rắn cắn (lá Bỏng, Mướp đắng, Ngót rừng), trị đau nhức xương khớp (rễ Trinh nữ, Lá lốt, Mía dò), sơ gan cổ trướng (quả Dứa dại sao vàng hạ thổ 3 lần), sỏi thận và đái buốt (Mã đề, Cỏ xước, Hà thủ ô trắng, Râu ngô, Rau má, Ý dĩ sao vàng sắc uống), cùng các bài thuốc hạ huyết áp, trị ho, bỏng lửa và giải rượu.

Kết quả và đóng góp

Văn bản khóa luận đã đạt được những kết quả và đóng góp cụ thể:

• Thống kê định lượng danh lục gồm 134 loài cây thuốc thuộc 125 chi, 71 họ của 4 ngành thực vật có mạch, phản ánh cấu trúc phân loại học chi tiết và ghi nhận 10 họ thực vật chiếm tỷ trọng lớn nhất tại khu vực nghiên cứu.
• Định lượng hóa mức độ sử dụng: Xác lập tỷ lệ phân bố theo 6 sinh cảnh (Vườn 40,29%, Rừng 29,85%...), 8 dạng sống (Thân cỏ chiếm 36,56%, Thân gỗ 21,64%...), 9 loại bộ phận dùng (Lá 39,90%, Thân 14,60%, Quả 12,63%...) và phân loại vào 20 nhóm bệnh điều trị.
• Tư liệu hóa tri thức bản địa: Ghi nhận thực trạng hiểu biết cây thuốc trong 30 hộ dân (tỷ lệ biết mặt thuốc 45,18%, tỷ lệ hành nghề thuốc 2,96%), hệ thống hóa phương pháp sơ chế 10 loài thuốc quý và quy trình sử dụng các bài thuốc gia truyền của người Mường.
• Khảo sát chuỗi cung ứng thương phẩm: Lập bảng so sánh giá bán giữa người thu hái và thương lái, vạch rõ sơ đồ đường đi của cây thuốc từ rừng Địch Giáo đến thị trường các đô thị lớn.
• Hệ thống giải pháp đề xuất từ tác giả:
  • Tuyên truyền, nâng cao nhận thức bảo tồn cho người dân địa phương; tổ chức truyền dạy tri thức bản địa cho thế hệ trẻ.
  • Áp dụng các biện pháp bảo tồn tại chỗ (In-situ) tại các diện tích rừng tự nhiên, kiểm soát chặt chẽ các hình thức khai thác tận diệt (chặt toàn bộ cây, đào tận gốc rễ).
  • Khuyến khích bảo tồn chuyển chỗ (Ex-situ) bằng cách nhân rộng mô hình vườn thuốc gia đình (như mô hình giâm hom Lá khôi của hộ bà Bùi Thị Bui) và xây dựng vườn thuốc nam chuẩn tại trạm y tế và các thôn bản.
  • Quản lý thị trường buôn bán dược liệu địa phương, kiểm soát đầu mối thu mua nhằm hạn chế tình trạng xuất bán dược liệu thô chưa qua chế biến.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Khóa luận chỉ rõ các giới hạn tồn tại trong quá trình thực hiện:

• Hạn chế: Thời gian thực tập ngoại nghiệp còn hạn chế (triển khai từ cuối năm 2011 đến giữa năm 2012), kinh phí eo hẹp; số lượng phiếu phỏng vấn dừng lại ở quy mô 30 hộ gia đình nên chưa bao quát toàn bộ 13 xóm trong xã; các bài thuốc gia truyền mới chỉ dừng ở mức độ ghi chép kinh nghiệm dân gian qua phỏng vấn mà chưa có điều kiện phân tích hàm lượng hoạt chất hóa học hay thử nghiệm dược lý lâm sàng.
• Hướng nghiên cứu tiếp:
  • Tiếp tục mở rộng diện tích điều tra trên toàn bộ các trạng thái rừng và sinh cảnh đặc thù còn lại của huyện Tân Lạc.
  • Phối hợp với các viện, trung tâm dược liệu để tiến hành chiết tách hoạt chất, phân tích độc tính và kiểm định hiệu lực dược lý của các bài thuốc kinh nghiệm đặc thù (như bài thuốc trị rắn cắn, bài thuốc trị xơ gan cổ trướng từ Dứa dại sao vàng hạ thổ).
  • Xây dựng dự án phát triển mô hình trồng bán tự nhiên dưới tán rừng các loài dược liệu bản địa có giá trị kinh tế cao (Xạ đen, Lá khôi, Sa nhân, Củ bình vôi) theo tiêu chuẩn GACP.

