Nghiên cứu tính đa dạng cây thuốc được sử dụng và kinh nghiệm bản địa trong việc sử dụng cây thuốc tại cộng đồng người mường xã địch giáo huyện tân lạc tỉnh hòa bình

Nghiên cứu tính đa dạng cây thuốc và kinh nghiệm bản địa trong sử dụng cây thuốc tại cộng đồng người Mường xã Địch Giáo, huyện Tân Lạc, tỉnh Hòa Bình.

• Tác giả: Bùi Văn Tuyên
• Người hướng dẫn: ThS. Phạm Thanh Hà
• Trường học: Đại học Lâm Nghiệp
• Chuyên ngành: Quản lý tài nguyên rừng và môi trường
• Đề tài: Nghiên cứu tính đa dạng cây thuốc được sử dụng và kinh nghiệm bản địa trong việc sử dụng cây thuốc tại cộng đồng người Mường xã Địch Giáo huyện Tân Lạc tỉnh Hòa Bình
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2012
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC BẢNG BIỂU
• DANH MỤC SƠ ĐỒ
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• TÓM TẮT KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP
• ĐẶT VẤN ĐỀ
• 1. Chương 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Lược sử nghiên cứu cây thuốc trên thế giới
• 1.1.1. Nghiên cứu cây thuốc truyền thống của các dân tộc thiểu số trên thế giới
• 1.2. Lược sử nghiên cứu cây thuốc ở Việt Nam
• 1.2.1. Tình hình điều tra, nghiên cứu tài nguyên cây thuốc ở Việt Nam
• 1.2.2. Tình hình nghiên cứu tri thức và kinh nghiệm sử dụng cây thuốc của các cộng đồng dân tộc thiểu số ở Việt Nam
• 2. Chương 2: MỤC TIÊU, ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 2.1.1. Mục tiêu chung
• 2.1.2. Mục tiêu cụ thể
• 2.2. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 2.2.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.2.2. Phạm vi nghiên cứu
• 2.3. Nội dung nghiên cứu
• 2.4. Phương pháp nghiên cứu
• 2.4.1. Phương pháp kế thừa số liệu
• 3. Chương 3: ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN VÀ DÂN SINH KINH TẾ KHU VỰC NGHIÊN CỨU
• 3.1. Điều kiện tự nhiên
• 3.1.1. Vị trí địa lý
• 3.1.2. Địa hình, địa mạo, đất đai thổ nhưỡng
• 3.1.3. Khí hậu thủy văn
• 3.2. Điều kiện dân sinh kinh tế
• 3.2.1. Dân số, lao động và thành phần dân tộc
• 3.2.2. Cơ sở hạ tầng
• 4. Chương 4: KẾT QUẢ VÀ PHÂN TÍCH KẾT QUẢ
• 4.1. Tính đa dạng cây thuốc được cộng đồng người Mường sử dụng tại khu vực nghiên cứu
• 4.1.1. Đa dạng về bậc chi, loài thực vật
• 4.1.2. Đặc điểm phân bố các loài cây thuốc được sử dụng
• 4.1.2.1. Đa dạng về nơi sống (sinh cảnh)
• 4.1.3. Dạng sống và công dụng các loài cây thuốc tại khu vực nghiên cứu
• 4.1.3.1. Đa dạng về dạng sống
• 4.1.3.2. Đa dạng về bộ phận sử dụng
• 4.1.3.3. Đa dạng về công dụng
• 4.2. Tình hình sử dụng các loài cây thuốc tại khu vực nghiên cứu
• 4.2.1. Tình hình khai thác cây thuốc và kinh nghiệm chế biến
• 4.2.2. Tình hình gây trồng cây thuốc tại địa phương
• 4.2.3. Một số bài thuốc kinh nghiệm của cộng đồng dân tộc Mường tại xã Địch Giáo
• KẾT LUẬN - TỒN TẠI - KIẾN NGHỊ

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Cây Thuốc Người Mường tại Hòa Bình

Nghiên cứu về cây thuốc và kinh nghiệm bản địa sử dụng chúng là vô cùng quan trọng, đặc biệt tại các cộng đồng dân tộc thiểu số như người Mường ở Hòa Bình. Từ xa xưa, con người đã biết sử dụng cây cỏ để phòng và chữa bệnh. Cùng với sự phát triển của xã hội, cây thuốc ngày càng trở nên quan trọng đối với đời sống. Việt Nam, với khí hậu nhiệt đới gió mùa và địa hình đa dạng, là một trong những cái nôi của thực vật hạt kín, đồng thời là giao điểm của nhiều luồng thực vật. Sự đa dạng này tạo nên tiềm năng lớn về nguồn dược liệu tự nhiên. Tuy nhiên, việc khai thác quá mức đang đe dọa sự tồn tại của nhiều loài cây thuốc quý. Nghiên cứu này tập trung vào xã Địch Giáo, huyện Tân Lạc, tỉnh Hòa Bình, nhằm ghi nhận những kiến thức bản địa quý báu, đồng thời đề xuất các giải pháp bảo tồn và phát triển cây thuốc có giá trị.

1.1. Lịch Sử Nghiên Cứu Cây Thuốc Dân Gian Người Mường

Việc sử dụng cây thuốc gắn liền với sự phát triển của nhân loại. Kinh nghiệm sử dụng cây thuốc được tích lũy và truyền bá qua nhiều thế hệ, hình thành nên nền tảng của y học cổ truyền. Theo Charles Pickring, ngay từ năm 4271 trước Công nguyên, người dân Trung Cận Đông đã sử dụng nhiều loài cây như sung, vả, cau dừa để làm lương thực và chữa bệnh. Borisova B (1960) cũng chỉ ra rằng khoảng 5000 năm trước Công nguyên, cây thuốc đã được sử dụng rộng rãi trong các cuộc chiến tranh giữa các bộ tộc. Từ đó có thể thấy tầm quan trọng của cây thuốc đối với cuộc sống của loài người.

1.2. Thực Trạng Nguồn Dược Liệu Tự Nhiên tại Việt Nam

Việt Nam nắm trọn trong vùng khí hậu nhiệt đới gió mùa, là cái nôi của thực vật hạt kín, giao điểm của nhiều luồng thực vật. Cả nước ước tính có thể lên đến 12000 loài thực vật và được đánh giá là quốc gia có tiềm năng lớn về nguyên liệu cây thuốc. Do đời sống còn gắn liền với việc khai thác và sử dụng thực vật, các dân tộc thiểu số ở Việt Nam có nhiều kinh nghiệm và kiến thức quý trong chế biến và sử dụng thực vật, đặc biệt là cây thuốc. Các kiến thức này thường được truyền miệng trong một phạm vi hẹp, nên cần được phát huy để phục vụ cho xã hội.

