Đặt vấn đề Mối (Isoptera) là một loại côn trùng xã hội đa hình thái. Do sự chuyển hóa về chức năng, mối phân hóa thành các dạng khác nhau về hình dạng và cấu tạo cơ thể: mối vua, mối chúa, mối cánh, mối lính, mối thợ trong cùng một đàn. Mối sinh sản là các dạng mối có khả năng sinh sản như mối cánh trưởng thành, mối chúa, mối vua. Mối vô sinh là các dạng không có khả năng sinh sản hoặc cơ quan sinh dục đã bị tiêu giảm như mối lính, mối thợ (Trần Công Loanh và cs, 1997)[5].
Là côn trùng bộ cánh đều, cơ thể mối gồm 3 phần: đầu, ngực, bụng với ranh giới rõ rệt, dính nhau bằng các tấm màng đệm, vỏ cơ thể có cấu tạo cutin rắn chắc nhưng rất mềm dẻo ở phần giữa các đốt và các phần phụ chuyển động. Chúng phân bố ở các vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới, hàng năm gây thiệt hại rất lớn cho nhiều loại cây trồng và cho các công trình kiến trúc, kho tàng, đê điều. Trong tự nhiên thuộc địa của loại côn trùng này có thể chứa hàng ngàn đến hàng triệu con mối, mối ngầm có liên quan chặt chẽ với môi tường sống (đất), chúng có thể xác định được vị trí nước và thức ăn (ví dụ: gỗ và các vật liệu chứa cellulose khác). Mối có thể công phá bất cứ loại gỗ gì trên đường đi của chúng và hậu quả chúng để lại là những thanh gỗ, miếng gỗ còn lại những lớp vỏ bên ngoài còn bên trong thì rỗng không.
Mối di chuyển trên mặt đất hoặc bất cứ nơi nào chúng đi được bằng cách là chúng tạo một đường (ống đất) để chúng đi và cũng là nơi để chống lại những kẻ thù tự nhiên chẳng hạn như kiến, ngoài ra đường (ống đất) đó còn giúp chúng chống lại tác động làm khô do không khí, vì mối rất dễ bị khô và do đó mối rất phụ thuộc vào môi trường ẩm ướt (Lê Văn Nông, 1999)[6]. Việt Nam nằm trong vùng khí hậu nhiệt đới ẩm là điều kiện lý tưởng cho sự phát triển cũng như sinh sản của loài mối. Chúng phân bố hầu hết trong cả nước từ miền ngược đến miền xuôi. Cùng với khí hậu thuận lợi thì sự phát triển của các loài thực vật đã góp phần tạo điều kiện thuận lợi cung cấp nguồn thức ăn cho mối bởi n 2 thực vật là nguồn thức ăn chủ yếu có chứa cenllulo mà mối rất ưa thích.
Chúng phá hoại hầu hết các sản phẩm có nguồn gốc từ gỗ: giường, bàn ghế, tủ, cột nhà, cửa gỗ….gây ra rất nhiều thiệt hại cho người dân. Bạch Thông là một huyện của tỉnh Bắc Kạn với tổng diện tích tự nhiên 545,62km, dân số hơn 32. Huyện có nhiều công trình xây dựng, nhà cửa làm từ gỗ đặc biệt là nhà sàn bởi dân cư sống ở đây chủ yếu là đồng bào dân tộc như: Tày, Nùng, Dao. Trong đó có xã Cẩm Giàng hiện vẫn còn có rất nhiều ngôi nhà sàn được xây chủ yếu từ gỗ.
Qua thực tế tìm hiểu các công trình nhà cửa của người dân hiện tại đang bị mối tấn công như: cột nhà, cầu thang, các vật dụng làm từ gỗ khác.tuy nhiên qua điều tra sơ bộ thì gần người dân tại địa phương vẫn chưa nhận thức được hết tác hại của mối gây ra cho các công trình của họ và cũng như các cách phòng trừ chúng sao cho hiệu quả. Hơn nữa hiện nay, các công trình nghiên cứu về mối, tài liệu nói về mối còn rất ít và chưa được mọi người quan tâm. Từ thực tế nghiên cứu để giúp nâng cao sự hiểu biết của người dân về mức độ phá hoại và đưa ra được những biện pháp phòng trừ mối là việc làm rất quan trọng và cần thiết hiện nay. Vì vậy chúng tôi tiến hành thực hiện đề tài: “Nghiên cứu thực trạng mối hại gỗ nhà sàn tại xã Cẩm Giàng - huyện Bạch Thông - tỉnh Bắc Kạn” 1.
