Luận văn về nghiên cứu thuật ngữ máy xây dựng trong tiếng Việt

Nghiên cứu thuật ngữ máy xây dựng tiếng Việt cung cấp phân tích chuyên sâu về hệ thống từ vựng liên quan đến thiết bị xây dựng, hỗ trợ hiệu quả trong ngành.

• Trường học: Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ học
• Đề tài: Nghiên cứu thuật ngữ máy xây dựng tiếng Việt
• Loại tài liệu: luận văn
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÍ LUẬN
• 1.1. Những vấn đề của thuật ngữ
• 1.2. Một số cơ sở lí luận về thuật ngữ
• 1.3. Kết luận chương 1
• 2. Chương 2: ĐẶC ĐIỂM CẤU TẠO CỦA THUẬT NGỮ MÁY XÂY DỰNG TIẾNG VIỆT
• 2.1. Đặc điểm của thuật ngữ máy xây dựng có cấu tạo là từ
• 2.2. Đặc điểm của thuật ngữ máy xây dựng có cấu tạo là cụm từ
• 2.3. Nhận xét chung về đặc điểm mô hình cấu tạo thuật ngữ máy xây dựng tiếng Việt
• 2.4. Kết luận chương 2
• 3. Chương 3: ĐẶC ĐIỂM ĐỊNH DANH THUẬT NGỮ MÁY XÂY DỰNG TIẾNG VIỆT
• 3.1. Con đường hình thành thuật ngữ máy xây dựng tiếng Việt
• 3.2. Đặc điểm định danh thuật ngữ máy xây dựng tiếng Việt
• 3.3. Kết luận chương 3
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan tình hình nghiên cứu và cơ sở lí luận

Chương này tập trung vào việc trình bày tổng quan tình hình nghiên cứu thuật ngữ, đặc biệt là thuật ngữ máy xây dựng tiếng Việt. Nghiên cứu thuật ngữ không chỉ là một lĩnh vực quan trọng trong ngôn ngữ học mà còn có ý nghĩa thiết thực trong việc phát triển ngành xây dựng. Các nhà nghiên cứu đã chỉ ra rằng thuật ngữ là những từ ngữ đặc biệt, được sử dụng để biểu thị các khái niệm và đối tượng trong lĩnh vực chuyên môn. Đặc biệt, trong ngành xây dựng, sự phát triển của công nghệ xây dựng đã dẫn đến sự xuất hiện của nhiều thuật ngữ mới, phản ánh sự thay đổi và phát triển của ngành này. Việc nghiên cứu và chuẩn hóa thuật ngữ máy xây dựng không chỉ giúp cho việc giảng dạy và học tập mà còn hỗ trợ cho các kỹ sư và công nhân trong việc tiếp cận công nghệ mới.

1.1 Những vấn đề của thuật ngữ

Thuật ngữ là một phần quan trọng trong ngôn ngữ chuyên môn, nhưng vẫn chưa có một định nghĩa thống nhất về thuật ngữ. Các nhà nghiên cứu đã đưa ra nhiều quan điểm khác nhau về bản chất và chức năng của thuật ngữ. Một số cho rằng thuật ngữ chỉ đơn thuần là từ ngữ đặc biệt, trong khi những người khác nhấn mạnh rằng thuật ngữ còn có chức năng biểu thị khái niệm và đối tượng trong lĩnh vực chuyên môn. Đặc biệt, thuật ngữ máy xây dựng cần được nghiên cứu sâu hơn để xác định rõ ràng các đặc điểm và cấu trúc của nó. Việc này không chỉ giúp cho việc chuẩn hóa thuật ngữ mà còn tạo điều kiện thuận lợi cho việc giao tiếp trong ngành xây dựng.

1.2 Một số cơ sở lí luận về thuật ngữ

Thuật ngữ không chỉ là từ ngữ mà còn là sản phẩm của hoạt động trí tuệ, phản ánh tri thức khoa học và công nghệ. Ngành xây dựng là một trong những lĩnh vực có sự phát triển mạnh mẽ về thuật ngữ, đặc biệt là trong bối cảnh hội nhập quốc tế. Việc nghiên cứu và chuẩn hóa thuật ngữ máy xây dựng sẽ góp phần làm phong phú thêm hệ thống ngôn ngữ chuyên môn, đồng thời hỗ trợ cho việc giảng dạy và nghiên cứu trong các trường đại học. Các nhà nghiên cứu cũng đã chỉ ra rằng thuật ngữ có vai trò quan trọng trong việc định danh và phân loại các khái niệm trong lĩnh vực xây dựng, từ đó giúp cho việc truyền đạt thông tin trở nên chính xác và hiệu quả hơn.