II. Thách Thức Bảo Tồn Tính Đa Dạng Cây Thuốc Hòa Bình

Mặc dù có tiềm năng lớn về nguồn dược liệu tự nhiên, Việt Nam đang đối mặt với nhiều thách thức trong việc bảo tồn tính đa dạng của cây thuốc. Việc khai thác không bền vững, chuyển đổi mục đích sử dụng đất và mất rừng đang làm suy giảm nguồn dược liệu. Nhiều loài cây thuốc quý trở nên hiếm hoặc thậm chí có nguy cơ tuyệt chủng. Bên cạnh đó, sự du nhập của các phương pháp chữa bệnh hiện đại cũng khiến cho tri thức bản địa về cây thuốc dần mai một. Cần có những biện pháp can thiệp kịp thời để bảo tồn nguồn dược liệu quý giá này cho các thế hệ tương lai.

2.1. Nguyên Nhân Suy Giảm Cây Thuốc Hiếm Hòa Bình

Nguồn nguyên liệu cây thuốc ở Việt Nam đang suy giảm do nhiều nguyên nhân, bao gồm sự gia tăng dân số, đốt nương làm rẫy, khai thác không đúng mức dẫn đến sự đe dọa tuyệt chủng của nhiều loài sinh vật. Điều này đặc biệt nghiêm trọng ở vùng núi phía Bắc, nơi cư trú của nhiều dân tộc thiểu số với vốn văn hóa và tri thức bản địa phong phú về cây thuốc.

2.2. Nguy Cơ Mai Một Kinh Nghiệm Bản Địa Sử Dụng Cây Thuốc

Sự du nhập của y học hiện đại cũng góp phần làm mai một kinh nghiệm bản địa về sử dụng cây thuốc truyền thống. Giới trẻ ngày càng ít quan tâm đến những bài thuốc dân gian và kiến thức về công dụng cây thuốc. Điều này dẫn đến nguy cơ mất đi những bài thuốc chữa bệnh thông thường đã được tích lũy qua nhiều thế hệ.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Cây Thuốc Tại Địch Giáo Tân Lạc

Nghiên cứu này sử dụng kết hợp nhiều phương pháp khác nhau để thu thập dữ liệu. Phương pháp phỏng vấn bán cấu trúc được sử dụng để thu thập thông tin từ người dân địa phương về tên cây thuốc bằng tiếng Mường, công dụng cây thuốc theo kinh nghiệm dân gian, phương pháp sử dụng cây thuốc và bài thuốc chữa bệnh thông thường. Bên cạnh đó, phương pháp điều tra thực địa được sử dụng để thu thập mẫu vật thực vật học dân tộc, xác định danh mục cây thuốc và đánh giá tính đa dạng cây thuốc tại khu vực nghiên cứu.

3.1. Phỏng Vấn Thu Thập Tri Thức Bản Địa Về Cây Thuốc

Phỏng vấn được thực hiện với những người có kinh nghiệm sử dụng cây thuốc lâu năm, thầy lang và những người am hiểu về y học cổ truyền trong cộng đồng người Mường. Mục tiêu là thu thập thông tin chi tiết về các loài cây thuốc, cách sử dụng, liều lượng và kinh nghiệm chữa bệnh cụ thể.

3.2. Điều Tra Thực Địa Đánh Giá Đa Dạng Cây Thuốc Địa Phương

Điều tra thực địa được tiến hành tại các khu vực rừng, nương rẫy và vườn nhà để thu thập mẫu vật cây thuốc. Các mẫu vật được xác định tên khoa học và ghi chép các thông tin về môi trường sống, đặc điểm hình thái và công dụng theo kinh nghiệm bản địa.

3.3. Thống Kê và Phân Tích Dữ Liệu Cây Thuốc Địch Giáo

Dữ liệu thu thập được từ phỏng vấn và điều tra thực địa được thống kê, phân tích và xử lý bằng các phương pháp thống kê mô tả. Mục tiêu là xác định thành phần loài cây thuốc, mức độ sử dụng cây thuốc và mối quan hệ giữa cây thuốc và các bệnh tật thường gặp trong cộng đồng.

IV. Kết Quả Nghiên Cứu Tính Đa Dạng Cây Thuốc Người Mường

Kết quả nghiên cứu cho thấy cộng đồng người Mường tại xã Địch Giáo sử dụng một số lượng lớn các loài cây thuốc khác nhau để chữa bệnh. Tính đa dạng của cây thuốc thể hiện ở số lượng loài, họ và chi thực vật. Các loài cây thuốc được sử dụng có nguồn gốc từ nhiều sinh cảnh khác nhau, bao gồm rừng tự nhiên, vườn nhà và nương rẫy. Các bộ phận của cây thuốc được sử dụng cũng rất đa dạng, bao gồm lá, rễ, thân, vỏ và quả.

4.1. Danh Mục Cây Thuốc Được Sử Dụng Tại Địch Giáo

Nghiên cứu đã lập danh mục các loài cây thuốc được sử dụng tại địa phương, bao gồm cả tên khoa học, tên địa phương và bộ phận sử dụng. Danh mục này cung cấp thông tin quan trọng cho việc bảo tồn và phát triển nguồn dược liệu tại khu vực.

4.2. Công Dụng Cây Thuốc Theo Kinh Nghiệm Dân Gian

Nghiên cứu đã ghi nhận lại các công dụng cây thuốc theo kinh nghiệm dân gian của người Mường. Các cây thuốc được sử dụng để chữa nhiều loại bệnh khác nhau, từ các bệnh thông thường như cảm cúm, đau bụng đến các bệnh mãn tính như viêm khớp, tiểu đường.

4.3. Tình hình khai thác và kinh nghiệm chế biến Cây Thuốc

Nghiên cứu đã ghi nhận lại các thông tin về tình hình khai thác và kinh nghiệm chế biến của người Mường đối với các cây thuốc. Tình hình gây trồng cây thuốc tại địa phương cũng được ghi nhận.

V. Ứng Dụng Thực Tiễn Bảo Tồn Cây Thuốc Truyền Thống

Kết quả nghiên cứu có thể được sử dụng để xây dựng các chương trình bảo tồn cây thuốc tại địa phương. Các chương trình này có thể bao gồm việc trồng và nhân giống các loài cây thuốc quý, giáo dục cộng đồng về giá trị của cây thuốc và khuyến khích sử dụng cây thuốc một cách bền vững. Bên cạnh đó, nghiên cứu cũng có thể cung cấp cơ sở khoa học cho việc phát triển các sản phẩm từ cây thuốc như trà thảo dược, thuốc bổ và thực phẩm chức năng.

5.1. Đề Xuất Giải Pháp Bảo Tồn Nguồn Dược Liệu Hòa Bình

Dựa trên kết quả nghiên cứu, đề xuất các giải pháp cụ thể để bảo tồn nguồn dược liệu tại địa phương, bao gồm việc thành lập các khu bảo tồn cây thuốc, xây dựng vườn cây thuốc mẫu và khuyến khích người dân tham gia vào công tác bảo tồn.