Giá trị tham khảo

Bản khóa luận mang giá trị thực tiễn và tư liệu tham khảo đối với nhiều nhóm đối tượng:

• Sinh viên, học viên và giảng viên các chuyên ngành Quản lý tài nguyên rừng, Lâm học, Sinh thái học thực vật và Dược học dân tộc: Cung cấp nguồn số liệu thực chứng, phương pháp luận điều tra thực địa theo tuyến, phương pháp thiết lập ô tiêu chuẩn kết hợp bộ công cụ phỏng vấn PRA trong nghiên cứu thực vật làm thuốc.
• Cán bộ quản lý lâm nghiệp và chính quyền địa phương xã Địch Giáo, huyện Tân Lạc: Cung cấp bức tranh thực trạng về tài nguyên cây thuốc và áp lực thương mại hóa dược liệu, làm căn cứ xây dựng kế hoạch quản lý bảo vệ rừng và định hướng sinh kế cho người dân bản địa.
• Người làm đề tài nghiên cứu về tri thức bản địa dân tộc Mường: Phần tài liệu ghi chép chi tiết về kỹ thuật thu hái theo mùa, phương pháp sơ chế 10 loài thuốc quý và danh mục các bài thuốc dân gian là tư liệu có thể kế thừa và so sánh liên vùng.

Câu hỏi thường gặp

1. Khóa luận ghi nhận bao nhiêu loài cây thuốc và ngành thực vật nào chiếm ưu thế lớn nhất?
Nghiên cứu đã ghi nhận 134 loài cây thuốc thuộc 125 chi và 71 họ nằm trong 4 ngành thực vật. Ngành Ngọc lan (Magnoliophyta) chiếm ưu thế tuyệt đối với 66 họ (92,96%), 120 chi (96,00%) và 129 loài (96,27%), trong đó Lớp Hai lá mầm (Magnoliopsida) chiếm tới 77,52% tổng số loài của ngành.

2. Tại sao sinh cảnh Vườn lại có số lượng loài cây thuốc ghi nhận cao hơn sinh cảnh Rừng tự nhiên?
Số loài cây thuốc xuất hiện ở sinh cảnh Vườn đạt 54 loài (40,29%), cao hơn sinh cảnh Rừng với 40 loài (29,85%). Nguyên nhân do cây thuốc tại vườn nhà được người dân chủ động bảo vệ, che chở và giữ lại để sử dụng khi cần; trong khi đó, cây thuốc tại sinh cảnh rừng tự nhiên đang chịu tác động khai thác mạnh mẽ từ con người và hiện tượng đốt nương làm rẫy khiến nhiều loài bị suy giảm.

3. Tỷ lệ nhận thức và mức độ am hiểu về cây thuốc nam trong cộng đồng người Mường tại xã Địch Giáo như thế nào?
Kết quả phỏng vấn 30 hộ dân (135 nhân khẩu) cho thấy có 61 người biết nhận mặt cây thuốc (chiếm 45,18%), nhưng chỉ có 4 người hành nghề bốc thuốc nam chuyên nghiệp (chiếm 2,96%). Những người am hiểu chủ yếu là người già và phụ nữ trung niên, trong khi thế hệ thanh niên gần như không biết nhận mặt cây thuốc.

