Nghiên Cứu Tính Bền Vững Trong Phát Triển Nuôi Tôm Tại Nghĩa Hưng, Tỉnh Nam Định

Luận án tiến sĩ môi trường nghiên cứu môi trường nghiên cứu tiếp cận sinh thái nhân văn vào đánh giá tính bền vững của việc phát triển, phân tích chuyên sâu, xây dựng mô hình lý

• Tác giả: Nguyen Thi Phuong Loan
• Người hướng dẫn: PTS. Nguyen Chu Hoi
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Môi Trường
• Đề tài: Nghiên Cứu Tính Bền Vững Trong Phát Triển Nuôi Tôm Tại Nghĩa Hưng, Nam Định
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2012
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC KÝ HIỆU VÀ CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC HÌNH VẼ, ĐỒ THỊ
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tổng quan về sinh thái nhân văn và phát triển bền vững
• 1.1.1. Tổng quan về sinh thái nhân văn
• 1.1.1.1. Lịch sử phát triển và khái niệm sinh thái nhân văn
• 1.1.1.2. Tổng quan về hệ sinh thái nhân văn
• 1.1.1.3. Hệ sinh thái nông nghiệp là một hệ sinh thái nhân văn điển hình
• 1.1.1.4. Nghiên cứu sinh thái nhân văn ở Việt Nam
• 1.1.2. Tổng quan về nghiên cứu phát triển bền vững và vai trò của sinh thái nhân văn trong phát triển bền vững. Khái niệm phát triển bền vững
• 1.1.3. Đánh giá phát triển bền vững
• 1.1.4. Tổng quan tình hình nghiên cứu vùng ven biển huyện Nghĩa Hưng, tỉnh Nam Định
• 1.2. Địa điểm, thời gian, vật liệu, nội dung nghiên cứu, phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu
• 1.2.1. Địa điểm, thời gian, vật liệu, nội dung nghiên cứu
• 1.2.2. Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu
• 1.2.2.1. Phương pháp luận nghiên cứu đánh giá phát triển bền vững theo tiếp cận sinh thái nhân văn
• 1.2.2.2. Phương pháp nghiên cứu
• 1.2.2.2.1. Phương pháp nghiên cứu đánh giá nhanh nông thôn
• 1.2.2.2.2. Phân tích chi phí lợi ích mở rộng
• 1.2.2.2.3. Phương pháp quản lý bền vững dựa vào hệ sinh thái và cộng đồng
• 1.2.2.2.4. Phương pháp chỉ số thịnh vượng WI của Robert Prescott-Allen
• 1.2.2.2.5. Phương pháp đánh giá bền vững địa phương theo mô hình ASI của Nguyễn Dinh Hoe và Vũ Văn Hiếu, 2002
• 2. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU ĐÁNH GIÁ TÍNH BỀN VỮNG CỦA PHÁT TRIỂN NGHỀ NUÔI TÔM TẬP TRUNG TẠI VÙNG VEN BIỂN HUYỆN NGHĨA HƯNG, TỈNH NAM ĐỊNH
• 2.1. Nghiên cứu tính bền vững của hoạt động nuôi tôm sú tại vùng nuôi tập trung ven biển huyện Nghĩa Hưng theo tiếp cận sinh thái nhân văn
• 2.1.1. Nghiên cứu hệ sinh thái nhân văn vùng ven biển huyện Nghĩa Hưng
• 2.1.1.1. Đặc điểm hệ sinh thái vùng nghiên cứu
• 2.1.1.2. Đặc điểm tài nguyên môi trường vùng nghiên cứu và những thuận lợi khó khăn cho hoạt động nuôi tôm
• 2.1.1.3. Nghiên cứu hệ thống xã hội vùng ven biển huyện Nghĩa Hưng
• 2.1.1.3.1. Đặc điểm dân cư và lao động
• 2.1.1.3.2. Đặc điểm tri thức
• 2.1.1.3.3. Vai trò của thể chế
• 2.1.1.4. Những vấn đề kinh tế và phát triển nuôi trồng thủy sản
• 2.1.2. Đánh giá tính bền vững của hệ sinh thái nhân văn vùng nghiên cứu theo các thuộc tính của hệ sinh thái nông nghiệp
• 2.1.2.1. Đánh giá sức sản xuất
• 2.1.2.2. Đánh giá tính ổn định của năng suất và hoạt động nuôi
• 2.1.2.3. Đánh giá tính bền vững của năng suất và hoạt động nuôi
• 2.1.2.4. Đánh giá tính tự trị của hệ thống
• 2.1.2.5. Đánh giá tính công bằng của hệ thống
• 2.1.2.6. Đánh giá tính hợp tác của hệ thống
• 2.1.2.7. Đánh giá tính thích nghi của hệ thống
• 2.1.2.8. Đánh giá chi phí lợi ích mở rộng của mô hình nuôi quảng canh cải tiến tại Nghĩa Hưng
• 2.1.2.9. Xác định giá trị của rừng ngập mặn
• 2.1.2.10. Tính chi phí lợi ích mở rộng của ao nuôi tôm
• 2.1.2.11. Đánh giá mức độ phát triển bền vững bằng chỉ số thịnh vượng WI
• 2.1.2.12. Đánh giá mức độ phát triển bền vững bằng chỉ số ASI
• 2.1.2.13. Tổng hợp kết quả và đề xuất các giải pháp phục vụ phát triển bền vững nuôi tôm sú ở huyện Nghĩa Hưng, tỉnh Nam Định
• KẾT LUẬN
• KIẾN NGHỊ
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Phát Triển Nuôi Tôm Bền Vững

