phần mở đầu, vấn đề đổi mới công nghệ đã được cơ quan quản lý tại Việt Nam ở các cấp lãnh đạo cao nhất đặc biệt lưu tâm và quán triệt trong nhiều năm qua. Nó trở thành định hướng và quyết tâm chính trị mà hệ thống ngân hàng trong nước cũng không nằm ngoài xu hướng đó. Ở nội dung tiếp theo, chúng tôi sẽ khái quát hóa về đổi mới tài chính và vai trò của sự công nghệ trong việc thúc đẩy sự phát triển của sự đổi mới này.2Đổi mới tài chính (financial innovation) và vai trò của công nghệ Đổi mới tài chính có thể được coi là sản phẩm mới, dịch vụ mới, quy trình sản xuất hoặc các hình thức tổ chức mới (Frame & White, 2004). Nó là kết quả tất yếu của sự phát triển công nghệ trong lĩnh vực tài chính.
Là cốt lõi của hệ thống tài chính và các ngân hàng liên tục phải định hình lại cách thức họ cung cấp sản phẩm - dịch vụ cho thị trường (Lee & ctg, 2021). Các tác giả cũng tin rằng sự chú ý của nghiên cứu đến sự đổi mới không chỉ tập trung vào ý tưởng mới mà điều quan trọng là việc áp dụng và lan truyền một sự đổi mới - sự lan tỏa của chính nó - trong một ngành công nghiệp. Vì chính sự lan tỏa nhanh hơn có nghĩa là lợi tức về mặt xã hội cao hơn đối với các khoản đầu tư cơ bản vào sự đổi mới. Như vậy, câu hỏi phát sinh lúc này là tại sao đổi mới tài chính lại đóng một vai trò quan trọng trong nền kinh tế? Levine (1997) cho rằng vai trò trung tâm của tài chính trong một nền kinh tế và tầm quan trọng của nó đối với tăng trưởng kinh tế tự nhiên nâng cao tầm quan trọng của đổi mới tài chính.
Vì tài chính là đầu vào của hầu như tất cả các hoạt động sản xuất và nhiều hoạt động tiêu dùng. Việc cải thiện ngành tài chính sẽ có những ảnh hưởng trực tiếp tích cực đến toàn bộ nền kinh tế. Hơn nữa, khi hệ thống tài chính tốt hơn có thể khuyến khích tiết kiệm và đầu tư nhiều hơn và gia tăng quyết định đầu tư. Do vậy, những tác động tích cực gián tiếp này từ đổi mới tài chính sẽ còn thực sự lớn hơn.
Về mặt thực tế cho thấy, các doanh nghiệp và cá nhân không ngừng tìm kiếm lợi nhuận mới và việc cải tiến sản phẩm, quy trình cũng như cơ cấu tổ chức sẽ giúp giảm chi phí sản xuất, đáp ứng tốt hơn nhu cầu của khách hàng và mang lại lợi nhuận lớn hơn. Đôi khi việc tìm kiếm này xảy ra thông qua các chương trình nghiên cứu và phát triển chính thức; đôi khi nó xảy ra thông qua không chính thức hơn là "mày mò" hoặc nỗ lực thử và sai. Khi thành công, kết quả là một sự đổi mới. Chính lúc này vai trò của phát triển công nghệ là không 13 nhỏ, nhất là đối với hệ thống tài chính.
Thật vậy, các công nghệ hỗ trợ của tài chính là viễn thông và xử lý dữ liệu, nó cho phép thu thập thông tin, truyền tải và phân tích. Càng ngày, những công nghệ này càng cho phép những người tham gia thị trường tài chính đo lường và quản lý mức độ rủi ro của họ một cách hiệu quả hơn. Ví dụ, đối với cho vay, các vấn đề về thông tin không cân xứng ngụ ý rằng người cho vay có những khó khăn nhất định trong việc xác định ai là người đi vay đáng tin cậy (lựa chọn bất lợi – adverse selection) và phát sinh một số khó khăn trong việc giám sát khách hàng vay sau khi khoản vay đã được thực hiện (rủi ro đạo đức – moral hazard). Theo đó, khi công nghệ tốt hơn (tiên tiến hơn, nhanh hơn, chi phí thấp hơn) đã cho phép những đổi mới nhiều hơn (ví dụ: chấm điểm tín dụng và hành vi).
