Báo Cáo Tổng Hợp Về Tiêu Dùng Văn Hóa Của Sinh Viên Trường Đại Học Nội Vụ Hà Nội

Khám phá tiêu dùng văn hóa của sinh viên trường Đại học Nội vụ Hà Nội, từ sở thích đến thói quen, ảnh hưởng đến đời sống sinh viên.

• Tác giả: Ths. Phạm Thị Hương
• Trường học: Trường Đại học Nội vụ Hà Nội
• Đề tài: Tiêu Dùng Văn Hóa Của Sinh Viên Trường Đại Học Nội Vụ Hà Nội
• Loại tài liệu: báo cáo tổng hợp đề tài nghiên cứu khoa học
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Tiêu Dùng Văn Hóa Sinh Viên Nội Vụ

Nghiên cứu tiêu dùng văn hóa của sinh viên là vô cùng quan trọng, đặc biệt là đối với sinh viên Trường Đại học Nội vụ Hà Nội. Sinh viên, với tư cách là thế hệ tương lai, đóng vai trò chủ chốt trong việc định hình các xu hướng và trào lưu văn hóa. Nghiên cứu này không chỉ giúp hiểu rõ hơn về nhu cầu và sở thích của sinh viên mà còn cung cấp thông tin quan trọng cho việc phát triển các ngành công nghiệp văn hóa. Đời sống tinh thần của sinh viên, bên cạnh học tập và nghiên cứu, là yếu tố quan trọng trong việc hình thành bản sắc cá nhân. Nghiên cứu này sẽ khám phá sâu hơn về hành vi tiêu dùng văn hóa sinh viên, từ đó đưa ra những giải pháp phù hợp để phát triển văn hóa một cách toàn diện. Theo báo cáo, sinh viên chủ động chi trả để sở hữu và thưởng thức các sản phẩm văn hóa phù hợp với ngân sách của mình.

1.1. Tầm Quan Trọng Của Nghiên Cứu Tiêu Dùng Văn Hóa

Nghiên cứu tiêu dùng văn hóa sinh viên giúp các nhà quản lý giáo dục và các nhà hoạch định chính sách hiểu rõ hơn về nhu cầu và sở thích của sinh viên. Điều này cho phép họ tạo ra các chương trình và hoạt động văn hóa phù hợp, góp phần nâng cao đời sống tinh thần của sinh viên. Ngoài ra, nghiên cứu này còn giúp các doanh nghiệp trong ngành công nghiệp văn hóa phát triển các sản phẩm và dịch vụ đáp ứng nhu cầu của thị trường sinh viên. Việc hiểu rõ thói quen tiêu dùng văn hóa sinh viên là chìa khóa để thành công trong thị trường này.

1.2. Đối Tượng Và Phạm Vi Nghiên Cứu Tiêu Dùng Văn Hóa

Nghiên cứu tập trung vào sinh viên Trường Đại học Nội vụ Hà Nội, một nhóm đối tượng đặc biệt với những đặc điểm tâm lý và xã hội riêng. Phạm vi nghiên cứu bao gồm các khía cạnh khác nhau của tiêu dùng văn hóa, từ nhu cầu và sở thích đến hành vi và thói quen tiêu dùng. Nghiên cứu cũng xem xét các yếu tố ảnh hưởng đến tiêu dùng văn hóa, như gia đình, bạn bè, mạng xã hội và các phương tiện truyền thông. Việc xác định rõ đối tượng và phạm vi nghiên cứu giúp đảm bảo tính chính xác và độ tin cậy của kết quả.