Nghiên cứu về phát triển nuôi tôm bền vững tại Nghĩa Hưng, Nam Định đặt trong bối cảnh vùng đất này có tiềm năng lớn về kinh tế biển. Từ năm 1982, nuôi tôm sú đã phát triển tự phát và bùng nổ vào đầu những năm 2000. Nhiều chính sách về đất đai, nguồn vốn đã được ban hành. Tuy nhiên, hiệu quả chưa tương xứng với nỗ lực đầu tư. Các vấn đề địa phương như tác động kinh tế, xã hội, môi trường, sốc mở rộng vùng nuôi, cung ứng vốn, giống, kỹ thuật, quản lý môi trường, kiểm soát dịch bệnh đang cản trở sự phát triển. Chuỗi thị trường sản xuất, chế biến, tiêu thụ còn lỏng lẻo, yếu kém. Hoạt động nuôi tôm vẫn mang tính tự phát, quy mô nhỏ, chạy theo lợi ích ngắn hạn. Nghiên cứu này tập trung vào phân tích và đề xuất giải pháp cho tính bền vững trong phát triển nuôi tôm tại đây. Nuôi tôm Nghĩa Hưng cần một cách tiếp cận mới.

1.1. Tiềm Năng và Thách Thức Phát Triển Nuôi Tôm Nghĩa Hưng

Huyện Nghĩa Hưng có vị trí địa lý thuận lợi, nằm giữa hai sông Đáy và Ninh Cơ, tạo điều kiện cho nuôi trồng thủy sản. Tuy nhiên, việc mở rộng nhanh chóng diện tích nuôi tôm đã gây ra nhiều thách thức. Các vấn đề về vốn, giống, kỹ thuật công nghệ, quản lý môi trường, kiểm soát dịch bệnh và cơ sở hạ tầng cần được giải quyết. Cần có quy hoạch bài bản và đồng bộ để khai thác tối đa tiềm năng nuôi tôm của vùng.

1.2. Phát Triển Bền Vững và Vai Trò Quản Lý Chuỗi Giá Trị

Để phát triển nuôi tôm bền vững, cần xây dựng chuỗi giá trị hiệu quả từ sản xuất đến tiêu thụ. Việc kiểm soát chất lượng, truy xuất nguồn gốc và xây dựng thương hiệu là rất quan trọng. Đồng thời, cần có sự liên kết chặt chẽ giữa người nuôi tôm, doanh nghiệp chế biến và thị trường tiêu thụ. Chính sách hỗ trợ từ nhà nước cũng đóng vai trò then chốt trong việc thúc đẩy chuỗi giá trị tôm bền vững.