II. Đặc điểm cấu tạo của thuật ngữ máy xây dựng tiếng Việt

Chương này phân tích các đặc điểm cấu tạo của thuật ngữ máy xây dựng tiếng Việt. Các thuật ngữ trong ngành xây dựng thường có cấu tạo phức tạp, bao gồm từ đơn và từ ghép. Việc phân tích cấu tạo giúp xác định nguồn gốc và cách thức hình thành của các thuật ngữ này. Đặc biệt, công nghệ xây dựng đã tạo ra nhiều thuật ngữ mới, phản ánh sự phát triển của ngành. Việc hiểu rõ cấu tạo của thuật ngữ máy xây dựng không chỉ giúp cho việc chuẩn hóa mà còn hỗ trợ cho việc giảng dạy và nghiên cứu trong lĩnh vực này.

2.1 Đặc điểm của thuật ngữ máy xây dựng có cấu tạo là từ

Nhiều thuật ngữ máy xây dựng được hình thành từ các từ đơn, có nghĩa rõ ràng và dễ hiểu. Các từ này thường được sử dụng trong các tài liệu kỹ thuật và giáo trình giảng dạy. Việc phân tích các từ đơn giúp xác định rõ ràng hơn về chức năng và ý nghĩa của chúng trong ngữ cảnh chuyên môn. Điều này không chỉ giúp cho việc giảng dạy mà còn hỗ trợ cho các kỹ sư và công nhân trong việc sử dụng thiết bị và công nghệ mới. Các thuật ngữ này thường mang tính quốc tế, giúp cho việc giao tiếp giữa các chuyên gia trong ngành xây dựng trở nên dễ dàng hơn.

2.2 Đặc điểm của thuật ngữ máy xây dựng có cấu tạo là cụm từ

Ngoài các từ đơn, nhiều thuật ngữ máy xây dựng còn được hình thành từ các cụm từ. Các cụm từ này thường phản ánh các khái niệm phức tạp trong ngành xây dựng, giúp cho việc truyền đạt thông tin trở nên chính xác hơn. Việc phân tích cấu tạo của các cụm từ giúp xác định rõ ràng hơn về mối quan hệ giữa các thành phần trong thuật ngữ. Điều này không chỉ hỗ trợ cho việc chuẩn hóa thuật ngữ mà còn giúp cho việc giảng dạy và nghiên cứu trong lĩnh vực xây dựng trở nên hiệu quả hơn.

III. Đặc điểm định danh thuật ngữ máy xây dựng tiếng Việt

Chương này tập trung vào việc phân tích các đặc điểm định danh của thuật ngữ máy xây dựng tiếng Việt. Đặc điểm định danh không chỉ giúp xác định rõ ràng các khái niệm trong ngành mà còn hỗ trợ cho việc chuẩn hóa thuật ngữ. Việc nghiên cứu các đặc điểm định danh sẽ giúp cho việc giảng dạy và nghiên cứu trong lĩnh vực xây dựng trở nên hiệu quả hơn. Đặc biệt, trong bối cảnh hội nhập quốc tế, việc chuẩn hóa thuật ngữ máy xây dựng sẽ góp phần nâng cao chất lượng công trình và hiệu quả kinh tế.

3.1 Con đường hình thành thuật ngữ máy xây dựng tiếng Việt

Các thuật ngữ máy xây dựng thường được hình thành từ nhiều nguồn khác nhau, bao gồm từ ngữ nước ngoài và từ ngữ trong nước. Việc nghiên cứu con đường hình thành giúp xác định rõ ràng hơn về nguồn gốc và cách thức hình thành của các thuật ngữ này. Điều này không chỉ hỗ trợ cho việc chuẩn hóa thuật ngữ mà còn giúp cho việc giảng dạy và nghiên cứu trong lĩnh vực xây dựng trở nên hiệu quả hơn. Các thuật ngữ này thường phản ánh sự phát triển của công nghệ xây dựng, từ đó giúp cho việc truyền đạt thông tin trở nên chính xác và hiệu quả hơn.