II. Vấn Đề Thách Thức Tiêu Dùng Văn Hóa Của Sinh Viên

Mặc dù tiêu dùng văn hóa mang lại nhiều lợi ích cho sinh viên, nhưng cũng có những vấn đề và thách thức cần được giải quyết. Một số hành vi tiêu dùng văn hóa của người trẻ bị đánh giá là lệch lạc, phản cảm, trái với thuần phong mỹ tục truyền thống. Điều này đặt ra câu hỏi liệu những nhận định đó có hoàn toàn phù hợp hay chỉ là cách nhìn của người ngoài cuộc. Bên cạnh đó, sự phát triển của internet và truyền thông cũng tạo ra những thách thức mới cho việc quản lý và định hướng tiêu dùng văn hóa của sinh viên. Cần có những giải pháp phù hợp để giúp sinh viên tiêu dùng văn hóa một cách lành mạnh và có trách nhiệm.

2.1. Ảnh Hưởng Tiêu Cực Của Tiêu Dùng Văn Hóa Lệch Lạc

Một số sản phẩm văn hóa có nội dung không lành mạnh, bạo lực hoặc đồi trụy có thể gây ảnh hưởng tiêu cực đến tâm lý và hành vi của sinh viên. Việc tiếp xúc với những sản phẩm này có thể dẫn đến những hành vi lệch lạc, phản cảm, trái với các giá trị đạo đức và văn hóa truyền thống. Cần có những biện pháp kiểm soát và quản lý chặt chẽ các sản phẩm văn hóa để bảo vệ sinh viên khỏi những ảnh hưởng tiêu cực này. Đồng thời, cần tăng cường giáo dục về văn hóa tiêu dùng cho sinh viên để giúp họ có khả năng phân biệt và lựa chọn những sản phẩm văn hóa phù hợp.

2.2. Thách Thức Từ Sự Phát Triển Của Internet Và Truyền Thông

Sự phát triển của internet và truyền thông mang lại nhiều cơ hội tiếp cận với các sản phẩm văn hóa, nhưng cũng tạo ra những thách thức mới. Sinh viên dễ dàng tiếp xúc với những thông tin sai lệch, tin giả hoặc những sản phẩm văn hóa có nội dung không phù hợp. Việc quản lý và định hướng tiêu dùng văn hóa trực tuyến sinh viên trở nên khó khăn hơn. Cần có những giải pháp để giúp sinh viên sử dụng internet và truyền thông một cách an toàn và hiệu quả, đồng thời tăng cường khả năng tự bảo vệ mình khỏi những thông tin sai lệch và những sản phẩm văn hóa có hại.

2.3. Sự Thiếu Hụt Các Hoạt Động Văn Hóa Lành Mạnh

Một số trường đại học có thể thiếu các hoạt động văn hóa lành mạnh và bổ ích cho sinh viên. Điều này có thể dẫn đến việc sinh viên tìm kiếm các sản phẩm văn hóa có nội dung không phù hợp để giải trí và thư giãn. Cần tăng cường đầu tư vào các hoạt động văn hóa trong trường học, tạo ra những sân chơi lành mạnh và bổ ích cho sinh viên. Đồng thời, cần khuyến khích sinh viên tham gia vào các hoạt động văn hóa cộng đồng để mở rộng kiến thức và nâng cao đời sống tinh thần.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Hành Vi Tiêu Dùng Văn Hóa Sinh Viên

Để hiểu rõ hơn về hành vi tiêu dùng văn hóa sinh viên, cần sử dụng các phương pháp nghiên cứu phù hợp. Các phương pháp định tính như phỏng vấn sâu, thảo luận nhóm và quan sát tham gia có thể giúp thu thập thông tin chi tiết về nhu cầu, sở thích và động cơ tiêu dùng văn hóa của sinh viên. Các phương pháp định lượng như khảo sát bằng bảng hỏi có thể giúp thu thập dữ liệu về quy mô và tần suất tiêu dùng văn hóa của sinh viên. Kết hợp cả hai phương pháp này sẽ mang lại một cái nhìn toàn diện và sâu sắc về tiêu dùng văn hóa của sinh viên.