II. Nghiên Cứu Sinh Thái Nhân Văn và Nuôi Tôm Bền Vững

Nghiên cứu áp dụng sinh thái nhân văn để đánh giá tính bền vững của phát triển nuôi tôm tại Nghĩa Hưng. Sinh thái nhân văn là khoa học nghiên cứu mối quan hệ tương hỗ giữa hệ thống xã hội và hệ sinh thái. Cách tiếp cận này xem xét đồng thời hai hệ trong quá trình chúng tương tác với nhau và thông qua đó tự tổ chức sắp xếp thành một thể thống nhất. Theo Jean-Clauder Paseson, “Đề xác định được vị trí của mỗi ngành khoa học về con người so với với các ngành khác, ít nhất việc phân loại ngành phải đi kèm với thỏa thuận về phân chia nhiệm vụ.” Nghiên cứu này nhằm xác định rõ hơn khuôn khổ khái niệm và ranh giới cho sinh thái nhân văn trên cơ sở nghiên cứu lịch sử phát triển ngành và nghiên cứu sức mạnh của khoa học sinh thái nhân văn trong hỗ trợ phát triển bền vững.

2.1. Định Nghĩa và Lịch Sử Sinh Thái Nhân Văn

Sinh thái nhân văn nghiên cứu hệ sinh thái nhân văn, hệ thống cấu tạo từ hệ xã hội và hệ sinh thái liên hệ hữu cơ. Hệ sinh thái là của sinh học, hệ xã hội là của khoa học xã hội. Sinh thái nhân văn tiếp cận nghiên cứu đồng thời hai hệ trong quá trình tương tác và tự tổ chức. Robert E. Park chủ biên cuốn “Tổng quan về xã hội học” năm 1921, nơi sinh thái nhân văn được đề cập lần đầu. Cần xem xét quá trình lịch sử phát triển của nó để hiểu rõ khái niệm.

2.2. Ứng Dụng Sinh Thái Nhân Văn trong Đánh Giá Bền Vững

Sinh thái nhân văn chứng tỏ là tiếp cận phù hợp và hữu hiệu cho nghiên cứu vấn đề môi trường và phát triển. Trên thế giới, nó đã trở thành ngành đào tạo đại học và sau đại học. Việt Nam chưa có mã ngành "Sinh thái nhân văn", nó hiện là môn học trong chương trình đào tạo “Khoa học môi trường” của Đại học Quốc gia Hà Nội. Nghiên cứu sẽ ứng dụng cách tiếp cận này vào nghiên cứu đặc điểm quá trình phát triển nuôi tôm sú.

2.3. Tầm Quan Trọng của Sinh Thái Nhân Văn Trong Nuôi Tôm Bền Vững

Tiếp cận sinh thái nhân văn giúp hiểu rõ hơn về mối quan hệ giữa con người và môi trường trong hoạt động nuôi tôm. Nó cho phép đánh giá tác động của hoạt động này đến cộng đồng địa phương và hệ sinh thái ven biển. Từ đó, có thể đưa ra các giải pháp quản lý và phát triển bền vững hơn, đảm bảo sự cân bằng giữa lợi ích kinh tế, xã hội và môi trường.

III. Phương Pháp Đánh Giá Bền Vững Nuôi Tôm Tại Nam Định

Nghiên cứu sử dụng kết hợp nhiều phương pháp để đánh giá tính bền vững của nuôi tôm tại Nghĩa Hưng, Nam Định. Bao gồm phương pháp đánh giá nhanh nông thôn (RRA), phân tích chi phí lợi ích mở rộng (CBA), phương pháp quản lý bền vững dựa vào hệ sinh thái và cộng đồng (EBM), phương pháp chỉ số thịnh vượng (WI) của Robert Prescott-Allen, và phương pháp đánh giá bền vững địa phương theo mô hình ASI của Nguyễn Đình Hòe và Vũ Văn Hiếu (2002). Các phương pháp này giúp đánh giá toàn diện các khía cạnh kinh tế, xã hội và môi trường của hoạt động nuôi tôm.