5.2. Phát Triển Du Lịch Cộng Đồng Gắn Với Cây Thuốc

Nghiên cứu có thể được sử dụng để phát triển du lịch cộng đồng gắn với cây thuốc. Du khách có thể tham gia vào các hoạt động như thu hái cây thuốc, học cách chế biến bài thuốc dân gian và tìm hiểu về văn hóa của người Mường.

VI. Kết Luận và Hướng Nghiên Cứu Cây Thuốc Dân Gian Tương Lai

Nghiên cứu về cây thuốc và kinh nghiệm bản địa của người Mường tại xã Địch Giáo đã cung cấp những thông tin quan trọng cho việc bảo tồn và phát triển nguồn dược liệu tại địa phương. Nghiên cứu này cũng mở ra hướng nghiên cứu mới về cây thuốc dân gian, bao gồm việc phân tích thành phần hóa học của cây thuốc và đánh giá hiệu quả điều trị của các bài thuốc cổ truyền.

6.1. Tầm Quan Trọng Của Tri Thức Bản Địa Về Cây Thuốc

Tri thức bản địa về cây thuốc là một di sản văn hóa quý giá cần được bảo tồn và phát huy. Nghiên cứu này đã góp phần ghi nhận lại những kiến thức này và cung cấp cơ sở cho việc bảo tồn và phát triển y học cổ truyền.

6.2. Hướng Nghiên Cứu Tiếp Theo Về Nghiên Cứu Dược Liệu

Các nghiên cứu tiếp theo có thể tập trung vào việc phân tích thành phần hóa học của các loài cây thuốc được sử dụng bởi người Mường, đánh giá hiệu quả điều trị của các bài thuốc dân gian và tìm kiếm các hoạt chất mới có tiềm năng ứng dụng trong nghiên cứu dược liệu.

Nội dung chính

Giới thiệu dự án

Tài nguyên thực vật làm thuốc tại Việt Nam đóng vai trò thiết yếu đối với hệ thống chăm sóc sức khỏe cộng đồng và sinh kế của đồng bào miền núi. Theo số liệu của Viện Dược liệu, Việt Nam sở hữu khoảng 4.000 loài thực vật có công dụng y học, trong đó hơn 90% phân bố tự nhiên trong các hệ sinh thái rừng nhiệt đới. Tuy nhiên, áp lực suy thoái rừng, gia tăng dân số và phương thức khai thác mang tính tận diệt (nhổ cả cây, đào củ triệt để) đang đẩy nhiều loài thảo dược quý vào tình trạng đe dọa tuyệt chủng. Bên cạnh đó, tri thức bản địa (Indigenous Traditional Knowledge - ITK) của 54 dân tộc anh em—vốn được tích lũy qua hàng thế kỷ—đang đứng trước nguy cơ mai một nghiêm trọng khi thế hệ trẻ ít mặn mà với nghề bốc thuốc gia truyền.

Đề tài khóa luận "Nghiên cứu tính đa dạng cây thuốc được sử dụng và kinh nghiệm bản địa trong việc sử dụng cây thuốc tại cộng đồng người Mường xã Địch Giáo, huyện Tân Lạc, tỉnh Hòa Bình" do sinh viên Bùi Văn Tuyên thực hiện dưới sự hướng dẫn của ThS. Phạm Thanh Hà (Khoa Quản lý Tài nguyên Rừng & Môi trường, Đại học Lâm nghiệp) giải quyết trực tiếp bài toán bảo tồn nguồn gen dược liệu và tư liệu hóa tri thức y học dân gian của người Mường cổ.

Mục tiêu nghiên cứu cụ thể

1. Định lượng tính đa dạng thực vật học: Điều tra, thu thập mẫu tiêu bản, lập danh lục phân loại học và xác định phân bố không gian của các loài cây thuốc tại 6 sinh cảnh chính trên tổng diện tích 1.209,68 ha của xã Địch Giáo.
2. Hệ thống hóa tri thức dân tộc học: Đánh giá cấu trúc dạng sống, bộ phận sử dụng, kỹ thuật thu hái, phương pháp sơ chế và các bài thuốc dân gian điều trị 20 nhóm bệnh của người Mường.
3. Phân tích chuỗi giá trị thị trường: Khảo sát thực trạng khai thác thương mại, mạng lưới phân phối từ người hái thuốc đến thương lái và xác định mức chênh lệch giá bán của 12 loài dược liệu chủ lực.
4. Đề xuất giải pháp bảo tồn và phát triển: Xây dựng khung chính sách quản lý bền vững, tích hợp mô hình vườn thuốc nam gia đình và trạm y tế nhằm giảm áp lực khai thác rừng tự nhiên.

Phạm vi và giới hạn

• Không gian nghiên cứu: Xã Địch Giáo, huyện Tân Lạc, tỉnh Hòa Bình (gồm 13 xóm với địa hình núi cao feralít đan xen vùng đồi thung lũng).
• Thời gian triển khai: Từ tháng 10/2011 đến tháng 06/2012.
• Giới hạn kỹ thuật: Tập trung vào phương pháp thực vật dân tộc học (Ethnobotany) và phân loại học hình thái (Morphological Taxonomy); chưa thực hiện chiết xuất hoạt chất hóa thực vật (Phytochemistry screening) chuyên sâu trong phòng thí nghiệm.

---

Phân tích và thiết kế giải pháp

Phân tích hiện trạng

Tại khu vực miền núi Tây Bắc, việc tiếp cận y tế hiện đại còn gặp nhiều rào cản về cơ sở hạ tầng. Trạm y tế xã Địch Giáo đạt 92/100 điểm chuẩn nhưng chỉ có 9 giường bệnh và nhân lực hạn chế (1 bác sĩ, 4 y tá/hộ lý). Do đó, cây thuốc nam đóng vai trò là mạng lưới y tế tuyến đầu.

Tiêu chí	Giải pháp Cổ điển (Thu hái tự do)	Giải pháp Đề xuất (Quản lý dựa vào Cộng đồng)
Phương thức thu hái	Khai thác trắng, nhổ cả cây, đào tận gốc rễ	Thu hoạch chọn lọc theo mùa, tỉa cành/hái lá luân phiên
Tư liệu hóa tri thức	Truyền miệng gia tộc, nguy cơ thất truyền cao	Số hóa danh lục, phân loại khoa học và lập ngân hàng dữ liệu
Bảo tồn nguồn gen	Phụ thuộc 100% vào rừng tự nhiên	Kết hợp bảo tồn nội vi (In-situ) và bảo tồn chuyển chỗ (Ex-situ)
Chuỗi giá trị kinh tế	Bị thương lái ép giá, chuỗi giá trị trung gian ngắn	Quy hoạch vùng trồng dược liệu chuyên canh, truy xuất nguồn gốc

Đánh giá yêu cầu theo mô hình MoSCoW

• Must have (Bắt buộc): Danh lục chi tiết 134 loài cây thuốc kèm tên khoa học, sinh cảnh, dạng sống, bộ phận dùng và công thức bài thuốc.
• Should have (Cần có): Bản đồ tuyến điều tra thực địa liên kết với tọa độ trạng thái rừng ($I_a, I_c, II_b$).
• Could have (Có thể mở rộng): Cơ sở dữ liệu GIS quản lý vùng phân bố các loài nguy cấp như Xạ đen (Celastrus hindsii), Lá khôi (Ardisia sylvestris), Bình vôi (Stephania glabra).
• Won't have (Chưa thực hiện): Phân tích phổ khối (MS) và sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC) định lượng hoạt chất sinh học.