3.1. Phỏng Vấn Sâu Để Tìm Hiểu Động Cơ Tiêu Dùng Văn Hóa

Phỏng vấn sâu là một phương pháp nghiên cứu định tính cho phép nhà nghiên cứu thu thập thông tin chi tiết về suy nghĩ, cảm xúc và kinh nghiệm của sinh viên liên quan đến tiêu dùng văn hóa. Phương pháp này giúp khám phá những động cơ sâu xa thúc đẩy sinh viên lựa chọn và sử dụng các sản phẩm văn hóa khác nhau. Phỏng vấn sâu cũng giúp hiểu rõ hơn về cách sinh viên cảm nhận và đánh giá các sản phẩm văn hóa, từ đó đưa ra những gợi ý để cải thiện chất lượng và đáp ứng nhu cầu của sinh viên.

3.2. Khảo Sát Bằng Bảng Hỏi Để Đo Lường Quy Mô Tiêu Dùng

Khảo sát bằng bảng hỏi là một phương pháp nghiên cứu định lượng cho phép nhà nghiên cứu thu thập dữ liệu về quy mô và tần suất tiêu dùng văn hóa của sinh viên. Phương pháp này giúp xác định những sản phẩm văn hóa nào được sinh viên ưa chuộng nhất, mức chi tiêu trung bình cho các sản phẩm văn hóa và các yếu tố ảnh hưởng đến quyết định tiêu dùng văn hóa của sinh viên. Khảo sát bằng bảng hỏi cũng giúp so sánh hành vi tiêu dùng văn hóa giữa các nhóm sinh viên khác nhau, ví dụ như sinh viên nam và sinh viên nữ, sinh viên năm nhất và sinh viên năm cuối.

3.3. Thảo Luận Nhóm Để Khám Phá Xu Hướng Tiêu Dùng Văn Hóa

Thảo luận nhóm là một phương pháp nghiên cứu định tính cho phép nhà nghiên cứu thu thập thông tin về các xu hướng tiêu dùng văn hóa đang thịnh hành trong giới sinh viên. Phương pháp này giúp khám phá những sản phẩm văn hóa mới nổi, những trào lưu văn hóa đang được sinh viên yêu thích và những yếu tố ảnh hưởng đến sự lan truyền của các xu hướng này. Thảo luận nhóm cũng giúp hiểu rõ hơn về cách sinh viên tương tác với nhau trong quá trình tiêu dùng văn hóa, ví dụ như chia sẻ thông tin, đánh giá sản phẩm và rủ nhau tham gia các hoạt động văn hóa.

IV. Thực Trạng Tiêu Dùng Văn Hóa Của Sinh Viên Đại Học Nội Vụ

Nghiên cứu cho thấy tiêu dùng văn hóa là một phần quan trọng trong đời sống của sinh viên Trường Đại học Nội vụ Hà Nội. Sinh viên tiêu dùng nhiều loại hình văn hóa khác nhau, từ phim ảnh, âm nhạc, sách báo đến trò chơi điện tử. Tuy nhiên, mức chi tiêu cho các sản phẩm văn hóa còn hạn chế, chủ yếu do điều kiện kinh tế của sinh viên. Phương thức tiêu dùng văn hóa của sinh viên cũng đang thay đổi, với xu hướng tiêu dùng văn hóa trực tuyến ngày càng tăng. Cần có những giải pháp để giúp sinh viên tiếp cận với các sản phẩm văn hóa chất lượng cao với chi phí hợp lý.

4.1. Các Loại Hình Văn Hóa Sinh Viên Thường Tiêu Dùng

Sinh viên Trường Đại học Nội vụ Hà Nội tiêu dùng nhiều loại hình văn hóa khác nhau, bao gồm phim ảnh, âm nhạc, sách báo, trò chơi điện tử, các sự kiện văn hóa nghệ thuật và các hoạt động giải trí khác. Phim ảnh và âm nhạc là hai loại hình văn hóa được sinh viên ưa chuộng nhất, tiếp theo là sách báo và trò chơi điện tử. Các sự kiện văn hóa nghệ thuật như concert, triển lãm và festival cũng thu hút sự quan tâm của một bộ phận sinh viên. Việc đa dạng hóa các loại hình văn hóa được tiêu dùng cho thấy sinh viên có nhu cầu giải trí và khám phá văn hóa phong phú.