3.1. Đánh Giá Nhanh Nông Thôn và Phân Tích Chi Phí Lợi Ích Mở Rộng

Phương pháp đánh giá nhanh nông thôn (RRA) thu thập thông tin nhanh chóng về điều kiện kinh tế, xã hội và môi trường của vùng nuôi tôm. Phân tích chi phí lợi ích mở rộng (CBA) so sánh lợi ích kinh tế với chi phí môi trường và xã hội của hoạt động nuôi tôm. Cả hai phương pháp giúp đưa ra cái nhìn tổng quan về hiệu quả và tác động của nuôi tôm.

3.2. Quản Lý Bền Vững Dựa Vào Hệ Sinh Thái và Chỉ Số Thịnh Vượng

Phương pháp quản lý bền vững dựa vào hệ sinh thái (EBM) tập trung vào bảo tồn và phục hồi các chức năng của hệ sinh thái ven biển. Chỉ số thịnh vượng (WI) đánh giá mức độ phát triển bền vững dựa trên các chỉ số kinh tế, xã hội và môi trường. Các phương pháp này nhấn mạnh tầm quan trọng của bảo vệ môi trường và cải thiện chất lượng cuộc sống của cộng đồng địa phương.

3.3. Mô Hình ASI Đánh Giá Bền Vững Địa Phương

Mô hình ASI (Agricultural Sustainability Index) đánh giá tính bền vững của các hoạt động nông nghiệp, bao gồm nuôi tôm, dựa trên các tiêu chí môi trường, kinh tế và xã hội. Mô hình này cung cấp một khung đánh giá chi tiết và toàn diện về tính bền vững của hoạt động nuôi tôm tại Nghĩa Hưng.

IV. Nghiên Cứu Hệ Sinh Thái Nhân Văn Vùng Nuôi Tôm Nghĩa Hưng

Nghiên cứu tập trung vào hệ sinh thái nhân văn vùng ven biển Nghĩa Hưng. Tìm hiểu đặc điểm hệ sinh thái, bao gồm tài nguyên môi trường và những thuận lợi, khó khăn cho hoạt động nuôi tôm. Nghiên cứu hệ thống xã hội, đặc điểm dân cư, lao động, tri thức, vai trò thể chế, và vấn đề kinh tế và phát triển nuôi trồng thủy sản. Đánh giá tính bền vững của hệ sinh thái nhân văn theo các thuộc tính của hệ sinh thái nông nghiệp: sức sản xuất, tính ổn định, tính tự trị, tính công bằng, tính hợp tác và tính thích nghi.

4.1. Đặc Điểm Tài Nguyên Môi Trường Vùng Nghiên Cứu

Vùng ven biển Nghĩa Hưng có tài nguyên đất ngập mặn, nguồn nước và khí hậu đặc trưng. Chất lượng nước sông và nước biển ven bờ ảnh hưởng trực tiếp đến hoạt động nuôi tôm. Lịch cấp thoát nước cho ao nuôi tôm cũng cần được quản lý chặt chẽ để đảm bảo môi trường nuôi ổn định. Tình trạng suy thoái đất ngập nước cũng là một vấn đề cần quan tâm.

4.2. Nghiên Cứu Hệ Thống Xã Hội Vùng Ven Biển Nghĩa Hưng

Đặc điểm dân cư, lao động và trình độ dân trí ảnh hưởng đến năng lực nuôi tôm của người dân. Vai trò của các thể chế, như chính quyền địa phương, hợp tác xã và các tổ chức xã hội, cũng rất quan trọng trong việc hỗ trợ và quản lý hoạt động nuôi tôm. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các bên liên quan để đạt được mục tiêu phát triển bền vững.