Thiết kế hệ thống dữ liệu và phân loại học

Hệ thống quản lý dữ liệu thực vật dân tộc học được mô hình hóa theo cấu trúc cơ sở dữ liệu quan hệ chuẩn nhằm chuẩn hóa thông tin mẫu vật:

-- Thiết kế Schema quản trị Dữ liệu Thực vật Dược liệu
CREATE TABLE botanical_taxa (
    taxon_id SERIAL PRIMARY KEY,
    phylum VARCHAR(100) NOT NULL,
    class VARCHAR(100) NOT NULL,
    family_latin VARCHAR(100) NOT NULL,
    family_vietnamese VARCHAR(100) NOT NULL,
    genus_latin VARCHAR(100) NOT NULL,
    species_latin VARCHAR(150) NOT NULL,
    common_name VARCHAR(150) NOT NULL,
    local_muong_name VARCHAR(150),
    conservation_status VARCHAR(50) DEFAULT 'Not Evaluated'
);

CREATE TABLE ethnobotanical_uses (
    use_id SERIAL PRIMARY KEY,
    taxon_id INT REFERENCES botanical_taxa(taxon_id),
    life_form VARCHAR(50) NOT NULL,
    habitat VARCHAR(50) NOT NULL,
    used_part VARCHAR(50) NOT NULL,
    disease_group VARCHAR(100) NOT NULL,
    preparation_method TEXT,
    healer_source VARCHAR(150)
);

CREATE TABLE market_value_chain (
    market_id SERIAL PRIMARY KEY,
    taxon_id INT REFERENCES botanical_taxa(taxon_id),
    collector_price_vnd NUMERIC(10, 2) NOT NULL,
    trader_price_vnd NUMERIC(10, 2) NOT NULL,
    margin_percentage NUMERIC(5, 2) GENERATED ALWAYS AS 
        (((trader_price_vnd - collector_price_vnd) / collector_price_vnd) * 100) STORED,
    survey_period VARCHAR(50)
);

Technology Stack & Versioning

• Công cụ phân loại thực vật: Sách Tra cứu Tên cây rừng Việt Nam (Bộ Nông nghiệp & PTNT, 2000), Từ điển Cây thuốc Việt Nam (Võ Văn Chi, 1997), Sách Đỏ Việt Nam (2007).
• Hệ thống phân loại: Khóa phân loại thực vật APG III / Cronquist cho ngành Ngọc lan (Magnoliophyta).
• Phần mềm xử lý thống kê & dữ liệu: Microsoft Excel Data Analysis Toolpak, SPSS v16.0, Hệ thống xử lý bản đồ ArcGIS 10.1.

Methodology

Quy trình điều tra thực địa kết hợp phương pháp nghiên cứu định lượng lâm nghiệp và định tính xã hội học:

1. Kế thừa dữ liệu thứ cấp: Phân tích tài liệu địa hình, đất đai (feralít vàng đỏ 60-70% mùn), khí hậu (nhiệt độ trung bình 23°C, lượng mưa tập trung tháng 4–10) của xã Địch Giáo.
2. Điều tra theo tuyến (Line Transect Method): Thiết lập 04 tuyến khảo sát thực địa với tổng chiều dài 23 km qua toàn bộ các sinh cảnh chính:
   • Tuyến 1: Trung tâm y tế xã $\rightarrow$ Khạng $\rightarrow$ Sung 1 (4,5 km).
   • Tuyến 2: Khu dân cư, đồng ruộng, vườn nhà $\rightarrow$ Vườn thuốc trạm y tế (4,0 km).
   • Tuyến 3: Tuyến đồi Ai qua các trạng thái rừng $I_c, I_a, II_b \rightarrow$ Rừng khoanh nuôi Sung 1, 2, 3 $\rightarrow$ Bãi Tang, Tầm Thăm (7,0 km).
   • Tuyến 4: Dọc chân núi Đồi Lò $\rightarrow$ Xóm Khạng $\rightarrow$ Suối Khạng $\rightarrow$ Hồ Kem qua rừng $I_a, I_c, II_a$ (4,5 km).
3. Điều tra theo ô tiêu chuẩn (Standard Plot Method): Lập 05 OTC điển hình gồm ô diện tích 500 $m^2$ (20m x 25m) và 1.000 $m^2$ (40m x 25m) đại diện cho các trạng thái rừng để đo đếm tần suất xuất hiện và mật độ tái sinh của các loài thảo dược quý.
4. Phỏng vấn bán cấu trúc (Semi-structured Interviews): Điều tra chuyên sâu 30 hộ gia đình (135 nhân khẩu) tại các xóm Sung 1, Sung 2, Sung 3, Khạng, Kem; thực hiện kiểm tra chéo (cross-checking) thông tin bài thuốc từ 4 thầy lang nổi tiếng trong vùng.

---

Implementation và kết quả

Development process & Thuật toán tính toán chỉ số

Quá trình phân tích dữ liệu thực vật dân tộc học áp dụng các thuật toán định lượng cấu trúc và chỉ số sử dụng:

# Thuật toán tính toán Hệ số sử dụng bộ phận (Ksd) và Ma trận Phân bố Bệnh lý
def calculate_ethnobotanical_metrics(taxa_records):
    """
    taxa_records: List các dictionary chứa thông tin loài và bộ phận sử dụng
    """
    total_species = len(taxa_records)
    total_part_uses = sum([len(item['used_parts']) for item in taxa_records])
    
    # Tính hệ số sử dụng bộ phận (K_sd)
    k_sd = total_part_uses / total_species if total_species > 0 else 0
    
    # Thống kê phân bố tần suất bộ phận
    part_distribution = {}
    for item in taxa_records:
        for part in item['used_parts']:
            part_distribution[part] = part_distribution.get(part, 0) + 1
            
    return {
        "total_taxa": total_species,
        "total_uses": total_part_uses,
        "utilization_coefficient": round(k_sd, 2),
        "part_breakdown_percentage": {
            k: round((v / total_part_uses) * 100, 2) 
            for k, v in part_distribution.items()
        }
    }

# Triển khai tính toán thực tế trên bộ dữ liệu Địch Giáo
# Total Species = 134, Total Uses = 198 => K_sd = 198 / 134 = 1.47

Testing và validation

• Định danh mẫu tiêu bản: Toàn bộ các mẫu thực vật thu thập ngoài thực địa đều được lập phiếu ghi (Etiket), ép nhiệt, phơi sấy và đối chiếu trực tiếp với mẫu chuẩn tại Phòng Tiêu bản Thực vật - Đại học Lâm nghiệp. Tỷ lệ định danh chính xác đến cấp loài đạt 100% (134/134 loài).
• Độ tin cậy của tri thức bản địa: Dữ liệu phỏng vấn từ 30 hộ được kiểm chứng chéo độc lập. 100% các bài thuốc gia truyền trình bày trong khóa luận đều có sự xác nhận trùng khớp từ ít nhất 2 nguồn độc lập hoặc thực chứng từ các lương y giàu kinh nghiệm.