3.2 Đặc điểm định danh thuật ngữ máy xây dựng tiếng Việt

Đặc điểm định danh của thuật ngữ máy xây dựng thường liên quan đến chức năng và ý nghĩa của các thuật ngữ trong ngữ cảnh chuyên môn. Việc phân tích các đặc điểm định danh giúp xác định rõ ràng hơn về mối quan hệ giữa các thuật ngữ và các khái niệm trong ngành xây dựng. Điều này không chỉ hỗ trợ cho việc chuẩn hóa thuật ngữ mà còn giúp cho việc giảng dạy và nghiên cứu trong lĩnh vực xây dựng trở nên hiệu quả hơn. Các thuật ngữ này thường mang tính quốc tế, giúp cho việc giao tiếp giữa các chuyên gia trong ngành xây dựng trở nên dễ dàng hơn.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh phát triển mạnh mẽ của ngành xây dựng tại Việt Nam, máy móc xây dựng đóng vai trò then chốt trong việc nâng cao chất lượng công trình, đẩy nhanh tiến độ thi công và tăng năng suất lao động. Theo ước tính, hệ thống thuật ngữ máy xây dựng tiếng Việt hiện có khoảng 798 thuật ngữ được sử dụng phổ biến trong các tài liệu chuyên ngành. Tuy nhiên, việc nghiên cứu và chuẩn hóa hệ thống thuật ngữ này vẫn còn hạn chế, chưa có công trình chuyên biệt nào tập trung sâu vào lĩnh vực này.

Mục tiêu nghiên cứu của luận văn là làm sáng tỏ đặc điểm cấu tạo và định danh của thuật ngữ máy xây dựng tiếng Việt, từ đó đề xuất các giải pháp chuẩn hóa nhằm phục vụ cho công tác giảng dạy, nghiên cứu và ứng dụng trong ngành. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào các thuật ngữ được sử dụng trong các tài liệu, giáo trình chuyên ngành máy xây dựng tại các trường đại học, cao đẳng kỹ thuật trên toàn quốc, với dữ liệu thu thập trong khoảng thời gian gần đây.

Nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc xây dựng hệ thống thuật ngữ chuẩn, góp phần nâng cao hiệu quả truyền đạt kiến thức kỹ thuật, hỗ trợ các kỹ sư, công nhân trong việc tiếp cận và vận hành máy móc nhập khẩu, đồng thời tạo nền tảng cho các nhà sáng chế phát triển máy xây dựng hiện đại phù hợp với nhu cầu trong nước và xuất khẩu. Các chỉ số như tỷ lệ thuật ngữ có cấu tạo là từ đơn tiết chiếm khoảng 24,2%, thuật ngữ có cấu tạo là cụm từ chiếm 62,2% cho thấy sự đa dạng và phức tạp trong hệ thống thuật ngữ hiện hành.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên các lý thuyết thuật ngữ học hiện đại, trong đó tập trung vào hai khía cạnh chính: đặc điểm cấu tạo và đặc điểm định danh của thuật ngữ. Khái niệm "thuật ngữ" được hiểu là từ hoặc cụm từ biểu thị khái niệm, đối tượng chuyên môn trong lĩnh vực khoa học kỹ thuật, với các tiêu chuẩn như tính chính xác, tính hệ thống, tính ngắn gọn, tính quốc tế và tính dân tộc.

Mô hình cấu tạo thuật ngữ được phân tích dựa trên đơn vị ngữ tố – yếu tố cơ sở cấu tạo thuật ngữ, có thể là từ đơn hoặc cụm từ. Các mô hình cấu tạo được phân loại theo số lượng ngữ tố (từ đơn tiết đến cụm từ nhiều ngữ tố) và theo mô hình kết hợp chính-phụ, đẳng lập, ngẫu hợp. Ngoài ra, luận văn cũng phân biệt thuật ngữ với các đơn vị từ vựng liên quan như danh pháp và từ nghề nghiệp để làm rõ phạm vi nghiên cứu.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu chính được thu thập từ 798 thuật ngữ máy xây dựng tiếng Việt trong các từ điển chuyên ngành, giáo trình và tài liệu kỹ thuật đang sử dụng tại các trường đại học, cao đẳng kỹ thuật trên toàn quốc. Cỡ mẫu này đảm bảo tính đại diện cho hệ thống thuật ngữ máy xây dựng hiện hành.

Phương pháp miêu tả được sử dụng để phân tích đặc điểm cấu tạo từng thuật ngữ, xác định các thành tố cấu tạo, nguồn gốc và từ loại. Phương pháp phân tích thành tố trực tiếp giúp bóc tách thuật ngữ thành các ngữ tố nhỏ hơn, xác định mô hình cấu tạo theo bậc và mối quan hệ giữa các thành tố. Thủ pháp thống kê và phân loại được áp dụng để tính tỷ lệ, phân loại thuật ngữ theo cấu tạo, nguồn gốc và từ loại. Thủ pháp mô hình hóa được sử dụng để xây dựng các mô hình cấu tạo và định danh tiêu biểu cho thuật ngữ máy xây dựng.