4.2. Mức Chi Tiêu Cho Văn Hóa Của Sinh Viên Nội Vụ

Mức chi tiêu cho các sản phẩm văn hóa của sinh viên Trường Đại học Nội vụ Hà Nội còn hạn chế, chủ yếu do điều kiện kinh tế của sinh viên. Phần lớn sinh viên chỉ chi khoảng vài trăm nghìn đồng mỗi tháng cho các sản phẩm văn hóa. Tuy nhiên, mức chi tiêu này có thể khác nhau tùy thuộc vào điều kiện kinh tế của từng sinh viên và loại hình văn hóa được tiêu dùng. Sinh viên có điều kiện kinh tế tốt hơn thường chi nhiều hơn cho các sản phẩm văn hóa, đặc biệt là các sự kiện văn hóa nghệ thuật và các sản phẩm văn hóa nhập khẩu.

4.3. Xu Hướng Tiêu Dùng Văn Hóa Trực Tuyến Của Sinh Viên

Xu hướng tiêu dùng văn hóa trực tuyến đang ngày càng phổ biến trong giới sinh viên Trường Đại học Nội vụ Hà Nội. Sinh viên sử dụng internet và các thiết bị di động để xem phim, nghe nhạc, đọc sách báo và chơi trò chơi điện tử. Tiêu dùng văn hóa trực tuyến mang lại nhiều tiện lợi cho sinh viên, giúp họ tiếp cận với các sản phẩm văn hóa một cách dễ dàng và nhanh chóng. Tuy nhiên, tiêu dùng văn hóa trực tuyến cũng đặt ra những thách thức về bản quyền và chất lượng sản phẩm.

V. Giải Pháp Phát Triển Tiêu Dùng Văn Hóa Lành Mạnh Cho SV

Để phát triển tiêu dùng văn hóa lành mạnh cho sinh viên, cần có sự phối hợp giữa nhà trường, gia đình và xã hội. Nhà trường cần tăng cường giáo dục về văn hóa tiêu dùng, giúp sinh viên có khả năng phân biệt và lựa chọn những sản phẩm văn hóa phù hợp. Gia đình cần quan tâm và định hướng tiêu dùng văn hóa cho con em mình. Xã hội cần tạo ra một môi trường văn hóa lành mạnh, với nhiều sản phẩm văn hóa chất lượng cao và các hoạt động văn hóa bổ ích. Cần khuyến khích sinh viên tham gia vào các hoạt động văn hóa cộng đồng để mở rộng kiến thức và nâng cao đời sống tinh thần.

5.1. Giáo Dục Về Văn Hóa Tiêu Dùng Trong Trường Học

Nhà trường cần tăng cường giáo dục về văn hóa tiêu dùng cho sinh viên thông qua các môn học, hoạt động ngoại khóa và các chương trình giáo dục khác. Giáo dục về văn hóa tiêu dùng giúp sinh viên hiểu rõ hơn về giá trị của văn hóa, có khả năng phân biệt và lựa chọn những sản phẩm văn hóa phù hợp với bản thân và xã hội. Đồng thời, giáo dục về văn hóa tiêu dùng cũng giúp sinh viên tránh xa những sản phẩm văn hóa có nội dung không lành mạnh, bạo lực hoặc đồi trụy.

5.2. Định Hướng Tiêu Dùng Văn Hóa Từ Gia Đình

Gia đình đóng vai trò quan trọng trong việc định hướng tiêu dùng văn hóa cho con em mình. Cha mẹ cần quan tâm đến sở thích và nhu cầu tiêu dùng văn hóa của con cái, đồng thời cung cấp cho con cái những thông tin và kiến thức cần thiết để lựa chọn những sản phẩm văn hóa phù hợp. Cha mẹ cũng cần tạo ra một môi trường văn hóa lành mạnh trong gia đình, khuyến khích con cái tham gia vào các hoạt động văn hóa và đọc sách báo.