Qua đó, cho phép người cho vay vượt qua tốt hơn những vấn đề thông tin bất cân xứng. Tương tự, về rủi ro thị trường, việc sử dụng giá trị rủi ro và kiểm tra căng thẳng danh mục đầu tư cung cấp các biện pháp rủi ro hữu ích có thể được sử dụng trong nội bộ để thiết lập mức độ an toàn rủi ro hoặc phân bổ vốn và cung cấp cho các nhà đầu tư một bức tổng thể nhất. Công nghệ cũng có thể cho phép đổi mới tổ chức (ví dụ: giao dịch chứng khoán điện tử), điều mà sẽ không thể thực hiện được với các công nghệ kém tiên tiến. Ở một khía cạnh khác, công nghệ rất quan trọng đối với tài chính, đó là trí tuệ nhân tạo, chẳng hạn như mô hình định giá quyền chọn Black-Scholes hoặc mô hình định giá vốn-tài sản (CAPM).
Một lần nữa, những tiến bộ trong những công nghệ này sẽ cho phép một loạt các đổi mới (ví dụ: các chương trình máy tính sẽ dễ dàng tính toán các giá trị tùy chọn) (xem thêm, Vives (2019); Frame & White (2004)). Tóm lại, vai trò của đổi mới công nghệ đã được nêu bật trong nhiều năm qua. Tuy vậy, vẫn chưa có kết luận thật sự rõ ràng về ảnh hưởng của chúng đối với ngân hàng trong các dòng nghiên cứu. Ở các nội dung tiếp theo trong Chương này, chúng tôi sẽ làm rõ hơn về vấn đề ảnh hưởng của phát triển công 14 nghệ đến hoạt động của các ngân hàng thông qua tổng quan các nghiên cứu liên quan.2 Một số nghiên cứu liên quan Trong khi đổi mới công nghệ đã trở thành hiện tượng trong thiên niên kỷ mới, có một thực tế là các nghiên cứu nghiêm ngặt điều tra phân tích định lượng về ảnh hưởng của chúng vẫn thưa thớt.
Frame & White (2004) phỏng đoán rằng thông tin hữu ích để tiến hành điều tra thực nghiệm là không sẵn có đối với lĩnh vực ngân hàng trong khi dữ liệu ở các lĩnh vực sản xuất khác được sử dụng cho các nghiên cứu liên quan thường xuyên khả thi hơn. Mặt khác, bằng sáng chế dành cho các sản phẩm và những dịch vụ thực sự phổ biến trong các doanh nghiệp dường như không phù hợp với ngành ngân hàng. Hơn nữa, các tác giả tin rằng các hoạt động nghiên cứu và phát triển (R&D) không thật sự là bản chất cố hữu trong lĩnh vực ngân hàng mặc dù các ngân hàng thường phân bổ nguồn lực của họ cho ngân sách dành cho công nghệ. Đồng thời, các tác giả cũng đề xuất hai tiêu chí để kiểm tra các giả thuyết thực nghiệm.
Đầu tiên, dữ liệu phải phù hợp để kiểm tra các giả thuyết liên quan. Thứ hai, cuộc điều tra phải liên quan đến tài chính sản phẩm / quy trình / tổ chức trải dài trong một giai đoạn được coi là giai đoạn tương đối mới. Đó là một số lý do để giải thích sự khan hiếm tương đối của các nghiên cứu thực nghiệm liên quan đến đổi mới công nghệ trong lĩnh vực ngân hàng và lĩnh vực tài chính nói chung. Bất kể tình huống khó khăn như thế nào, đã có một số nỗ lực nhất định để khám phá “vùng đất hoang dã” này.