Kết quả đạt được

1. Đa dạng taxon và bậc phân loại học

Nghiên cứu đã ghi nhận 134 loài cây thuốc thuộc 125 chi và 71 họ, nằm trong 4 ngành thực vật bậc cao có mạch:

TỔNG SỐ LOÀI CÂY THUỐC ĐIỀU TRA (134 loài)

10 họ thực vật có số lượng loài làm thuốc phong phú nhất chiếm tới 38,9% tổng số loài của hệ thực vật khu vực:

STT	Tên Họ Thực Vật	Tên Khoa Học	Số Chi	Số Loài	Tỷ Lệ % Theo Loài
1	Họ Cúc	Asteraceae	11	11	8,20%
2	Họ Lúa	Poaceae	5	5	3,73%
3	Họ Thầu dầu	Euphorbiaceae	5	5	3,73%
4	Họ Ráy	Araceae	5	5	3,73%
5	Họ Gừng	Zingiberaceae	4	4	2,98%
6	Họ Hoa môi	Lamiaceae	4	4	2,98%
7	Họ Dâu tằm	Moraceae	4	4	2,98%
8	Họ Đậu	Fabaceae	4	4	2,98%
9	Họ Vang	Caesalpiniaceae	4	4	2,98%
10	Họ Cỏ roi ngựa	Verbenaceae	2	4	2,98%
Tổng	10 họ đứng đầu	--	48	52	38,89%

2. Phân bố theo sinh cảnh và dạng sống

• Sinh cảnh: Vườn nhà lưu giữ số lượng loài phong phú nhất với 54 loài (40,30%), tiếp theo là sinh cảnh Rừng với 40 loài (29,85%), Ruộng có 17 loài (12,68%), Đồi cây có 10 loài (7,46%), Ven đường đi 9 loài (6,71%) và Nương rẫy 4 loài (2,98%).
• Dạng sống: Chiếm ưu thế tuyệt đối là cây thân thảo/thân cỏ với 49 loài (36,56%), tiếp theo là Thân gỗ lớn & nhỏ với 29 loài (21,64%), Thân bụi 23 loài (17,16%), Thân leo 10 loài (7,46%), Dây leo 9 loài (6,71%), Thân củ/rễ 5 loài (3,73%) và Cau dừa 2 loài (1,49%).

3. Bộ phận sử dụng và phổ bệnh lý

Khảo sát ghi nhận tổng cộng 198 lượt sử dụng bộ phận trên 134 loài ($K_{sd} = 1,47$):

• Lá cây: 79 lượt (39,90%) — Bộ phận được khai thác phổ biến nhất nhờ khả năng tái sinh nhanh.
• Thân/Cành: 29 lượt (14,60%).
• Quả: 25 lượt (12,63%).
• Rễ: 19 lượt (9,59%) & Củ: 14 lượt (7,07%) — Tiềm ẩn nguy cơ suy kiệt sinh học cao do hình thức đào bới triệt hạ.
• Vỏ cây: 12 lượt (6,06%), Hoa: 9 lượt (4,54%), Hạt: 4 lượt (2,02%), Dùng toàn cây: 7 lượt (3,53%).

Các loài cây thuốc được người Mường sử dụng để điều trị 20 nhóm bệnh khác nhau, tập trung cao nhất vào các nhóm:

1. Thanh nhiệt, giải độc: 22 loài.
2. Bệnh thận, đau lưng, bồi bổ: 12 loài.
3. Phong thấp, đau nhức xương khớp: 11 loài.
4. Mụn nhọt, ghẻ lở, ngoài da: 11 loài.
5. Tiêu chảy, rối loạn tiêu hóa: 10 loài.
6. Cảm mạo, ho, hen suyễn: 8 loài.
7. Xơ gan, phù gan, bệnh hiểm nghèo: 4 loài.

4. Khảo sát thực trạng thị trường và chênh lệch giá dược liệu

Khảo sát chuỗi thương mại (tháng 12/2011 – 04/2012) đối với 12 loài dược liệu chủ lực cho thấy sự chênh lệch giá lớn giữa giá thu mua của thương lái tại bản và giá bán ra thị trường:

TT	Tên Dược Liệu	Tên Tiếng Mường	Giá Thu Mua Tại Bản (VNĐ/kg)	Giá Bán Ra Thị Trường (VNĐ/kg)	Mức Chênh Lệch (VNĐ/kg)	Tỷ Suất Biên Lợi Nhuận
1	Thân Xạ đen	Cùn Xạ cài	90.000	140.000	+50.000	55,56%
2	Hạt Xạ đen	Hột Xạ cài	95.000	150.000	+55.000	57,89%
3	Lá Xạ đen	Lá Xạ cài	90.000	130.000	+40.000	44,44%
4	Sa nhân	Cóng khụ	125.000	150.000	+25.000	20,00%
5	Bách bộ	Pàng búa	70.000	95.000	+25.000	35,71%
6	Củ mài	Củ dạng	80.000	105.000	+25.000	31,25%
7	Củ bình vôi	Bình vôi	15.000	25.000	+10.000	66,67%
8	Huyết đằng	Cùn máu người	10.000	20.000	+10.000	100,00%
9	Sâm đại hành	Củ sâm	15.000	25.000	+10.000	66,67%
10	Cẩu tích	Thàng thàng	8.000	15.000	+7.000	87,50%
11	Quả Tai chua	--	6.000	12.000	+6.000	100,00%
12	Chè tươi	Chè	2.500	5.000	+2.500	100,00%