Quá trình nghiên cứu diễn ra trong khoảng thời gian gần đây, đảm bảo cập nhật các thuật ngữ mới và xu hướng phát triển của ngành máy xây dựng.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Tỷ lệ thuật ngữ theo cấu tạo: Trong tổng số 798 thuật ngữ, 37,8% là thuật ngữ có cấu tạo là từ (302 thuật ngữ), trong đó từ đơn tiết chiếm 24,2% (73 thuật ngữ), còn lại là từ đa tiết (75,8%). Thuật ngữ có cấu tạo là cụm từ chiếm đa số với 62,2% (496 thuật ngữ).

2. Nguồn gốc ngữ tố: Thuật ngữ đơn tiết chủ yếu có nguồn gốc thuần Việt (58,9%), kế đến là mượn Hán Việt (21,9%) và mượn Ấn Âu (19,2%). Thuật ngữ đa tiết chủ yếu là từ thuần Việt (81,6%), còn lại là Hán Việt (6,5%) và Ấn Âu (11,9%).

3. Từ loại của thuật ngữ: Thuật ngữ máy xây dựng chủ yếu là danh từ và cụm danh từ (chiếm trên 80%), động từ và cụm động từ chiếm tỷ lệ thấp hơn (khoảng 16,7%). Thuật ngữ đơn tiết chủ yếu là động từ (71,2%), phản ánh các hoạt động thi công và vận hành máy móc.

4. Mô hình cấu tạo thuật ngữ: Thuật ngữ từ đơn tiết thường là động từ hoặc danh từ đơn giản. Thuật ngữ từ đa tiết chủ yếu là từ ghép chính phụ với trật tự kết hợp thuận hoặc ngược cú pháp tiếng Việt. Thuật ngữ cụm từ có từ 2 đến 5 ngữ tố, với các mô hình cấu tạo đa dạng, phổ biến nhất là mô hình chính phụ với trật tự chính trước – phụ sau. Các mô hình cấu tạo phức tạp hơn xuất hiện ở thuật ngữ có nhiều ngữ tố, thể hiện tính chuyên sâu và đa dạng của ngành.

Thảo luận kết quả

Kết quả cho thấy hệ thống thuật ngữ máy xây dựng tiếng Việt có sự đa dạng về cấu tạo và nguồn gốc, phản ánh sự phát triển và hội nhập của ngành xây dựng Việt Nam với thế giới. Tỷ lệ lớn thuật ngữ có cấu tạo là cụm từ cho thấy nhu cầu mô tả chi tiết, phân biệt các khái niệm chuyên ngành ngày càng cao.

So với các nghiên cứu thuật ngữ trong các ngành kỹ thuật khác, tỷ lệ thuật ngữ đa tiết và cụm từ trong ngành máy xây dựng tương đối cao, phù hợp với tính chất phức tạp của máy móc và thiết bị xây dựng. Việc đa dạng nguồn gốc ngữ tố (thuần Việt, Hán Việt, Ấn Âu) phản ánh quá trình vay mượn và phiên âm thuật ngữ quốc tế, đồng thời giữ được tính dân tộc trong hình thức ngôn ngữ.

Các mô hình cấu tạo thuật ngữ được minh họa rõ ràng qua các bảng thống kê và sơ đồ mô hình bậc, giúp hình dung mối quan hệ giữa các thành tố cấu tạo. Điều này có ý nghĩa quan trọng trong việc chuẩn hóa thuật ngữ, tránh hiện tượng đồng nghĩa, đồng âm gây nhầm lẫn trong giao tiếp chuyên môn.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Chuẩn hóa hệ thống thuật ngữ máy xây dựng: Cơ quan quản lý chuyên ngành cần xây dựng bộ tiêu chuẩn thuật ngữ máy xây dựng tiếng Việt, tập trung loại bỏ các thuật ngữ đồng nghĩa (khoảng 10% hiện tại) để đảm bảo tính chính xác và thống nhất. Thời gian thực hiện dự kiến trong 2 năm, chủ thể là Bộ Xây dựng phối hợp với các trường đại học kỹ thuật.

2. Phát triển từ điển thuật ngữ chuyên ngành: Biên soạn từ điển thuật ngữ máy xây dựng chuyên biệt, cập nhật các thuật ngữ mới, giải thích rõ ràng về cấu tạo và định danh. Dự kiến hoàn thành trong 3 năm, do các viện nghiên cứu ngôn ngữ và kỹ thuật thực hiện.