4. Mức độ chênh lệch giá giữa người dân thu hái tại rừng và thương lái bán ra thị trường thể hiện như thế nào?
Có sự chênh lệch giá rất lớn giữa giá người dân bán cho đầu mối thu mua tại xã và giá thương lái bán ra thị trường. Ví dụ: Bách bộ được mua 70.000 đ/kg nhưng bán ra 95.000 đ/kg (chênh 25.000 đ/kg); Thân Xạ đen mua 90.000 đ/kg nhưng bán ra 140.000 đ/kg (chênh 50.000 đ/kg); Hạt Xạ đen mua 95.000 đ/kg bán ra 150.000 đ/kg (chênh 55.000 đ/kg); Huyết đằng mua 10.000 đ/kg bán ra 20.000 đ/kg (chênh gấp đôi).

5. Mô hình nhân giống và gây trồng bảo tồn cây thuốc quý nào đã bước đầu thành công tại địa phương?
Khóa luận ghi nhận mô hình của hộ gia đình bà Bùi Thị Bui tại xóm Sung 2 đã bước đầu thành công trong công tác bảo tồn chuyển chỗ loài cây Lá khôi (Khôi nhung) bằng kỹ thuật giâm hom thân và bứng cây con từ rừng về trồng thuần dưỡng trong vườn nhà, bên cạnh việc gây trồng các loài Xạ đen, Khổ sâm, Sa nhân, Sâm đại hành.

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của sinh viên Bùi Văn Tuyên đã phản ánh toàn diện tính đa dạng của 134 loài thực vật làm thuốc và hệ thống hóa được kho tàng tri thức bản địa đặc sắc của cộng đồng người Mường tại xã Địch Giáo, huyện Tân Lạc, tỉnh Hòa Bình. Công trình đã chỉ rõ thực trạng suy thoái nghiêm trọng của nguồn dược liệu tự nhiên dưới áp lực khai thác thương mại tự do và sự chênh lệch chuỗi giá trị thị trường, đồng thời cảnh báo nguy cơ mai một tri thức truyền thống giữa các thế hệ. Các số liệu thực địa và giải pháp bảo tồn kết hợp giữa tại chỗ (In-situ) và chuyển chỗ (Ex-situ) do tác giả đề xuất là cơ sở khoa học thiết thực phục vụ công tác quy hoạch tài nguyên lâm sản ngoài gỗ và phát triển kinh tế cộng đồng vùng cao.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: TÔNG QUAN VẦN ĐÈ NGHIÊN CỨU. Lược sử nghiên cứu cây thuốc trên Thế giới. Lược sử nghiên cứu cây thuốc ở Việt Nam. Tình hình điều tra, nghiên cứu tài nguyên cây ở ViệtNam Sai 1.

Tình hình nghiên cứu tri thức và kinh nghiệm sủ dụng 'cây thuốc của các cộng đồng dân tộc thiểu số ở Việt Nam. aang wD Chương 2: MỤC TIÊU, DOI TUONG, DUNG, PHUONG PHAP NGHIEN CUU. Mục tiêu nghiên cứu. Mục tiêu chung 2.

Mục tiêu cụ 2. Đối tượng, phạm vi nghỉ 2. Đối tượng nghiên cứu. Phạm vi nghiên cứu.

Nội dung nghiên cú 2. Phương pháp nghiê 2. Kế thừa số 3. Vị trí địa lý 3.

Địa hình, địa mạo, đât đai thô nhưỡng. Khí hậu thuỷ văn. Điều kiện dân sinh kinh tế. Dân số, lao động và thành phần dân tộc.

Co sé ha tang. Chuong 4: KET QUA VA PHAN TICH KET QUA.1 Tinh đa dạng cây thuốc được cộng đồng người Mường sử dụng tại khu vực nghiên cứu. Đa dạng về bậc chi, loài thực vật. Đặc điểm phân bố các loài cây thuốc được sử dụ Da dạng về nơi sống;(sinh cảnh).