Tuy nhiên, kết luận về chúng vẫn còn nhiều tranh cãi. Nói chung, với những hiểu biết tốt nhất của chúng tôi, có hai mảng nghiên cứu tiềm năng để giải thích những ảnh hưởng này. Một mặt, nhiều nghiên cứu nhấn mạnh vào khía cạnh “đổi mới sáng tạo” (creative innovation), mặt sáng của quá trình phát triển, mang lại những lợi thế nhất định đối với hệ 15 thống ngân hàng và các hoạt động kinh tế. Thật vậy, Furst & ctg (2002) cho thấy rằng ứng dụng ngân hàng trực tuyến có ảnh hưởng tích cực đến quy mô ngân hàng, thu nhập ngoài lãi và chi phí.
Tương tự, Sullivan (2000) chỉ ra rằng việc sử dụng các Internet trong hệ thống giao dịch sẽ giúp ngân hàng sở hữu chi phí ngoài lãi và thu nhập ngoài lãi cao hơn. Allen & Gale (1996) tin rằng đổi mới tài chính sẽ cải thiện hệ thống tài chính thông qua việc giảm vấn đề chi phí đại diện, thúc đẩy chia sẻ rủi ro và phân bổ ngân sách hiệu quả. Ngược lại, bằng chứng thực nghiệm của DeYoung (2001a, 2001b) cho thấy sự bùng nổ của các ngân hàng Internet vào cuối những năm 1990 dẫn đến việc các ngân hàng 'hiện đại' này giảm khả năng sinh lời, giảm tiền gửi và thu nhập ngoài lãi cũng như tăng chi phí lao động so với tình hình hoạt động của các ngân hàng thông thường. Tuy vậy, tác giả tin rằng cuối cùng, đổi mới công nghệ sẽ mang lại nhiều thành tựu và tăng cường nhanh chóng các hoạt động ngân hàng.
Trong khi đó, nhiều nghiên cứu đã nhấn mạnh vào lợi ích của đổi mới công nghệ trong việc nâng cao hoạt động hiệu quả và thúc đẩy sự phát triển của các ngân hàng. Kết hợp với toàn cầu hóa, tốc độ thay đổi nhanh chóng của công nghệ có thể giúp các ngân hàng cung cấp các sản phẩm hoặc dịch vụ trung gian mới như thanh toán, tiết kiệm ở môi trường ảo với chi phí hiệu quả. Điều này sẽ nâng cao sức mạnh thị trường của các ngân hàng và mang lại những lợi thế khác biệt đối với họ và do đó, cho phép họ sở hữu tấm đệm lợi nhuận để duy trì việc sở hữu nguồn lực nhằm chống lại những cú sốc tài chính bất lợi có thể xảy ra trong những thời điểm không chắc chắn (xem thêm: Tchamyou & ctg, 2019; Demirguc-Kunt & ctg, 2018; Agyekum & ctg, 2016). Hơn nữa, số hóa các sản phẩm và dịch vụ trung gian song song với hệ thống thanh toán tự động cũng sẽ góp phần đẩy nhanh quá trình trung gian tài chính (xem thêm: Chemmanur, 2002; Esho & Sharpe, 1995; Frischtak, 1992; Hancock & Humphrey, 1997; Hancock & ctg, 1999).
Cơ bản, đổi mới tài chính được hỗ trợ từ công nghệ có 16 những tác động tích cực, nhưng như Frame & White (2004) đã lưu ý, các quy định có thể thúc đẩy đổi mới tài chính nhưng cần được xem xét trước khi thực hiện các chính sách. Mặt khác, sự đổi mới mang tính “phá hủy sáng tạo” (destructive innovation), mặt tối của quá trình phát triển, cũng làm nảy sinh nhiều lo ngại về hoạt động của các ngân hàng. Thật vậy, Brunnermeier (2009) cảnh báo rằng chính sự đổi mới công nghệ sẽ kích thích nhanh chóng trong việc mở rộng các khoản tín dụng và tất nhiên là việc chấp nhận rủi ro của hệ thống tài chính có thể dẫn đến đối mặt với một cuộc khủng hoảng. Những người khác cho rằng sự gia tăng của sự biến động, tính dễ vỡ và thua lỗ trong hoạt động ngân hàng trong thời kỳ khủng hoảng đã gắn liền chặt chẽ với đổi mới tài chính (Beck & ctg, 2014).