3. Đào tạo và phổ biến thuật ngữ chuẩn: Tổ chức các khóa đào tạo, hội thảo cho cán bộ kỹ thuật, giảng viên và sinh viên ngành xây dựng về hệ thống thuật ngữ chuẩn, nâng cao nhận thức và kỹ năng sử dụng thuật ngữ chính xác. Thời gian triển khai liên tục hàng năm, do các trường đại học và hiệp hội kỹ sư đảm nhiệm.

4. Khuyến khích nghiên cứu và sáng tạo thuật ngữ mới: Hỗ trợ các nhà sáng chế, kỹ sư trong việc nghiên cứu, phát triển máy xây dựng hiện đại bằng cách tạo điều kiện thuận lợi cho việc đặt tên và chuẩn hóa thuật ngữ mới phù hợp với tiêu chuẩn khoa học và quốc tế. Chủ thể là các viện nghiên cứu và doanh nghiệp công nghệ, với chính sách hỗ trợ trong 5 năm tới.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Giảng viên và sinh viên ngành kỹ thuật xây dựng: Giúp hiểu rõ đặc điểm cấu tạo và định danh thuật ngữ máy xây dựng, phục vụ cho việc giảng dạy và học tập chuyên sâu.

2. Kỹ sư, cán bộ kỹ thuật trong ngành xây dựng: Nâng cao khả năng sử dụng thuật ngữ chính xác trong công tác vận hành, bảo trì và thiết kế máy móc xây dựng.

3. Nhà nghiên cứu ngôn ngữ và thuật ngữ học: Cung cấp dữ liệu thực tiễn và mô hình phân tích thuật ngữ chuyên ngành, góp phần phát triển lý luận thuật ngữ học tiếng Việt.

4. Doanh nghiệp sản xuất và nhập khẩu máy xây dựng: Hỗ trợ trong việc chuẩn hóa tên gọi sản phẩm, tài liệu kỹ thuật, nâng cao hiệu quả giao tiếp và thương mại quốc tế.

Câu hỏi thường gặp

1. Thuật ngữ máy xây dựng tiếng Việt có đặc điểm gì nổi bật?
   Thuật ngữ máy xây dựng chủ yếu là danh từ và cụm danh từ, có cấu tạo đa dạng từ từ đơn tiết đến cụm từ nhiều ngữ tố, phản ánh tính chuyên sâu và đa dạng của ngành. Ví dụ, thuật ngữ "máy xúc lật" là cụm danh từ 2 ngữ tố phổ biến.

2. Tại sao cần chuẩn hóa thuật ngữ máy xây dựng?
   Chuẩn hóa giúp loại bỏ hiện tượng đồng nghĩa, đồng âm gây nhầm lẫn, đảm bảo tính chính xác và thống nhất trong giao tiếp chuyên môn, hỗ trợ đào tạo và nghiên cứu hiệu quả hơn.

3. Nguồn gốc của các thuật ngữ máy xây dựng chủ yếu là gì?
   Phần lớn thuật ngữ có nguồn gốc thuần Việt, bên cạnh đó có sự vay mượn từ Hán Việt và ngôn ngữ Ấn Âu, thể hiện quá trình hội nhập và phát triển ngành.

4. Phương pháp nghiên cứu nào được sử dụng để phân tích thuật ngữ?
   Luận văn sử dụng phương pháp miêu tả, phân tích thành tố trực tiếp, thống kê, phân loại và mô hình hóa để phân tích cấu tạo và định danh thuật ngữ.

5. Làm thế nào để áp dụng kết quả nghiên cứu vào thực tiễn?
   Kết quả có thể được sử dụng để biên soạn từ điển chuyên ngành, xây dựng chương trình đào tạo, chuẩn hóa tài liệu kỹ thuật và hỗ trợ sáng tạo máy móc mới phù hợp với tiêu chuẩn quốc tế.

Kết luận

• Luận văn đã hệ thống hóa và phân tích 798 thuật ngữ máy xây dựng tiếng Việt, làm rõ đặc điểm cấu tạo và định danh của chúng.
• Thuật ngữ máy xây dựng chủ yếu là danh từ và cụm danh từ, với tỷ lệ lớn thuật ngữ có cấu tạo là cụm từ (62,2%).
• Nguồn gốc ngữ tố đa dạng, chủ yếu là thuần Việt, Hán Việt và mượn Ấn Âu, phản ánh sự hội nhập và bản sắc dân tộc.
• Các mô hình cấu tạo thuật ngữ được xác định rõ ràng, hỗ trợ cho việc chuẩn hóa và phát triển hệ thống thuật ngữ.
• Đề xuất các giải pháp chuẩn hóa, biên soạn từ điển, đào tạo và khuyến khích sáng tạo thuật ngữ mới nhằm nâng cao hiệu quả ứng dụng trong ngành xây dựng.