Dạng sống và công dụng các lo: nghiên cứu.Da dang vé dang song.Da dang về bé phan sir dung .Đa dạng về công dụng. dụng các loài cây thud 4.1 Tình hình sử dụng các l uô u vực nghiên cứu.Tình hình khai thác cây thuốc và kinh nghiệm chế biến. Tình hình gây trồn thuốc tại địa phương. Một số bài ~ nghiệm của cộng đồng dân tộc Mường tại xã `© Địch Giáo.

KÉT LUẬN ~ TÔN TẠI ~KIÊN NGHỊ DANH MUC BANG BIEU Bang 4.1: Thành phần các loài cây thuốc được sử dụng tại xã Địch Giáo.2: Số lượng họ, chỉ, loài cây thuốc được sử dụng ở 2 lớp trong ngành Ngọc lan.3: Tỷ lệ % 10 họ có số loài lớn nhật Biểu 4.1: Sự phân bố cây thuốc trong các sinh cảnh.2: Dạng sống của thực vật làm thuốc tại khu Bảng 4.4: Đa dạng bộ phận sử dụng.3: Mức độ sử dụng các bộ phận của cây Biểu 4.4 :Công dụng các loài cây thuốc được sử dụng theØ nhóm bệnh Bảng 4.5: Tỷ lệ % số người làm thuốc me mặt thuốc nam. Kinh nghiệm khai thác và chế biến ,bảo ~)quấn một số loài cây thuốc quý có giá trị tại khu vực nghiên cứu.7a: Giá cây thuốc thương lái thu moe i dia phuong thang 12/2011 đến tháng 4/2012.7b: Giá cây aS thuôc biết thị trường tháng 12 / 2011 đến tháng 4/2012. 238 ay DANH MỤC SƠ ĐÒ 7 ond Hình 01: Sơ đồ chuỗi thị trường tiêu thụ cây thuốc tại khư vực nghiên cứu .39 DANH MUC CAC TU VIET TAT Từ viết tắt Giải thích ĐT Điều tra PV Phỏng vấn UBND ủy ban nhân dân .TCN Trước công nguyên 2 Ị OTC Ö tiêu chuẩn ¿. TRUONG DAI HOC LAM NGHIEP KHOA QUAN LY TAI NGUYEN RUNG VA MOI TRUONG 000 == TOM TAT KHOA LUAN TOT NGHIEP 1.

Tên khoá luận:“Nghiên cứu tính đa dạng cây thuốc c sử dụng và kinh nghiệm bản địa trong việc sử dụng cây thuốc tại cộng người Mường xã Địch Giáo, huyện Tân Lạc, tỉnh Hòa Bình. Sinh viên thực hiện: Bùi Văn Tuyên & / 3. Giáo viên hướng dẫn: ThS. Phạm Thanh Hà 4.

Mục tiêu nghiên cứu: Thông qua nghiên bey: trang, kinh nghiém str dung các loài cây thuốc được sử dụng của dan t Mường, tử đó làm cơ sở cho việc đề xuất một số giải pháp bảo tồn và phát TH cây thuốc có giá trị tại xã Địch Giáo, huyện Tân Lạc, tỉnh Hòa Bình. Nội dung nghiên cứu: 9 © ~ Điêu tra thành phân các loài c¡ thuốc được sử dụng tại địa phương. - Đặc điểm phân bố các Ì uốc được sử dụng tại địa phương. Dạng - sống và cộng các loài cây thuốc được sử dụng.