4.3. Đánh Giá Tính Bền Vững của Hệ Sinh Thái Nhân Văn

Đánh giá tính bền vững của hệ sinh thái nhân văn dựa trên các thuộc tính: sức sản xuất, tính ổn định, tính tự trị, tính công bằng, tính hợp tác và tính thích nghi. Việc đánh giá này giúp xác định điểm mạnh, điểm yếu của hệ thống và đưa ra các giải pháp cải thiện để đảm bảo tính bền vững lâu dài của hoạt động nuôi tôm.

V. Kết Quả và Giải Pháp Phát Triển Nuôi Tôm Bền Vững

Nghiên cứu đánh giá chi phí lợi ích mở rộng của mô hình nuôi quảng canh cải tiến tại Nghĩa Hưng và xác định giá trị của rừng ngập mặn. Đánh giá mức độ phát triển bền vững bằng chỉ số thịnh vượng (WI) và chỉ số ASI. Tổng hợp kết quả và đề xuất giải pháp phục vụ phát triển bền vững nuôi tôm sú ở huyện Nghĩa Hưng, tỉnh Nam Định. Các giải pháp tập trung vào cải thiện quản lý môi trường, nâng cao năng lực cộng đồng và xây dựng chuỗi giá trị hiệu quả.

5.1. Đánh Giá Kinh Tế và Môi Trường

Nghiên cứu tính giá trị kinh tế của rừng ngập mặn và cơ cấu chi phí lợi ích mở rộng của mô hình nuôi tôm sú xen cua quảng canh cải tiến. Nghiên cứu cũng tính toán kết quả chi phí lợi ích mở rộng ứng với các năng suất nuôi tôm sú quảng canh cải tiến ở vùng nuôi tôm sú tập trung huyện Nghĩa Hưng. Việc đánh giá kinh tế và môi trường giúp đưa ra quyết định đầu tư hợp lý và bền vững.

5.2. Đề Xuất Giải Pháp Phát Triển Bền Vững Nuôi Tôm Sú

Các giải pháp tập trung vào quản lý nguồn nước, sử dụng thức ăn bền vững, kiểm soát dịch bệnh và ứng phó với biến đổi khí hậu. Cần có sự hợp tác giữa người nuôi tôm, chính quyền địa phương, nhà khoa học và doanh nghiệp để triển khai các giải pháp này một cách hiệu quả. Việc áp dụng các tiêu chuẩn VietGAP, GlobalGAP và ASC cũng rất quan trọng để nâng cao chất lượng sản phẩm và đáp ứng yêu cầu của thị trường.

VI. Kết Luận và Tương Lai Nuôi Tôm Bền Vững Nghĩa Hưng

Nghiên cứu kết luận về tính bền vững của phát triển nuôi tôm tại Nghĩa Hưng và đưa ra khuyến nghị cho các bên liên quan. Tương lai của nuôi tôm tại đây phụ thuộc vào việc áp dụng các giải pháp bền vững và sự hợp tác chặt chẽ giữa các bên. Cần có sự đầu tư vào công nghệ nuôi tôm tiên tiến, quản lý môi trường hiệu quả và xây dựng chuỗi giá trị tôm bền vững để đảm bảo sự phát triển bền vững của ngành.

6.1. Tổng Kết Nghiên Cứu về Tính Bền Vững

Tổng kết các phát hiện chính về tính bền vững của hoạt động nuôi tôm ở Nghĩa Hưng, bao gồm các điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội và thách thức. Nghiên cứu nhấn mạnh tầm quan trọng của việc áp dụng các phương pháp tiếp cận bền vững để đảm bảo sự phát triển lâu dài của ngành.

6.2. Khuyến Nghị và Triển Vọng Tương Lai

Đưa ra các khuyến nghị cụ thể cho chính quyền địa phương, người nuôi tôm, doanh nghiệp và các bên liên quan khác để thúc đẩy phát triển nuôi tôm bền vững. Nghiên cứu cũng đề cập đến triển vọng tương lai của ngành nuôi tôm ở Nghĩa Hưng, nhấn mạnh tiềm năng và cơ hội để phát triển một ngành công nghiệp tôm bền vững và cạnh tranh.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 TONG QUAN VE VAN ĐÈ NGHIÊN CỨU 1. Tống quan về sinh thái nhân văn và phát triển bền vững 1. Tổng quan về sinh thái nhân văn 1. Lịch sử phát triển và khái niệm sinh thái nhân văn Sinh thái nhân văn là khoa học nghiên cứu một kiểu hệ thống đặc biệt, đó là hệ sinh thái nhân văn, một hệ thong được cau tao từ các hệ xã hội va hệ sinh thái có liên hệ hữu cơ với nhau.