Mục đích nghiên cứu đề tài Nghiên cứu khảo sát thực trạng mối hại gỗ nhà sàn tại xã Cẩm Giàng - huyện Bạch Thông – tỉnh Bắc Kạn, từ đó làm cơ sở cho việc đề xuất các giải pháp và lập kế hoạch phòng trừ mối hại. Mục tiêu nghiên cứu của đề tài - Đánh giá được thực trạng tình hình mối hại gỗ nhà sàn tại xã Cẩm Giàng – huyện Bạch Thông – tỉnh Bắc Kạn. - Đề xuất được giải pháp và lập kế hoạch phòng trừ mối hiệu quả tại xã Cẩm Giàng – huyện Bạch Thông – tỉnh Bắc Kạn. Ý nghĩa của đề tài 1.
Ý nghĩa trong học tập và nghiên cứu Rèn luyện được các kỹ năng trong học tập và nghiên cứu khoa học. Làm quen với một số phương pháp, kỹ năng khi nghiên cứu một đề tài cụ thể. Giúp cho sinh viên củng cố, hệ thống lại các kiến thức đã học, vận dụng bổ sung thêm các kiến thức thực tế. Ý nghĩa trong thực tiễn Qua quá trình tìm hiểu và phân tích tình hình hoạt động của mối hại nhà sàn tại xã Cẩm Giàng – huyện Bạch Thông – tỉnh Bắc Kạn giúp: Đánh giá và khoanh vùng được mức độ gây hại của loài mối để từ đó đề xuất những biện pháp phòng trừ mối hiệu quả cho các sản phẩm làm từ gỗ trong các công trình xây dựng và cách khắc phục những hậu quả mà mối đã gây ra để giảm thiểu thiệt hại cho người dân tại xã Cẩm Giàng – huyện Bạch Thông – tỉnh Bắc Kạn nói riêng cũng như cả nước nói chung.
n 4 Phần 2 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 2. Đặc điểm sinh học của mối hại gỗ Mối là tên chung dùng để chỉ một nhóm sâu hại sống có tính chất xã hội thuộc nhiều họ khác nhau trong bộ cánh bằng (Isoptera). Mối là loài côn trùng hoạt động ẩn náu theo đàn. Vào khoảng tháng 5 và tháng 6 hàng năm, mối trưởng thành cánh dài từ trong tổ bay ra, sau đó thì rụng cánh rồi bò.
Trong thời gian đó, mối đực tìm mối cái giao phối ở khu vực phù hợp. Mối đực là mối chúa, chuyên gia phối. Mối cái là mối hậu, chuyên sinh sản. Chúng là nền tảng để hình thành và xây dựng tổ mối mới.
Sau khi làm tổ 10 ngày thì mối bắt đầu đẻ trứng, một tháng sau ấu trùng ra đời, qua vài lần lột xác thành mối thợ và mối lính (khoảng hai tháng). Mối thường làm tổ trong thân cây hay trong đất. Mối thường sống thành những tập đoàn lớn. Một số xây tổ ở rất cao.
Mối chúa và mối vua (nhỏ hơn mối chúa) sống ở trung tâm của tổ. Ở Việt Nam có khoảng 100 loài mối thuộc các chi Coptotermers, Neotermes, Clyptotermes, Odontotermes,…hằng năm, mối gây hại lớn cho các công trình kiến trúc, đê đập, kho tang và cây trồng. Vì vậy, việc phòng trừ mối cần được quan tâm nhằm giảm thiểu những thiệt hại do mối gây ra. Tổ mối Tổ mối được mối thợ làm từ đất trộn với nước bọt và phân.