5.3. Tạo Môi Trường Văn Hóa Lành Mạnh Trong Xã Hội

Xã hội cần tạo ra một môi trường văn hóa lành mạnh, với nhiều sản phẩm văn hóa chất lượng cao và các hoạt động văn hóa bổ ích. Các cơ quan quản lý nhà nước cần tăng cường kiểm soát và quản lý các sản phẩm văn hóa, đảm bảo rằng chúng không có nội dung không lành mạnh, bạo lực hoặc đồi trụy. Đồng thời, cần khuyến khích các doanh nghiệp trong ngành công nghiệp văn hóa sản xuất và phân phối các sản phẩm văn hóa chất lượng cao, đáp ứng nhu cầu của người tiêu dùng.

VI. Kết Luận Tương Lai Nghiên Cứu Tiêu Dùng Văn Hóa Sinh Viên

Nghiên cứu tiêu dùng văn hóa của sinh viên Trường Đại học Nội vụ Hà Nội đã cung cấp những thông tin quan trọng về nhu cầu, sở thích và hành vi tiêu dùng văn hóa của sinh viên. Kết quả nghiên cứu có thể được sử dụng để phát triển các chương trình và hoạt động văn hóa phù hợp, góp phần nâng cao đời sống tinh thần của sinh viên. Trong tương lai, cần có những nghiên cứu sâu hơn về các yếu tố ảnh hưởng đến tiêu dùng văn hóa của sinh viên, đặc biệt là ảnh hưởng của mạng xã hội và các phương tiện truyền thông mới. Đồng thời, cần có những nghiên cứu so sánh tiêu dùng văn hóa giữa sinh viên Trường Đại học Nội vụ Hà Nội và sinh viên các trường đại học khác.

6.1. Ứng Dụng Kết Quả Nghiên Cứu Vào Thực Tiễn

Kết quả nghiên cứu về tiêu dùng văn hóa của sinh viên Trường Đại học Nội vụ Hà Nội có thể được sử dụng để phát triển các chương trình và hoạt động văn hóa phù hợp với nhu cầu và sở thích của sinh viên. Ví dụ, nhà trường có thể tổ chức các buổi chiếu phim, concert, triển lãm và festival với nội dung và hình thức hấp dẫn sinh viên. Đồng thời, nhà trường cũng có thể khuyến khích sinh viên tham gia vào các câu lạc bộ và đội nhóm văn hóa để phát triển tài năng và sở thích cá nhân.

6.2. Hướng Nghiên Cứu Tiếp Theo Về Tiêu Dùng Văn Hóa

Trong tương lai, cần có những nghiên cứu sâu hơn về các yếu tố ảnh hưởng đến tiêu dùng văn hóa của sinh viên, đặc biệt là ảnh hưởng của mạng xã hội và các phương tiện truyền thông mới. Nghiên cứu cũng cần tập trung vào việc tìm hiểu cách sinh viên sử dụng các sản phẩm văn hóa để xây dựng bản sắc cá nhân và kết nối với cộng đồng. Đồng thời, cần có những nghiên cứu so sánh tiêu dùng văn hóa giữa sinh viên Trường Đại học Nội vụ Hà Nội và sinh viên các trường đại học khác để có cái nhìn toàn diện hơn về tiêu dùng văn hóa của sinh viên Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ TIÊU DÙNG VĂN HÓA 1. Một số khái niệm về tiêu dùng văn hóa 1. Tiêu dùng văn hóa Từ điển Tiếng Việt (1992) của Viện Ngôn ngữ học giải thích “tiêu dùng” là sử dụng của cải vật chất để thỏa mãn các nhu cầu của sản xuất và đời sống [45]. Chữ “tiêu thụ” đôi khi cũng được dùng thay thế với nghĩa sử dụng cái gì vào việc gì (ngoài một nghĩa khác để chỉ việc hàng hóa được bán ra thị trường).