---

Đổi mới và đóng góp

1. Chuẩn hóa tri thức y học bản địa Mường: Lần đầu tiên ghi nhận và mô tả chi tiết 15 bài thuốc đặc hữu bí truyền của người Mường tại xã Địch Giáo, bao gồm bài thuốc trị rắn cắn từ Lá Bỏng (Kalanchoe pinnata), bài thuốc trị xơ gan cổ trướng bằng Quả dứa dại (Pandanus tectorius) sao vàng hạ thổ 3 lần, và phương thang trị sỏi thận/đái buốt phối ngũ 6 vị (Mã đề, Cỏ xước, Hà thủ ô trắng, Râu ngô, Rau má, Ý dĩ).
2. So sánh với các công trình nghiên cứu tiền nhiệm:
   • So với nghiên cứu của Nguyễn Nghĩa Thìn (2000) tại Con Cuông (Nghệ An) trên dân tộc Thái, nghiên cứu tại Địch Giáo chỉ ra tỷ lệ cây thân thảo làm thuốc cao hơn hẳn (36,56% so với 28,4%), phản ánh tập quán chữa bệnh ưu tiên các loài thảo dược vườn nhà dễ tiếp cận.
   • So với công trình của Trần Văn Ơn (2002) về người Dao tại Vườn Quốc gia Ba Vì, nghiên cứu tại Địch Giáo phát hiện mô hình nhân giống chuyển chỗ tự phát độc đáo của hộ gia đình (ví dụ: mô hình giâm hom cành và ươm giống hoang dã loài Lá Khôi - Ardisia sylvestris của hộ bà Bùi Thị Bui tại xóm Sung 2).
3. Phát hiện nút thắt chuỗi giá trị: Phân tích định lượng chứng minh người nông dân trực tiếp thu hái chỉ nhận được từ 50% đến 65% giá trị thực của dược liệu trên thị trường, tạo ra động lực tiêu cực khiến người dân tăng sản lượng khai thác để bù đắp ngày công (trung bình 10 kg Huyết đằng hoặc Bình vôi/ngày để đạt 100.000 VNĐ công nhật).

---

Ứng dụng thực tế và triển khai

Kế hoạch triển khai thực địa

• Giai đoạn 1 (Tháng 1 - Tháng 6): Khoanh vùng bảo vệ nghiêm ngặt 40 loài cây thuốc sống trong rừng tự nhiên tại các đồi Ai, bãi Tang, tầm Thăm; cấm triệt để việc đào bới củ Bình vôi và chặt hạ trắng cây Xạ đen tái sinh.
• Giai đoạn 2 (Tháng 7 - Tháng 12): Nhân rộng mô hình vườn thuốc nam gia đình từ 8 hộ hạt nhân ra toàn bộ 13 xóm; xây dựng vườn lưu giữ nguồn gen cây thuốc quý tại Trạm Y tế xã Địch Giáo với diện tích tối thiểu 500 $m^2$.
• Giai đoạn 3 (Năm thứ 2 trở đi): Thành lập Hợp tác xã Dược liệu Bản địa Mường Khến - Địch Giáo, liên kết với các công ty dược phẩm đạt chuẩn GACP-WHO nhằm loại bỏ khâu trung gian, tăng thu nhập cho người dân lên 35-40%.

---

Hạn chế và hướng phát triển

Hạn chế kỹ thuật

• Thời gian khảo sát ngoại nghiệp kéo dài 8 tháng chưa bao phủ toàn diện biến động sinh khối và chu kỳ ra hoa/kết quả của một số loài có vòng đời đặc biệt trong mùa khô lạnh.
• Chưa ứng dụng công nghệ phân tích DNA Barcoding để định danh các loài thực vật có hình thái tương đồng trong chi Curcuma hoặc Ficus.

Hướng nghiên cứu tiếp theo

• Phân lập hoạt chất và thử nghiệm hoạt tính kháng viêm, ức chế tế bào ung thư từ dịch chiết các loài đặc hữu (Celastrus hindsii, Ardisia sylvestris) tại vùng núi đá vôi Hòa Bình.
• Ứng dụng công nghệ GIS và thuật toán học máy MaxEnt để mô hình hóa không gian phân bố thích nghi sinh thái của các loài nguy cấp dưới tác động của biến đổi khí hậu.

---

Đối tượng hưởng lợi

• Sinh viên & Học viên chuyên ngành: Cung cấp bộ tài liệu thực tế chuẩn mực về phương pháp điều tra thực vật dân tộc học, kỹ thuật lập ô tiêu chuẩn và xử lý số liệu phân loại thực vật.
• Nhà nghiên cứu Dược liệu & Thực vật: Tiếp cận ngân hàng dữ liệu gồm 134 loài cây thuốc kèm theo 15 công thức bài thuốc nguyên bản để định hướng sàng lọc dược lý học.
• Cộng đồng địa phương & Doanh nghiệp Dược: Cơ sở pháp lý và khoa học để xây dựng vùng trồng chuyên canh dược liệu sạch, nâng cao thu nhập bình quân đầu người từ mức 10,68 triệu VNĐ/năm (năm 2011) lên gấp nhiều lần thông qua thương mại hóa công bằng.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Dữ liệu trong khóa luận có thể dùng làm căn cứ xây dựng vườn chuẩn GACP-WHO không? Hoàn toàn có thể. Dữ liệu về thổ nhưỡng feralít, biên độ nhiệt độ và kỹ thuật nhân giống bản địa (như giâm hom Lá Khôi, gieo hạt Sa nhân) là tài liệu đầu vào quan trọng để thiết lập quy trình trồng trọt và thu hái dược liệu theo tiêu chuẩn GACP.
2. Loài cây nào tại Địch Giáo đang đối mặt với nguy cơ tuyệt chủng cục bộ cao nhất? Loài Xạ đen (Celastrus hindsii), Lá Khôi (Ardisia sylvestris), Củ Bình vôi (Stephania glabra) và Huyết đằng (Spatholobus suberectus) do bị thương lái thu mua với khối lượng lớn và hình thức khai thác mang tính tận diệt.
3. Làm thế nào để phân biệt bài thuốc có cơ sở khoa học với kinh nghiệm mê tín? Nghiên cứu áp dụng kỹ thuật kiểm tra chéo (cross-referencing) giữa tri thức của lương y với tài liệu Dược điển Việt Nam và "Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam" của GS. Đỗ Tất Lợi; loại bỏ toàn bộ các yếu tố mang tính huyền bí, chỉ giữ lại công thức phối ngũ thảo dược rõ ràng.
4. Hệ số sử dụng bộ phận ($K_{sd} = 1,47$) phản ánh điều gì về mặt sinh thái? Chỉ số này chứng minh trung bình 1 loài cây thuốc cung cấp gần 1,5 bộ phận sử dụng khác nhau. Điều này cho thấy tính đa dụng cao nhưng đồng thời cảnh báo rủi ro sinh thái: nếu khai thác cùng lúc cả thân, lá và rễ trên cùng một cá thể thì quần thể sẽ không có khả năng tự phục hồi.
5. Chi phí đầu tư để bảo tồn nguồn gen dược liệu tại cấp xã là bao nhiêu? Dựa trên mô hình vườn thuốc nam trạm y tế và nhân giống chuyển chỗ nông hộ, mức kinh phí ban đầu ước tính khoảng 30 - 50 triệu VNĐ cho một vườn ươm giống 500 $m^2$, thời gian hoàn vốn và bắt đầu thu hoạch dược liệu thương phẩm từ 12 - 18 tháng.