~ Nghiên cứu kinh i an dia của người dân trong việc gây trồng, khai thác và sử dụng các loài cây thuốc. Những kết quả đạt được: oy - Lập danh lực cây uốế được sử dụng tại địa phương tổng số loài được sử dụng làm thuốc.134 loằthuộc 120 chỉ và 71 họ. Hà Nội, Ngày 30 tháng 05 năm 2012 Sinh viên thực hiện Bùi Văn Tuyên DAT VAN DE Cây thuốc là tài nguyên thực vật có giá trị thiết thực cho người dân địa phượng nhất là người dân sống phụ thuộc vào rừng.Từ xưa, con người đã biết sử dụng cây cỏ trong phòng và chữa trị các bệnh. Cùng với sự phát triển của xã hội loài người, cây thuốc ngày càng trở nên quan trọng đối với đời sống của con người.

Việc sử dụng cây thuốc vừa in quả cao, vừa không gây tác dụng phụ như các loại thuốc Tây hi Nagy: Tại Tal)Các quốc gia đang phát triển một tỷ lệ lớn dân số đã và dang dụng cây sò bố để làm thuốc xy chữa bệnh. l : fe © Lãnh thô Việt Nam nắm tron trong ae hậu nhiệt đới gió mùa. Việt Nam còn là cái nôi của thực vật hạt kín, đôi thời là giao điểm của nhiều - luồng thực vật di cư từ các khu hệ thực vật lân cậni, cùng với sự đa dạng về địa hình đã làm cho hệ thực vật nói chung và thực Xật rừng nói riêng của nước ta vô cùng đa dạng và phong, phú về phân bố tổng như thành phẩn loài. Bao gồm các loài gỗ, nứa, song mâ biệt lä thực vật làm thuốc.

Theo thống kê hiện nay ở Việt Nam đã 4000 loài thực vật có công dụng làm thuốc.90% là cấyỷ mọc tự nhiên và tập trung chủ yếu trong các quần xã thực Palin cây làm thuốc ở Việt Nam mọc tự nhiên ở vùng rừng núi, nơi nguồn tài nguyên thiên nhiên đang bị suy giảm do nhiều nguyên ac nhan như sự gia tăng dân số, đốt nương làm rẫy. đã dẫn đến sự đe dọa tuyệt chủng của nhiều loài sinh vật. Ving 1 ệt Nam chiếm tới 3/4 diện tích lãnh thổ, là nơi cư trú của 54 dân tộc Len các dân tộc thiểu số với khoảng 24 triệu người, chiếm hơn 18 ¢ ae udc gia. Chinh su da dang về sắc tộc này cùng với sự khác biệt về thề quan, van hóa trong từng cộng đồng dân tộc đã dẫn đến sự đa.

dạng những kinh nghiệm trong việc chữa trị bệnh và cách sử dụng nguồn nguyên liệu làm thuốc bản địa. Thực tế cho thấy rằng có nhiều dân tộc thiểu số ở Việt Nam như: Dao, Tày, Mường, Thái, Cao Lan. từ lâu đời đã tích lãy được nhiều kinh nghiệm trong việc sử dụng các loài cây có sẵn để làm thuốc chữa bệnh và bồi bể sức khỏe. Tương tự như vậy người dân tộc Mường ở tỉnh Hòa Bình nói chung và xã Địch Giáo huyện Tân Lạc nói riêng từ lâu đã biết sử dụng nhiều cây thuốc theo cách truyền thống.

Tuy vậy do sự khai thác không đúng mức đã khiến một số cây thuốc trong khu vực trở nên hiếm và mất đi. Do đó việc điều tra thành phần công dụng cây thuốc nam trong khu vực cũn; tìm hiểu về vốn £ K a À kiên thức bản địa này là một việc làm có ý nghĩa thi: ic VỚI cộng đông nơi `. Hơn nữa, vân đề này tại địa phương còn ít được quan tâm: - Việc ghi nhận lại những, kiến thức quý sử dịng cây thuốc và giải pháp bảo tồn và phát triển cây thuốc, bà uốc có giá trị mà hiện tại nơi đây chưa có tài liệu nghiên cứu chính thô; le. việc làm hết sức cần thiết Xuất phát từ lý do trên, tôi th i đềtài Tốt nghiệp “Nghiên cứu tính đa dạng cây thuốc được sử dụng và kinh nghiém bản địa trong việc sử dụng cây thuốc tại cộng đồng người Mường Xã Địch Giáo huyện Tân Lạc tỉnh Hòa Bình” đễ góp phần I Ơ SỞ chờ việc quản lý ,sử dụng hợp lý nguồn tài nguyên cây thuốc khu Vực nghiên cứu và bổ sung thêm một phần hiểu biết của mình cũng nhưifến thức sử dụng cây thuốc chữa bệnh của dân tộc Mường tại địáphương.