Tổ mối được bao bọc bởi 1 lớp tường thành bên ngoài rất cứng. Giữa bức tường thành này và tổ mối được bố trí những đường dẫn cho phép không khí có thể lưu thông được. Phần trung tâm của tổ được chia thành vô số các phòng. Một phòng lớn được dành cho mối chúa liên tục đẻ trứng.
Những phòng khác dành để nuôi ấu trùng và nhộng mối (Ngô Trường Sơn và cs, 2007)[12]. Ngoài ra còn có các nhà kho để đồ dự trữ và các phòng chứa chất thải. Hình thái của tổ mối cũng rất đa dạng: hình quả lê (Macrotermes annandalei), hình tròn n 5 (Odontotermes hainanensis), hình vòm, hình tháp, hình phỏng theo dạng hòm, dạng nhà,. * Về cấu trúc tổ mối Phía trên cùng là một lớp đất rắn chắc dày từ 30-60 cm, trong lớp này có nhiều khoang thông khí đường giao thông.
Đây là lớp đất mối dùng để che mưa che nắng cho tổ. Trung tâm của tổ là một khoang rộng hình quả lê. Phía trên khoang có những cột đất giống như thạch nhũ, dưới đó là những lớp đất mỏng xếp chồng lên nhau tạo thành nhiều buồng ngăn để điều hoà tiểu khí hậu và mối thợ đi lại. Ở gần đáy tổ có một khối đất mịn to đùng bằng hai cái đĩa úp lại.
Trong rỗng có vách dày đến 1cm đó là hoàng cung nơi mối vua và mối chúa ở. Cấu trúc tổ mối Về phương diện chống mối, chúng ta cần quan tâm đến vị trí tổ, có thể chia ra làm 2 dạng: * Tổ mối ở trong gỗ Ở nước ta, loài mối thường gặp là loài mối gỗ khô. Tổ chỉ là các hang rỗng, chúng đục dích dắc trong gỗ, chúng ở đâu thường đùn một phần phân ra ngoài, rơi xuống như đống cát nhỏ xíu. Căn cứ váo đặc điểm này có thể phát hiện ra chúng.
Tuy chúng ở trong gỗ song cũng đục vào sách vở, quần áo để nơi kế cận tổ. Loài n 6 này mỗi tổ khoảng ba bốn trăm con, chỉ cần phát hiện tổ và dùng sơ ranh tiêm thuốc diệt mối bơm trực tiếp vào tổ là diệt được (An Sinh)[18]. * Tổ mối có liên quan đến đất và nƣớc Tất cả các loài mối khác khi kiến trúc tổ đều có nhu cầu đất hoặc nước ở ngoài tổ, phần lớn các loài có cấu trúc một hệ thống tổ gồm một tổ chính và nhiều tổ phụ để dung nạp được số lượng cá thể lớn, tổ chính có mối vua và mối chúa, có nhiều loài tổ ở sâu trong lòng đất đến 1-2m. Hệ thống tổ của loài mối nhà vừa ở dưới đất nền và trong các cấu kiện phía trên, đôi khi nằm hoàn toàn phía trên, song vẫn có đường nối với nguồn nước.
Đối với đê đập, độ rỗng của tổ mối có ảnh hưởng đến độ bền vững của công trình nên cần thiết phải phát hiện tổ để xử lý, kinh nghiệm lâu đời của nhân dân ta là vào mùa xuân, phát hiện thấy nấm vũ hoá là đào được tổ, các đối tượng khác, độ rỗng của tổ ít ảnh hưởng. Thức ăn của mối Mối là loại côn trùng đa thực, thức ăn của mối chủ yếu có nguồn gốc từ thực vật, các loại nấm được cấy trong tổ, có khi chúng ăn cả da của đồng loại lột xác, thi thể của đồng loại trong một tổ mối, thậm chí khi hiếm thức ăn lên đến cực điểm chúng nuốt cả trứng mối và mối non, nhưng đó không phải là nguồn thức ăn chủ yếu của chúng. Trong quần thể mối, mối thợ đảm nhận nhiệm vụ rất quan trọng này.