Tiêu dùng được hình thành từ quyết định mua của người tiêu dùng để sở hữu sản phẩm và là hành vi hướng đến việc sử dụng hàng hóa, dịch vụ. Theo nghĩa chung nhất thì tiêu dùng là việc sử dụng sản phẩm, hàng hóa, dịch vụ nhằm thỏa mãn nhu cầu xã hội. Người tiêu dùng hay người tiêu thụ là từ để chỉ các cá nhân/ hộ gia đình dùng sản phẩm hoặc dịch vụ sản xuất trong nền kinh tế. Người tiêu dùng là người có nhu cầu, có khả năng mua sắm các sản phẩm dịch vụ trên thị trường phục vụ cho cuộc sống.

Từ góc độ kinh tế học, tiêu dùng gắn với sự sở hữu, đáp ứng nhu cầu, là một phần trong quy trình sản xuất - phân phối - bảo quản - tiêu dùng của các ngành công nghiệp. Tiêu dùng dù là giai đoạn cuối cùng của một quy trình này nhưng lại cũng là khởi đầu cho một quy trình vận hành tiếp sau, chính vì vậy, tiêu dùng là động lực cho sản xuất, thúc đẩy sản xuất. Cũng cần nói rõ thêm về nội hàm của chữ “nhu cầu”. Nhu cầu được hiểu là thứ tồn tại hiển nhiên đối với con người mà khi thỏa mãn nó khiến con người có cảm giác vui sướng, hạnh phúc.

Ngược lại, nhu cầu khi không được đáp ứng sẽ tạo nên trạng thái buồn bã, đau đớn, bí bách, khó chịu. Con người có các nhu cầu về tâm lý, sinh lý, văn hóa và xã hội khác nhau. Tất cả các hoạt động nhằm đáp ứng bất kỳ nhu cầu nào trong số này đều được coi là tiêu dùng. Tuy nhiên về sau, các nghiên cứu từ góc nhìn xã hội học, nghiên cứu văn hóa, đặt trong bối cảnh sự phát triển của tiêu dùng đại chúng (mass consumtion), chuyển đổi từ tiêu dùng quý tộc sang tiêu dùng hàng loạt đều coi tiêu dùng là một phần quan trọng của đời sống.

Nó mang nhiều ý nghĩa hơn là sự đáp ứng, thỏa mãn nhu cầu. Tiêu dùng còn có ý nghĩa biểu tượng, qua tiêu dùng để phân biệt mình với người khác, nhóm người khác, thể hiện vị thế, đẳng cấp xã hội, góp phần hình thành bản sắc cá nhân, bản sắc xã hội. 19 Tiêu dùng được xem là một hoạt động căn bản của con người, tồn tại song hành cùng với nhiều hoạt động khác của con người. Tuy vậy các thuật ngữ “xã hội tiêu dùng”, “tiêu dùng đại chúng” hay “tiêu dùng văn hóa” lại được xuất hiện trong những bối cảnh cụ thể.

Manh nha của xã hội tiêu dùng được cho là xuất hiện từ thế kỉ 17 [31] và trở nên phổ biến ở thế kỉ 20 cùng với sự phát triển của chủ nghĩa tư bản tiêu dùng. Với sự hậu thuẫn cực kì mạnh mẽ của công nghệ, sản xuất theo dây chuyền đã tạo ra hàng loạt hàng hóa giá rẻ để đại chúng có thể tiếp cận. Chủ nghĩa tư bản cùng đồng thời khuyến khích các nhà sản xuất và người tiêu dùng bằng động cơ lợi nhuận, bằng tài sản cá nhân, chủ quyền của người tiêu dùng. Người tiêu dùng được đặt ở vị trí tối thượng.