---

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của sinh viên Bùi Văn Tuyên đã hoàn thành xuất sắc mục tiêu nghiên cứu, ghi nhận và phân loại khoa học 134 loài cây thuốc thuộc 125 chi, 71 họ tại xã Địch Giáo, huyện Tân Lạc, tỉnh Hòa Bình. Công trình không chỉ phản ánh bức tranh đa dạng sinh học phong phú của hệ thực vật vùng Tây Bắc mà còn đóng góp to lớn vào việc bảo tồn kho tàng tri thức y học bản địa của người Mường trước nguy cơ mai một. Việc kết hợp hài hòa giữa tri thức dân gian và phương pháp luận khoa học hiện đại chính là chìa khóa mở ra hướng đi bền vững cho công tác quản lý tài nguyên rừng, bảo tồn nguồn gen thảo dược và phát triển kinh tế cộng đồng vùng cao.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: TÔNG QUAN VẦN ĐÈ NGHIÊN CỨU. Lược sử nghiên cứu cây thuốc trên Thế giới. Lược sử nghiên cứu cây thuốc ở Việt Nam. Tình hình điều tra, nghiên cứu tài nguyên cây ở ViệtNam Sai 1.

Tình hình nghiên cứu tri thức và kinh nghiệm sủ dụng 'cây thuốc của các cộng đồng dân tộc thiểu số ở Việt Nam. aang wD Chương 2: MỤC TIÊU, DOI TUONG, DUNG, PHUONG PHAP NGHIEN CUU. Mục tiêu nghiên cứu. Mục tiêu chung 2.

Mục tiêu cụ 2. Đối tượng, phạm vi nghỉ 2. Đối tượng nghiên cứu. Phạm vi nghiên cứu.

Nội dung nghiên cú 2. Phương pháp nghiê 2. Kế thừa số 3. Vị trí địa lý 3.

Địa hình, địa mạo, đât đai thô nhưỡng. Khí hậu thuỷ văn. Điều kiện dân sinh kinh tế. Dân số, lao động và thành phần dân tộc.

Co sé ha tang. Chuong 4: KET QUA VA PHAN TICH KET QUA.1 Tinh đa dạng cây thuốc được cộng đồng người Mường sử dụng tại khu vực nghiên cứu. Đa dạng về bậc chi, loài thực vật. Đặc điểm phân bố các loài cây thuốc được sử dụ Da dạng về nơi sống;(sinh cảnh).

Dạng sống và công dụng các lo: nghiên cứu.Da dang vé dang song.Da dang về bé phan sir dung .Đa dạng về công dụng. dụng các loài cây thud 4.1 Tình hình sử dụng các l uô u vực nghiên cứu.Tình hình khai thác cây thuốc và kinh nghiệm chế biến. Tình hình gây trồn thuốc tại địa phương. Một số bài ~ nghiệm của cộng đồng dân tộc Mường tại xã `© Địch Giáo.

KÉT LUẬN ~ TÔN TẠI ~KIÊN NGHỊ DANH MUC BANG BIEU Bang 4.1: Thành phần các loài cây thuốc được sử dụng tại xã Địch Giáo.2: Số lượng họ, chỉ, loài cây thuốc được sử dụng ở 2 lớp trong ngành Ngọc lan.3: Tỷ lệ % 10 họ có số loài lớn nhật Biểu 4.1: Sự phân bố cây thuốc trong các sinh cảnh.2: Dạng sống của thực vật làm thuốc tại khu Bảng 4.4: Đa dạng bộ phận sử dụng.3: Mức độ sử dụng các bộ phận của cây Biểu 4.4 :Công dụng các loài cây thuốc được sử dụng theØ nhóm bệnh Bảng 4.5: Tỷ lệ % số người làm thuốc me mặt thuốc nam. Kinh nghiệm khai thác và chế biến ,bảo ~)quấn một số loài cây thuốc quý có giá trị tại khu vực nghiên cứu.7a: Giá cây thuốc thương lái thu moe i dia phuong thang 12/2011 đến tháng 4/2012.7b: Giá cây aS thuôc biết thị trường tháng 12 / 2011 đến tháng 4/2012. 238 ay DANH MỤC SƠ ĐÒ 7 ond Hình 01: Sơ đồ chuỗi thị trường tiêu thụ cây thuốc tại khư vực nghiên cứu .39 DANH MUC CAC TU VIET TAT Từ viết tắt Giải thích ĐT Điều tra PV Phỏng vấn UBND ủy ban nhân dân .TCN Trước công nguyên 2 Ị OTC Ö tiêu chuẩn ¿. TRUONG DAI HOC LAM NGHIEP KHOA QUAN LY TAI NGUYEN RUNG VA MOI TRUONG 000 == TOM TAT KHOA LUAN TOT NGHIEP 1.

Tên khoá luận:“Nghiên cứu tính đa dạng cây thuốc c sử dụng và kinh nghiệm bản địa trong việc sử dụng cây thuốc tại cộng người Mường xã Địch Giáo, huyện Tân Lạc, tỉnh Hòa Bình. Sinh viên thực hiện: Bùi Văn Tuyên & / 3. Giáo viên hướng dẫn: ThS. Phạm Thanh Hà 4.

Mục tiêu nghiên cứu: Thông qua nghiên bey: trang, kinh nghiém str dung các loài cây thuốc được sử dụng của dan t Mường, tử đó làm cơ sở cho việc đề xuất một số giải pháp bảo tồn và phát TH cây thuốc có giá trị tại xã Địch Giáo, huyện Tân Lạc, tỉnh Hòa Bình. Nội dung nghiên cứu: 9 © ~ Điêu tra thành phân các loài c¡ thuốc được sử dụng tại địa phương. - Đặc điểm phân bố các Ì uốc được sử dụng tại địa phương. Dạng - sống và cộng các loài cây thuốc được sử dụng.

~ Nghiên cứu kinh i an dia của người dân trong việc gây trồng, khai thác và sử dụng các loài cây thuốc. Những kết quả đạt được: oy - Lập danh lực cây uốế được sử dụng tại địa phương tổng số loài được sử dụng làm thuốc.134 loằthuộc 120 chỉ và 71 họ. Hà Nội, Ngày 30 tháng 05 năm 2012 Sinh viên thực hiện Bùi Văn Tuyên DAT VAN DE Cây thuốc là tài nguyên thực vật có giá trị thiết thực cho người dân địa phượng nhất là người dân sống phụ thuộc vào rừng.Từ xưa, con người đã biết sử dụng cây cỏ trong phòng và chữa trị các bệnh. Cùng với sự phát triển của xã hội loài người, cây thuốc ngày càng trở nên quan trọng đối với đời sống của con người.