' a “ >` Chuong 1 TONG QUAN VAN DE NGHIEN CUU 1. Lược sử nghiên cứu cây thuốc trên Thế giới. Sử dụng cây thuốc gắn liền với sự phát triển của nhân loại. Ngay từ khi xuất hiện trên trái đất, con người đã sử dụng các loài thực vật để duy trì sự sống.

Trong quá trình đó, người ta đã phát hiện ra những,loài có khả năng phòng và chữa bệnh. Dần dần các kinh nghiệm được tick uy và phổ biến. Đó là quá trình hình thành cơ sở sty cay thuốc trong y học truyền thống của dân tộc. Càng ngày tri thức Xi loa ngày càng được nâng cao, nhất là khi khoa học phát triển, việc sử dụng-€ây thuốc ngày càng mở rộng hơn và mang lại hiệu quả to lớ wi vệ sức khoẻ con người.

xà yy Trong cuốn “Lịch sử niên đại cây cổ”, ấn hành năm 1878, Charles Pickring đã chỉ rõ: Ngay từ năm 4271 trước Os nguyên ( TCN ) người dân trong khu vực Trung Cận Đông desi dungaahidu loài (sung, vả, cau dừa.) để làm lương thực và chữa bệnh, Dựa trên các bằng chứng khảo cỗ học, Borisova B (1960) chỉ ra iy? khoang 5000 năm TCN cây thuốc đã được sử dụng rộng rãi va vi = c tiêu chiếm đoạt trong các cuộc chiến tranh giữa các bộ tộc. Như:vậy,t m điện trọng của các loài cây thuốc được loài > người nhận thức tự ớ , VIỆCkg thập, nhập nội các giống cây thuốc quý được thực hiện ngay từ inv Cổ đại và được thực hiện bởi các chiến binh. thời 1g 80% dân số thế giới dựa vào dược phẩm mang tính truyền thống loài động, thực vật để sử dụng cho những sơ cứu ban đầu khi nhiễm answorth, 1988). Trong tập “Thần nông bản thảo” chỉ rõ khoảng, 50001nam Ftrước đây người Trung Hoa cổ đại đã sử dụng 356 vị thuốc và cây thuốc đề phòng và chữa bệnh.

Vào đời nhà Hán (năm 168 TCN) trong cuốn sách “Thủ hậu cấp phương”, tác giả đã thống kê 52 đơn thuốc trị bệnh từ các loại cây cỏ. Tới giữa thế kỷ XVI, Thời Lý Trần thống kê 1200 vị thuốc trong tập “Bản thảo cương mục”. Cách đây khoảng 3600 năm trước đã được người Ai Cập cổ tổng hợp từ các tài liệu cổ xưa về sử dụng cây thuốc với 800 cây thuốc và trên 700 bài thuốc. Người Ân Độ cổ đại cách đây 2000 năm để lại tài liệu về công dụng cây cỏ làm thuốc của người Hin đu.

^ er dẪn si Ở Pháp là nơi đã tập trung nhiều nhà thực vậtđược coi là những người as đầu tiên của Châu Âu nghiên cứu về thực vật er Aovio những năm đầu của thế kỷ XX, trong chương trình nghiên cì “vat Dong Duong Perry công bố 1000 loài cây và dược li lam kaa được kiểm chứng và viết thành cuốn sách Medicinal plant of eastand southeast Asia (1985).