Hệ sinh thái là đối tượng nghiên cứu chính của sinh học và hệ xã hội là đối tượng nghiên cứu chính của các khoa học xã hội. Vậy tiếp cận của sinh thái nhân văn tới hai hệ này có điểm gì khác biệt? Đó là tiếp cận nghiên cứu đồng thời hai hệ trong quá trình chúng tương tác với nhau và thông qua đó tự tổ chức sắp xếp thành một thé thống nhất. Kết qua của sự tự tổ chức sắp xếp thành công giữa hệ sinh thái và hệ xã hội sẽ tạo ra cơ sở cho cả hai hệ thích nghi với nhau, tiến hóa cùng nhau, nhờ đó mà cùng tồn tại và phát triển lâu bền. Ngược lại, khi hai hệ không thé thích nghỉ với nhau, thì sẽ khởi phát dấu chấm hết cho sự tồn tại của it nhất là một trong hai hệ và gây ton thương lâu dài cho hệ còn lại.

Có rất nhiều ví dụ về văn hóa thích nghi của con người với hệ sinh thái, như văn hóa nhà sàn, văn hóa lúa nước, văn hóa ruộng bậc thang. Đồng thời cũng có rất nhiều ví dụ về sự thành công của các loài trong việc biến đổi thích nghi với tác động của con người, như mối quan hệ giữa loài muỗi với loài người, trong đó nhân loại chỉ thắng thế trong những khoảng thời gian ngắn, chứ chưa thé thắng tuyệt đối [7, 8, 11, 21, 56, 83, 88]. Sinh thái nhân văn được công nhận là khởi sinh vào năm 1921, khi nó được đề cập như một lĩnh vực nghiên cứu của xã hội học, trong cuốn sách giáo khoa “Tổng quan về xã hội học” của nhóm tác giả tại Đại học Chicago, do Robert E. Park là chủ biên.

Ra đời bởi một nhà xã hội học, mang cái tên gần gũi với sinh thái học, sinh thái nhân văn có một lich sử phát triển thăng tram phức tạp. Dé hiểu rõ khái niệm sinh thái nhân văn, cần phải xem xét quá trình lịch sử phát triển của nó [96]. Khởi đầu, thuật ngữ “sinh thái nhân văn” có nội dung hẹp, hàm nghĩa là ứng dụng các quy luật sinh thái vào nghiên cứu xã hội học đô thị Chicago, trong giai 15 đoạn nó mở rộng và tiếp nhận lượng dân nhập cư đa dạng. Sinh thái nhân văn được phát triển nhằm phục vụ việc nghiên cứu bản chất mối quan hệ giữa con người với nhau trong quá trình tự tổ chức và cấu trúc hệ xã hội theo lý thuyết đồng hóa, nghĩa là mang tính xã hội học.

Trong sự phát triển sau đó của sinh thái nhân văn, Robert E. Park, bận rộn với vai trò là một nhà xã hội học xuất chúng, đã không thé dành cho ngành khoa học này một sự quan tâm xứng tầm. Trong xã hội học, sinh thái nhân văn chưa được nhận sự quan tâm đặc biệt của các học giả khác, nhất là khi nó hiện diện bên cạnh, hoặc thậm chí bị đồng nhất với những ngành khoa học đã có lịch sử và cơ sở lý thuyết đáng nề, như nhân chủng học, dân tộc học. Theo thời gian, sinh thái nhân văn ngày cảng tách xa khỏi xã hội học, phạm vi nghiên cứu của nó được mở rộng ra nhiều lĩnh vực khác có liên quan đến con người, như nhân chủng học, dân tộc học, sinh thái học người, kinh tế hộ và phát triển bền vững.