Việc sử dụng cây thuốc vừa in quả cao, vừa không gây tác dụng phụ như các loại thuốc Tây hi Nagy: Tại Tal)Các quốc gia đang phát triển một tỷ lệ lớn dân số đã và dang dụng cây sò bố để làm thuốc xy chữa bệnh. l : fe © Lãnh thô Việt Nam nắm tron trong ae hậu nhiệt đới gió mùa. Việt Nam còn là cái nôi của thực vật hạt kín, đôi thời là giao điểm của nhiều - luồng thực vật di cư từ các khu hệ thực vật lân cậni, cùng với sự đa dạng về địa hình đã làm cho hệ thực vật nói chung và thực Xật rừng nói riêng của nước ta vô cùng đa dạng và phong, phú về phân bố tổng như thành phẩn loài. Bao gồm các loài gỗ, nứa, song mâ biệt lä thực vật làm thuốc.

Theo thống kê hiện nay ở Việt Nam đã 4000 loài thực vật có công dụng làm thuốc.90% là cấyỷ mọc tự nhiên và tập trung chủ yếu trong các quần xã thực Palin cây làm thuốc ở Việt Nam mọc tự nhiên ở vùng rừng núi, nơi nguồn tài nguyên thiên nhiên đang bị suy giảm do nhiều nguyên ac nhan như sự gia tăng dân số, đốt nương làm rẫy. đã dẫn đến sự đe dọa tuyệt chủng của nhiều loài sinh vật. Ving 1 ệt Nam chiếm tới 3/4 diện tích lãnh thổ, là nơi cư trú của 54 dân tộc Len các dân tộc thiểu số với khoảng 24 triệu người, chiếm hơn 18 ¢ ae udc gia. Chinh su da dang về sắc tộc này cùng với sự khác biệt về thề quan, van hóa trong từng cộng đồng dân tộc đã dẫn đến sự đa.

dạng những kinh nghiệm trong việc chữa trị bệnh và cách sử dụng nguồn nguyên liệu làm thuốc bản địa. Thực tế cho thấy rằng có nhiều dân tộc thiểu số ở Việt Nam như: Dao, Tày, Mường, Thái, Cao Lan. từ lâu đời đã tích lãy được nhiều kinh nghiệm trong việc sử dụng các loài cây có sẵn để làm thuốc chữa bệnh và bồi bể sức khỏe. Tương tự như vậy người dân tộc Mường ở tỉnh Hòa Bình nói chung và xã Địch Giáo huyện Tân Lạc nói riêng từ lâu đã biết sử dụng nhiều cây thuốc theo cách truyền thống.

Tuy vậy do sự khai thác không đúng mức đã khiến một số cây thuốc trong khu vực trở nên hiếm và mất đi. Do đó việc điều tra thành phần công dụng cây thuốc nam trong khu vực cũn; tìm hiểu về vốn £ K a À kiên thức bản địa này là một việc làm có ý nghĩa thi: ic VỚI cộng đông nơi `. Hơn nữa, vân đề này tại địa phương còn ít được quan tâm: - Việc ghi nhận lại những, kiến thức quý sử dịng cây thuốc và giải pháp bảo tồn và phát triển cây thuốc, bà uốc có giá trị mà hiện tại nơi đây chưa có tài liệu nghiên cứu chính thô; le. việc làm hết sức cần thiết Xuất phát từ lý do trên, tôi th i đềtài Tốt nghiệp “Nghiên cứu tính đa dạng cây thuốc được sử dụng và kinh nghiém bản địa trong việc sử dụng cây thuốc tại cộng đồng người Mường Xã Địch Giáo huyện Tân Lạc tỉnh Hòa Bình” đễ góp phần I Ơ SỞ chờ việc quản lý ,sử dụng hợp lý nguồn tài nguyên cây thuốc khu Vực nghiên cứu và bổ sung thêm một phần hiểu biết của mình cũng nhưifến thức sử dụng cây thuốc chữa bệnh của dân tộc Mường tại địáphương.

' a “ >` Chuong 1 TONG QUAN VAN DE NGHIEN CUU 1. Lược sử nghiên cứu cây thuốc trên Thế giới. Sử dụng cây thuốc gắn liền với sự phát triển của nhân loại. Ngay từ khi xuất hiện trên trái đất, con người đã sử dụng các loài thực vật để duy trì sự sống.

Trong quá trình đó, người ta đã phát hiện ra những,loài có khả năng phòng và chữa bệnh. Dần dần các kinh nghiệm được tick uy và phổ biến. Đó là quá trình hình thành cơ sở sty cay thuốc trong y học truyền thống của dân tộc. Càng ngày tri thức Xi loa ngày càng được nâng cao, nhất là khi khoa học phát triển, việc sử dụng-€ây thuốc ngày càng mở rộng hơn và mang lại hiệu quả to lớ wi vệ sức khoẻ con người.

xà yy Trong cuốn “Lịch sử niên đại cây cổ”, ấn hành năm 1878, Charles Pickring đã chỉ rõ: Ngay từ năm 4271 trước Os nguyên ( TCN ) người dân trong khu vực Trung Cận Đông desi dungaahidu loài (sung, vả, cau dừa.) để làm lương thực và chữa bệnh, Dựa trên các bằng chứng khảo cỗ học, Borisova B (1960) chỉ ra iy? khoang 5000 năm TCN cây thuốc đã được sử dụng rộng rãi va vi = c tiêu chiếm đoạt trong các cuộc chiến tranh giữa các bộ tộc. Như:vậy,t m điện trọng của các loài cây thuốc được loài > người nhận thức tự ớ , VIỆCkg thập, nhập nội các giống cây thuốc quý được thực hiện ngay từ inv Cổ đại và được thực hiện bởi các chiến binh. thời 1g 80% dân số thế giới dựa vào dược phẩm mang tính truyền thống loài động, thực vật để sử dụng cho những sơ cứu ban đầu khi nhiễm answorth, 1988). Trong tập “Thần nông bản thảo” chỉ rõ khoảng, 50001nam Ftrước đây người Trung Hoa cổ đại đã sử dụng 356 vị thuốc và cây thuốc đề phòng và chữa bệnh.

Vào đời nhà Hán (năm 168 TCN) trong cuốn sách “Thủ hậu cấp phương”, tác giả đã thống kê 52 đơn thuốc trị bệnh từ các loại cây cỏ. Tới giữa thế kỷ XVI, Thời Lý Trần thống kê 1200 vị thuốc trong tập “Bản thảo cương mục”. Cách đây khoảng 3600 năm trước đã được người Ai Cập cổ tổng hợp từ các tài liệu cổ xưa về sử dụng cây thuốc với 800 cây thuốc và trên 700 bài thuốc. Người Ân Độ cổ đại cách đây 2000 năm để lại tài liệu về công dụng cây cỏ làm thuốc của người Hin đu.

^ er dẪn si Ở Pháp là nơi đã tập trung nhiều nhà thực vậtđược coi là những người as đầu tiên của Châu Âu nghiên cứu về thực vật er Aovio những năm đầu của thế kỷ XX, trong chương trình nghiên cì “vat Dong Duong Perry công bố 1000 loài cây và dược li lam kaa được kiểm chứng và viết thành cuốn sách Medicinal plant of eastand southeast Asia (1985).