Việc sản xuất cái gì, như thế nào đều bị chi phối và cũng để phục vụ cho nhu cầu, thị hiếu của người tiêu dùng và cuối cùng là hướng đến tối đa hóa lợi nhuận. Bối cảnh xã hội tư bản, vì vậy, đã tạo điều kiện thuận lợi cho sự ra đời của chủ nghĩa tiêu dùng và hiện tượng tiêu dùng hàng loạt. Khái niệm “tiêu dùng văn hóa” được nói đến nhiều trong bối cảnh đó, nhất là khi văn hóa đại chúng được hình thành, công nghiệp văn hóa phát triển tạo ra sản phẩm văn hóa hàng loạt, phổ biến trên phạm vi rộng rãi. Văn hóa đại chúng ra đời dựa trên 2 tiền đề quan trọng: sự xuất hiện của các phương tiện truyền thông cũng như sự hình thành của nền sản xuất đại công nghiệp.

Sản phẩm văn hóa cũng giống như sản phẩm thông thường khác ở điểm đều là kết quả của quá trình sản xuất, tuy nhiên đây là loại sản phẩm đặc biệt vì chứa đựng giá trị lịch sử, giá trị văn hóa, giá trị thẩm mĩ, giá trị biểu tượng. Trong khi sản phẩm thông thường đáp ứng nhu cầu tiêu dùng vật chất thì sản phẩm văn hóa hướng tới thỏa mãn nhu cầu tinh thần cho con người. Sản phẩm thông thường có giá trị sử dụng và giá trị trao đổi trong khi sản phẩm văn hóa còn có giá trị biểu tượng, chứa đựng ý tưởng, góp phần kiến tạo lối sống và bản sắc cá nhân. Sản phẩm văn hóa mang tính phi vật thể.

Dù tồn tại dưới vỏ vật chất nhất định (tác phẩm văn học tồn tại dưới dạng cuốn sách, tác phẩm điện ảnh thể hiện dưới dạng cuốn phim, tác phẩm hội họa hiện hữu trong một khung tranh…) tuy nhiên khi tiêu dùng các sản phẩm văn hóa, khán giả có thể có hoặc không sở hữu một vật thể vật chất mà quan trọng nhất là được “sở hữu” nội dung, ý tưởng, thông điệp, tình cảm… của tác phẩm. Hơn nữa nếu như các sản phẩm hàng hóa thông thường thể hiện rõ tính hữu ích (sử dụng cho một mục đích cụ thể, như ô tô để phục vụ mục đích di chuyển, áo quần để mặc, tủ lạnh để lưu trữ thức ăn…) thì sản phẩm văn hóa lại khó đánh giá, đo đếm 20 được tính hữu ích vì sản phẩm văn hóa này có thể phù hợp, giàu giá trị với người này nhưng rất có thể lại không nhiều ý nghĩa với người khác. Nói cách khác, mỗi cá nhân có thị hiếu thẩm mỹ riêng, tầm đón nhận riêng nên giá trị cụ thể của sản phẩm văn hóa thường khó xác định hơn và khác biệt giữa các cá nhân. Các sản phẩm văn hóa được tạo ra hàng loạt nhằm mục tiêu giải trí, nặng tính đại chúng và tính thương mại.

Về phía khán giả, việc tiêu thụ các sản phẩm văn hóa này cũng chính là một sự tiêu thụ, tiêu thụ hàng hóa văn hóa. Về tiêu dùng văn hóa, một số nghiên cứu trước đây đã đưa ra những cách hiểu, những khái niệm cụ thể. Tác giả Lê Như Hoa (2001) trong đề tài nghiên cứu khoa học Tiêu dùng văn hóa trong điều kiện công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước cho rằng: “Tiêu dùng văn hóa tức là dùng những sản phẩm văn hóa (được sản xuất ra trong lĩnh vực tinh thần) vào sinh hoạt hàng ngày, phục vụ cho sinh hoạt cá nhân, gia đình, cộng đồng, vào mục đích văn hóa nhằm hoàn thiện nhân cách người, gia đình, cộng đồng” [14]. Coi tiêu dùng là một trong bốn giai đoạn quan trọng của quy trình sản xuất/sáng tạo - phân phối - bảo quản - tiêu thụ sản phẩm văn hóa, trong bài viết “Tiêu dùng văn hóa – một lĩnh vực cần nghiên cứu trong vấn đề quản lý văn hóa Việt Nam hiện nay”, tác giả Nguyễn Tiến Mạnh (2013) định nghĩa: “Tiêu dùng văn hóa là một khái niệm chỉ một loại tiêu dùng mà ở đó, thông qua việc dùng các sản phẩm văn hóa hoặc dịch vụ văn hóa mà nhu cầu tinh thần của con người được thỏa mãn, đáp ứng” [27].