Theo Jean -Clauder Paseson, 1992, “Đề xác định được vị trí của mỗi ngành khoa học về con người so với với các ngành khác, ít nhất việc phân loại ngành phải đi kèm với thỏa thuận về phân chia nhiệm vụ. Nhưng đây cũng là một mục tiêu khó đạt, do cơ cấu nghiên cứu không ngừng thay đổi”. Sự phát triển lý thuyết hệ thống và năng lượng đã thối luồng gió mới vào khoa học sinh thái nhân văn, giúp nó định hình rõ nét hơn và thu hút được sự quan tâm hơn của nhiều nhà khoa học. Từ thập niên 1970, khoa học sinh thái nhân văn bước sang thời kỳ phát triển mới.

Nó đã tập hợp được lực lượng trong nhiều trung tâm nghiên cứu độc lập, như Viện Sinh thái nhân văn ở California, Trung tâm Sinh thái nhân văn thuộc Đại hoc Edinburgh, các trường đại học, các tổ chức xã hội chuyên nghiệp ở châu Âu như Liên minh quốc tế của Ủy ban Khoa học nhân chủng học và dân tộc học về Sinh thái nhân văn. Nhiều hội sinh thái nhân văn được thành lập, như Ủy ban Sinh thái nhân văn khối cộng đồng chung Vương Quốc Anh có trụ sở tại Luân đôn, tổ chức Sinh thái nhân văn Quốc tế có trụ sở tại Viên. Năm 1979, Hội sinh thái nhân văn (tên viết tắt là SHE) được thành lập và nhanh chóng đóng vai trò quan trọng trong sự phát triển của ngành. Young, sáng lập viên đồng thời là chủ tịch thứ tư của hội, trở thành nhân vật có ảnh hưởng tích cực, đóng góp đáng kể vào việc phát 16 triển sinh thái nhân văn thành lĩnh vực đa ngành, tạo ra ý nghĩa mới cho tên gọi sinh thái nhân văn.

Hội đã giúp phát triển việc đào tạo ngành khoa học này tại nhiều trường dai học như: Đại hoc Tự do Brussels, đại hoc California, đại học Washington, dai hoc Michigan, đại hoc Colorado tai Boulder. Sinh thai nhan van da phat trién thanh mét khoa hoc xuyén nganh, thuc hién nghiên cứu trên cơ sở kết hợp sức mạnh của nhiều đơn ngành theo cách đặc biệt, tong hợp và chồng chéo các kiến thức dé tạo ra tiếp cận toàn diện, nhằm vào những van dé tràn ra ngoài khuôn khổ ranh giới của các ngành. Theo từ điển môi trường, “Sinh thái nhân văn là hệ thống các nguyên tắc đạo đức, triết lý về địa vị thống trị của con người đối với trái đất và sinh vật, ở nơi mà sự thống nhất toàn vẹn giữa con người và môi trường là cần thiết cho phúc lợi xã hội. Sinh thái nhân văn dựa trên tiếp cận theo thuyết tiến hoá trong môi trường và sự thích nghị, tiến hoá về văn hoá của con người.

Sinh thái nhân văn nghiên cứu sự mất cân bằng của mối quan hệ con người - môi trường, liên quan đến bệnh tật, cung cấp lương thực, sinh thái quần thê người, ô nhiễm môi trường, phân bố không đồng đều và sử dụng không hợp lý tài nguyên. Tiếp cận sinh thái nhân văn là ứng dụng khoa học sinh thái nhân văn vào nghiên cứu hệ sinh thái nhân văn một cách có hệ thống, hướng tới các điều kiện cân bằng, ôn định, thịnh vượng của toàn hệ. Tổng quan về hệ sinh thái nhân văn Khái niệm hệ sinh thái nhân văn hiện vẫn được diễn giải theo nhiều quan điểm khác nhau, trừ một điểm chung thống nhất răng hệ sinh thái nhân văn được cấu tạo từ hai phụ hệ. Một số học giả cho rằng hệ sinh thái nhân văn được tạo ra từ hệ xã hội và hệ sinh thái, số khác cho rằng nó bao gồm hai hệ thống xã hội và môi trường, nhóm thứ ba cho rằng nó bao gồm hệ sinh thái và hệ môi trường.