Tiếp theo, cần triển khai các hoạt động chuẩn hóa thuật ngữ và biên soạn tài liệu chuyên ngành theo khuyến nghị để nâng cao chất lượng đào tạo và nghiên cứu trong lĩnh vực máy xây dựng. Quý độc giả và các chuyên gia trong ngành được khuyến khích tham khảo và áp dụng kết quả nghiên cứu này nhằm phát triển ngành xây dựng Việt Nam bền vững và hiện đại.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÍ LUẬN Chương này, tập trung vào trình bày tổng quan tình hình nghiên cứu một số vấn đề liên quan, bao gồm: tình hình nghiên cứu thuật ngữ nói chung, thuật ngữ máy xây dựng nói riêng; nêu một số vấn đề lí thuyết quan trọng về thuật ngữ và một số vấn đề liên quan đến thuật ngữ máy xây dựng để làm tiền đề lí luận cho việc nghiên cứu của luận văn. NHỮNG VẤN ĐỀ CỦA THUẬT NGỮ Hiện nay, không chỉ trên thế giới mà còn ở Việt Nam, vấn đề thuật ngữ luôn được các nhà ngôn ngữ học quan tâm nghiên cứu. Tuy nhiên, cho đến nay vẫn chưa có một định nghĩa về thuật ngữ được tất cả mọi người đều thống nhất thừa nhận. Sở dĩ có nhiều định nghĩa thuật ngữ khác nhau là do cách nhìn của các nhà nghiên cứu có những sự khác nhau.

Có tác giả cho rằng thuật ngữ xác định khái niệm, nhưng có tác giả lại cho rằng thuật ngữ không chỉ xác định khái niệm và còn biểu hiện khái niệm. Lotte cho rằng, về bản chất thuật ngữ là những từ đặc biệt [57].Vinokur thì lại phủ nhận điều đó. Ông khẳng định rằng, thuật ngữ không phải là từ đặc biệt, mà chỉ là từ có chức năng đặc biệt, bất cứ từ nào cũng có cấu tạo để có vai trò là một thuật ngữ [103]. Akhmanova lại định nghĩa : “ Thuật ngữ là từ hoặc cụm từ của ngôn ngữ chuyên môn ( ngôn ngữ khoa học, ngôn ngữ kỹ thuật, v.) được sáng tạo ra ( được tiếp nhận, được vay mượn, v.) để biểu hiện chính xác các khái niệm chuyên môn và biểu thị các đối tượng chuyên môn” [ dẫn theo 94, tr.

Gerd thì định nghĩa: “ Thuật ngữ là một đơn vị từ vựng – ngữ nghĩa có chức năng định nghĩa và được khu biệt một cách nghiêm ngặt bởi các đặc trưng như tính hệ thống, tính đơn nghĩa; ở thuật ngữ không có hiện tượng đồng nghĩa hay đồng âm trong phạm vi của một khoa học hoặc một lĩnh vực tri thức cụ thể ”[ dẫn theo 76, tr. Các nhà ngôn ngữ Việt Nam đồng tình với định nghĩa thuật ngữ gắn với khái niệm như: Nguyễn Văn Tu [97, tr. 114 ]; Lưu Vân Lăng; Nguyễn Như 6 Ý[52, tr. 44]; Đỗ Hữu Châu [8, tr.

241]; Hoàng Văn Hành [23, tr. 26]; Đái Xuân Ninh, Nguyễn Đức Dân, Nguyễn Quang, Vương Toàn [68, tr. 64]; Nguyễn Thiện Giáp[17, tr. 270]… Theo các nhà nghiên cứu này, “Thuật ngữ là bộ phận từ ngữ đặc biệt của ngôn ngữ.

Nó bao gồm những từ và cụm từ cố định là tên gọi chính xác của các loại khái niệm và các đối tượng thuộc các lĩnh vực chuyên môn của con người. Ví dụ các thuật ngữ: đạo hàm, tích phân, vi phân… trong toán học; tư bản, tích lũy, giá trị thặng dư… trong kinh tế học; bộ tộc, bộ lạc, huyết thống… trong sử học; âm vị, âm tiết, hình vị… trong ngôn ngữ học…”[17, tr. Cụ thể hơn, thì “Thuật ngữ không chỉ biểu thị khái niệm khoa học mà còn chỉ tên một sự vật, một hiện tượng khoa học nhất định, thuật ngữ là những từ chuyên môn được sử dụng trong phạm vi một ngành khoa học, một nghề nghiệp hoặc một ngành kĩ thuật nào đấy… Đặc tính của những từ này là phải cố gắng chỉ có một nghĩa, biểu thị một khái niệm hay chỉ tên một sự vật, một hiện tượng khoa học, kĩ thuật nhất định” [8, tr. Bên cạnh đó, nhiều tác giả nổi tiếng trên thế giới như G.Zơvêginxep[dẫn theo 26, tr.12] thì định nghĩa thuật ngữ gắn với chức năng.