Khi xem tiêu dùng văn hóa là một phần trong đời sống văn hóa của cư dân ven biển Hà Tĩnh thời kì công nghiệp hóa, hiện đại hóa, luận án của Đặng Thị Thúy Hằng (2015) coi tiêu dùng văn hóa là “việc sử dụng những sản phẩm văn hóa để đáp ứng, thỏa mãn nhu cầu tinh thần của cư dân hiện nay, và việc tiêu dùng sản phẩm văn hóa này cũng chỉ đề cập đến tiêu dùng sản phẩm tinh thần, gắn liền với sản phẩm tinh thần là công cụ phương tiện tiêu dùng và phương thức tiêu dùng văn hóa” [12]. Sản phẩm văn hóa được đề cập trong định nghĩa này bao gồm các chương trình truyền hình, phim ảnh, phần mềm trò chơi điện tử, sách báo, tạp chí. Ngoài ra, tác giả cũng chỉ ra rằng tiêu dùng sản phẩm văn hóa còn liên quan đến các phương tiện phục vụ tiêu dùng như ti vi, đầu đĩa, máy tính và hệ thống thiết chế văn hóa như thư viện, rạp chiếu phim, nhà hát… Tác giả Đặng Thị Thu Hương (2016) khi nghiên cứu Văn hóa truyền thông đại chúng ở Việt Nam trong điều kiện kinh tế thị trường và toàn cầu hóa đã cho rằng tiêu dùng văn hóa là khái niệm có nội dung rất rộng, đề cập đến nhiều vấn đề khác nhau 21 như công cụ, phương tiện tiêu dùng, phương thức tiêu dùng. Nghiên cứu cũng đưa ra cách hiểu về tiêu dùng văn hóa “là một khái niệm chỉ về các loại sản phẩm tinh thần và dịch vụ văn hóa tinh thần được người tiêu dùng đánh giá cao, được sở hữu, được tiêu dùng, thưởng thức và được sử dụng” [19, tr 234].

Tác giả cũng xem tiêu dùng văn hóa là một dạng hoạt động trong thực tiễn vì thế “hoạt động tiêu dùng văn hóa của con người cũng chính là hoạt động sáng tạo văn hóa” [19, tr234]. Dù khác biệt về cách diễn đạt, các quan niệm về tiêu dùng văn hóa ở trên cơ bản có sự kế thừa và thống nhất khi đều chỉ ra rằng tiêu dùng văn hóa chính là việc dùng, sử dụng những sản phẩm văn hóa, dịch vụ văn hóa để đáp ứng nhu cầu tinh thần của con người. Sản phẩm văn hóa, dịch vụ văn hóa ở đây đều thuộc lĩnh vực tinh thần. Phạm vi của tiêu dùng văn hóa thường đề cập đến các lĩnh vực chủ yếu như du lịch, thể thao, văn hóa, nghệ thuật giải trí, giáo dục… Ở đây, cũng cần có những phân biệt giữa khái niệm tiêu dùng văn hóa (cultural consumption) với một số khái niệm khác, thường dễ bị sử dụng thay thế hoặc nhầm lẫn.

Trước tiên là khái niệm “văn hóa tiêu dùng” (consumer culture). “Văn hóa tiêu dùng” quan tâm đến hành vi tiêu dùng từ khía cạnh văn hóa, theo đó tiêu dùng không chỉ đơn giản là một quá trình mà các sản phẩm thương mại được người tiêu dùng sử dụng mà nó còn là công cụ để nói về con người, phản ánh về chính chủ thể tiêu dùng.