Theo Stephen Boyden, 1987, con người vừa thuộc hệ thống xã hội vừa thuộc hệ thống sinh lý quyền (kiểu sinh quyền thuở sơ khai, khi con người mới có hành vi thích ứng với điều kiện sống tự nhiên, mà chưa có văn hóa xã hội [52, 7§, 100, 105]. Marten, 2001, mặc dù con người là một thành phần sinh vật của hệ sinh thái, nhưng sẽ hữu ích và đúng đắn hơn, khi quan niệm tương tác con người - 17 môi trường như là mối tương tác giữa hệ thống con người - xã hội nhân văn với phần sinh quyền còn lại của riêng sinh vật. Các thành phần của hệ sinh thái gồm có các yếu tố sinh thái vô sinh, hữu sinh tự nhiên (không có con người) và yêu tố sinh thái nhân sinh (xem hình 1. Hệ xã hội nhận từ hệ sinh thái các dịch vụ sinh thái, các dòng sản phẩm năng lượng, vật chất, thông tin giúp nuôi dưỡng sự sống, phục vụ sản xuất, tiêu dùng và tự điều chỉnh thích nghi để phát triển bền vững.

Hệ sinh thái nhận từ hệ xã hội dòng năng lượng, vật chất, thông tin dưới dạng chất thải và các tác động đặc biệt, từ đó thực hiện quá trình sản xuất, đồng thời là quá trình tái tạo tài nguyên, làm sạch môi trường. Dịch vụ mà hệ sinh thái cung cấp được hệ xã hội tiếp nhận một cách có chọn lọc. Khi hệ sinh thái không suy giảm năng suất sinh học chung, nhưng chuyên sang cung cấp những sản phẩm có giá trị thương mại va giá trị sử dụng thấp hơn hay vô giá trị cho hệ xã hội, thì có thể xem như chức năng cung cấp các dịch vụ từ hệ sinh thái cho con người bị suy thoái hay đình trệ. Ví dụ thay vì cung cấp thóc lại chỉ cung lá lúa, do đó mặc dù năng suất sinh học không thay đôi, thậm chí còn có thé tăng, nhưng giá trị thương phẩm lại suy giảm, thậm chí mât hoàn toàn.

Mỗi hệ thống sinh thái, hoặc nhân văn đều được cấu tạo từ các hạ hệ của mình và đồng thời là một hệ thành phần của thượng hệ liền kề. Theo Alan Beeby, Anne-Maria Brennan, 2008, lý thuyết sinh thái học hiện đại coi mỗi hệ sinh thái được cấu tạo từ nhiều hạ hệ sinh thái khác nhau, chia làm ba kiểu cơ bản 1a: 1- Kiểu hệ nền, chiếm ưu thế, phân bố hầu khắp không gian hệ thống, 2- Kiểu thé khảm là các 6, mảnh sinh cư rời rac, 3- Kiểu hành lang, là các tuyến chia cắt hệ thong nén, nối thông các thể khảm cùng loại với nhau. Sự tương đồng về đa dạng sinh học trong các mảnh sinh cư rời rạc tăng theo sự tăng mức độ liên thông qua các hành lang. Khi các mảnh này không lưu thông với nhau, sẽ có thé dẫn đến hình thành những quan thé đặc hữu, như rùa hồ Gươm.

Trong một vùng sinh thái nhân tác như đồng lúa, hình thành nhiều thể khảm hệ sinh thái, như ruộng lúa, ao nuôi cá, đầm sen, ruộng mau (đậu tương, rau. Các hộ nông dân canh tác trên cánh đồng lúa đó sẽ tạo thành hệ xã hội, bao gôm hệ những người trông lúa, nuôi cá, trông mảu.