Tiêu biểu là G. Vinokur cho rằng: “Thuật ngữ - đó không phải là một từ đặc biệt mà chỉ là từ có chức năng đặc biệt”. “Chức năng đặc biệt mà từ với tư cách là thuật ngữ đảm nhiệm đó là chức năng gọi tên” [103]. Đa số các tác giả tán đồng quan điểm này.

Nikiforov còn nhấn mạnh rằng: “Chức năng định danh ở thuật ngữ được thừa nhận là chức năng cơ bản và duy nhất” [67]. Quan niệm của viện sĩ V.Vinôgrađốp về thuật ngữ vốn được giới thuật ngữ học Xô viết coi là một trong những tư tưởng khá cơ bản và tin cậy. Ông viết “Mọi người đều biết trước hết từ thực hiện chức năng định danh, nghĩa là hoặc nó là phương tiện biểu thị, lúc đó nó chỉ là một kí hiệu giản đơn, hoặc nó là phương tiện của định nghĩa logic, lúc đó nó là thuật ngữ khoa học” [dẫn theo 31, tr. Dựa vào quan điểm này, L.Kapatnadze đã phát triển tư tưởng về vai trò đặc biệt của thuật ngữ: “Thuật ngữ không gọi tên khái niệm như từ thông thường 7 mà là khái niệm được gán cho nó, dường như là gắn kèm theo nó cùng với định nghĩa”.

“Ý nghĩa của thuật ngữ … đó là định nghĩa khái niệm, là cái định nghĩa được gán cho thuật ngữ” [35].Zơvêginxep và một số người khác nêu bật chức năng biểu hiện của thuật ngữ với tư cách là đặc điểm nổi bật của nó [dẫn theo 26, tr. Trong công trình “Nghiên cứu, khảo sát thuật ngữ tiếng Việt phục vụ cho việc xây dựng Luật ngôn ngữ ở Việt Nam” [95], tác giả Nguyễn Đức Tồn cho rằng: khi định nghĩa thuật ngữ thì phải và chỉ cần chỉ ra được những đặc trưng bản chất nhất thuộc bản thể của nó, làm nó khác biệt với các từ ngữ không phải là thuật ngữ (như từ thông thường, từ nghề nghiệp, tiếng lóng…). Những phẩm chất thứ yếu không đủ để khu biệt thuật ngữ với các đơn vị phi thuật ngữ hoặc những phẩm chất không thuộc về bản thể của thuật ngữ mà do sự nhận thức chủ quan, do người sử dụng áp đặt cho thuật ngữ thì nhất định không được đưa vào nội dung định nghĩa của thuật ngữ. Và tác giả của công trình này đã đưa ra định nghĩa: Thuật ngữ là từ ngữ biểu hiện khái niệm hoặc biểu thị đối tượng trong phạm vi một lĩnh vực khoa học, công nghệ hoặc chuyên môn.

Định nghĩa trên đã chỉ ra những đặc trưng bản chất nhất của thuật ngữ: 1) Về hình thức: Thuật ngữ là từ hoặc ngữ cố định. Hình thức lí tưởng nhất của thuật ngữ là có dạng từ (từ đơn hoặc từ ghép chính phụ) bởi thuật ngữ sẽ rất ngắn gọn, cấu trúc chặt chẽ và cố định. 2) Về nội dung: Thuật ngữ biểu thị khái niệm khoa học/chuyên môn. Đó là sản phẩm của hoạt động nghiên cứu khoa học hoặc hoạt động chuyên môn, phản ánh những đặc trưng bản chất và mối liên hệ có tính quy luật của sự vật, hiện tượng vốn là ngoại diên của những khái niệm ấy.

Giữa lĩnh vực chuyên môn và lĩnh vực phi chuyên môn có sự khác nhau: trong lĩnh vực chuyên môn người ta sử dụng thuật ngữ, còn lĩnh vực phi chuyên môn sử dụng từ ngữ phi thuật ngữ. Hai lĩnh vực này còn có sự khác nhau cơ bản ở tính quốc tế và tính dân tộc. Khái niệm được sử dụng trong lĩnh vực chuyên môn dù có hình thức thuật ngữ biểu hiện có thể khác nhau nhưng phải có tính quốc tế nghĩa 8 là các nhà hoạt động trong cùng một lĩnh vực chuyên môn này ở các dân tộc khác nhau đều hiểu giống nhau. Còn ở lĩnh vực phi chuyên môn thì các khái niệm có thể được hiểu khác nhau tùy mỗi ngôn ngữ, mỗi dân tộc, thậm chí có những từ / khái niệm chỉ có trong ngôn ngữ/dân tộc này mà không có trong ngôn ngữ / dân tộc kia [95, tr.

Như vậy, có nhiều cách tiếp cận thuật ngữ, nhưng dù từ hướng tiếp cận nào các tác giả trên đều đề cập tới hai vấn đề: - Thuật ngữ là từ hoặc cụm từ - Biểu thị khái niệm, thuộc tính, đối tượng, sự vật, hiện tượng… thuộc lĩnh vực khoa học, công nghệ hoặc chuyên môn. Đó cũng chính là cách hiểu của chúng tôi về khái niệm thuật ngữ và lấy đó làm cơ sở để nghiên cứu trong luận văn này. MỘT SỐ CƠ SỞ LÍ LUẬN VỀ THUẬT NGỮ 1. Vị trí thuật ngữ trong hệ thống ngôn ngữ 1.

Thuật ngữ - bộ phận lớn nhất của từ vựng ngôn ngữ và vốn từ văn hóa Thuật ngữ là những từ ngữ đặc biệt chủ yếu do con người tạo ra một cách có ý thức, là sản phẩm của lao động trí tuệ bởi vì thuật ngữ ra đời cùng với với sự lao động sáng tạo của đội ngũ trí thức. “Thuật ngữ không chỉ hiểu đơn giản là từ và ngữ chuyên môn dùng trong khoa học kĩ thuật, công nghệ, dịch vụ mà đó là hệ thống khái niệm, phạm trù khoa học, là tri thức khoa học công nghệ, là trí tuệ dân tộc và nhân loại được chung đúc qua hình thức ngôn ngữ” [82, tr. Cùng với sự phát triển của khoa học - công nghệ và đội ngũ trí thức, thuật ngữ ngày càng phát triển. Thuật ngữ hiện nay được nhìn nhận không phải chỉ là một lớp từ giống lớp từ địa phương, từ nghề nghiệp…như quan niệm trước kia, bởi vì so với các lớp từ này, thuật ngữ là bộ phận từ vựng rất lớn trong hệ thống ngôn ngữ.

Theo tổng kết của một số nhà nghiên cứu, hầu hết các từ ngữ mới xuất hiện trong từ điển đều là thuật ngữ. Chẳng hạn, theo thống kê của nhà ngôn ngữ học Tiệp Khắc Sokhora. có đến 90% từ mới thuộc hệ thống thuật ngữ khoa học và kĩ thuật. [Dẫn theo 35, tr.

Tương tự, Budagov R. (1976) nhận định “Số lượng thuật ngữ trong 9 mỗi ngành khoa học đang phát triển quả thật không phải từng ngày mà là từng giờ” [2, tr. Như vậy, khi khoa học càng phát triển thì thuật ngữ cũng càng được phát triển không ngừng, đồng thời khi hệ thống thuật ngữ càng phát triển và được hoàn thiện, chuẩn hóa đến lượt nó sẽ tác động và thúc đẩy sự phát triển của chính ngành khoa học đó. Thuật ngữ - đối tượng nghiên cứu của thuật ngữ học Thuật ngữ hiện nay rất phát triển và đã trở thành đối tượng nghiên cứu của thuật ngữ học.

Mặc dù hiện nay còn có những tranh luận, nhưng nhiều nhà nghiên cứu nước ngoài khẳng định “Thuật ngữ học là chuyên ngành độc lập, ra đời và phát triển từ ngôn ngữ học trong thế kỷ XX, gồm 2 lĩnh vực chính: thuật ngữ học lí thuyết và thuật ngữ học ứng dụng. Trong đó, đối tượng của thuật ngữ học là thuật ngữ với các lớp, loại khác nhau và hệ thống thuật ngữ hiểu theo nghĩa rộng” [Dẫn theo 58, tr. Theo Leichik (1986), trong thực tế thuật ngữ có thể được hình thành theo tự phát, tự nhiên hoặc được tạo ra một cách có ý thức.