Khóa luận nghiên cứu tác động của người dân đến tài nguyên rừng KBTTN Bát Đại Sơn

Nghiên cứu tác động của người dân địa phương đến tài nguyên rừng tại khu bảo tồn thiên nhiên Bát Đại Sơn, huyện Quản Bạ, tỉnh Hà Giang.

• Tác giả: Lý Thái Huy
• Người hướng dẫn: PGS. Phan Đình Binh
• Trường học: Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Quản lý tài nguyên và Môi trường
• Đề tài: Nghiên Cứu Tác Động Của Cộng Đồng Địa Phương Đến Tài Nguyên Rừng Tại Khu Bảo Tồn Thiên Nhiên Bát Đại Sơn, Quản Bạ, Hà Giang
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC HÌNH
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• 1. PHẦN 1: MỞ ĐẦU
• 1.1. Mục tiêu của đề tài
• 1.2. Ý nghĩa của đề tài
• 1.2.1. Ý nghĩa học tập và nghiên cứu khoa học
• 1.2.2. Ý nghĩa thực tiến
• 2. PHẦN 2: TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 2.1. Khái niệm cộng đồng địa phương và vùng đệm
• 2.1.1. Khái niệm vùng đệm (Buffer Zone)
• 2.1.2. Khái niện cộng đồng địa phương (Local Community)
• 2.2. Tổng quan các vấn đề nghiên cứu trên thế giới
• 2.3. Tổng quan vấn đề nghiên cứu ở Việt Nam
• 2.4. Phương pháp luận
• 2.4.1. Vận dụng lý thuyết hệ thống
• 2.4.2. Quan điểm sinh thái – nhân văn
• 2.4.3. Quan điểm bảo tồn – phát triển
• 2.4.4. Tiếp cận có sự tham gia trong nghiên cứu
• 3. PHẦN 3: ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu
• 3.2. Địa điểm và thời gian tiến hành nghiên cứu
• 3.2.1. Địa điểm nghiên cứu
• 3.2.2. Thời gian tiến hành nghiên cứu
• 3.3. Nội dung nghiên cứu
• 3.4. Phương pháp nghiên cứu
• 3.4.1. Phương pháp và công cụ thu thập thông tin, số liệu
• 3.4.2. Xử lý, tổng hợp và phân tích số liệu
• 4. PHẦN 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Khái quát khu vực nghiên cứu
• 4.2. Đặc điểm và điều kiện tự nhiên
• 4.3. Đặc điểm kinh tế - xã hội
• 4.4. Thực trạng phát triển các ngành kinh tế
• 4.5. Hình thức tác động bất lợi của cộng đồng địa phương tác động đến tài nguyên rừng
• 4.5.1. Sử dụng rừng và đất rừng để chăn thả gia súc
• 4.5.2. Khai thác gỗ quý hiếm
• 4.5.3. Cơ cấu thu nhập của các cộng đồng địa phương vùng đệm Khu bảo tồn thiên nhiên Bát Đại Sơn
• 4.6. Các nguyên nhân cơ bản dẫn tới những tác động bất lợi của các cộng đồng địa phương tới tài nguyên rừng Khu bảo tồn thiên nhiên Bát Đại Sơn
• 4.6.1. Các nguyên nhân về kinh tế
• 4.6.2. Các nguyên nhân về xã hội
• 4.6.3. Tổ chức cộng đồng
• 4.7. Đề xuất giải pháp
• 4.7.1. Đào tạo nghề giải quyết việc làm cho người dân địa phương
• 4.7.2. Phát triển rừng cộng đồng tại các thôn, bản
• 4.7.3. Đầu tư cho công tác xây dựng cơ sở hạ tầng
• 4.7.4. Khuyến khích người dân sử dụng tiết kiệm củi và hướng tới các nguồn chất đốt thay thế
• 4.7.5. Trách nhiệm các cấp chính quyền và Ban quản lý khu bảo tồn
• 4.7.6. Phát triển du lịch
• 4.7.7. Chuyển dịch cơ cấu kinh tế của hộ gia đình
• 4.7.8. Hỗ trợ vay vốn
• 4.7.9. Giải pháp bảo tồn lâm sản quý hiếm
• 5. PHẦN 5: KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tác động của cộng đồng địa phương đến tài nguyên rừng

Nghiên cứu tập trung vào tác động của cộng đồng địa phương đến tài nguyên rừng tại Khu Bảo tồn Thiên nhiên Bát Đại Sơn, Quản Bạ, Hà Giang. Các hoạt động như chăn thả gia súc, khai thác gỗ quý hiếm, và sử dụng đất rừng đã gây ra những tác động tiêu cực đến hệ sinh thái rừng. Cộng đồng địa phương phụ thuộc nhiều vào rừng để sinh kế, dẫn đến việc khai thác quá mức và suy giảm đa dạng sinh học. Nghiên cứu chỉ ra rằng, mặc dù có các chính sách bảo vệ rừng, nhưng việc thực thi chưa hiệu quả do thiếu sự tham gia tích cực của người dân.

1.1. Sử dụng rừng và đất rừng để chăn thả gia súc

Hoạt động chăn thả gia súc của cộng đồng địa phương đã gây áp lực lớn lên tài nguyên rừng. Việc này không chỉ làm suy giảm thảm thực vật mà còn ảnh hưởng đến hệ sinh thái rừng. Nghiên cứu cho thấy, nhiều hộ gia đình vẫn duy trì thói quen chăn thả tự do, dẫn đến tình trạng xói mòn đất và mất cân bằng sinh thái. Đây là một trong những nguyên nhân chính làm giảm diện tích rừng tại Khu Bảo tồn Thiên nhiên Bát Đại Sơn.

1.2. Khai thác gỗ quý hiếm

Khai thác gỗ quý hiếm là một trong những hoạt động gây tác động mạnh mẽ đến tài nguyên rừng. Cộng đồng địa phương thường khai thác gỗ trái phép để phục vụ nhu cầu kinh tế, dẫn đến sự suy giảm nhanh chóng của các loài cây quý hiếm. Nghiên cứu chỉ ra rằng, mặc dù có các quy định nghiêm ngặt về bảo vệ rừng, nhưng việc thực thi chưa hiệu quả do thiếu sự giám sát chặt chẽ và sự tham gia của người dân.

II. Nguyên nhân dẫn đến tác động bất lợi

Nghiên cứu đã xác định các nguyên nhân chính dẫn đến những tác động bất lợi của cộng đồng địa phương đến tài nguyên rừng. Các nguyên nhân này bao gồm yếu tố kinh tế, xã hội, và tổ chức cộng đồng. Người dân địa phương thường có thu nhập thấp, phụ thuộc nhiều vào rừng để sinh kế, dẫn đến việc khai thác quá mức. Bên cạnh đó, trình độ dân trí thấp và thiếu hiểu biết về bảo vệ môi trường cũng là những yếu tố quan trọng.

2.1. Nguyên nhân về kinh tế

Nguyên nhân kinh tế là yếu tố chính dẫn đến việc khai thác quá mức tài nguyên rừng. Cộng đồng địa phương tại Khu Bảo tồn Thiên nhiên Bát Đại Sơn chủ yếu sống dựa vào nông nghiệp và lâm nghiệp, với thu nhập thấp và không ổn định. Điều này khiến họ phải khai thác rừng để đáp ứng nhu cầu kinh tế, dẫn đến sự suy giảm nhanh chóng của tài nguyên rừng.

2.2. Nguyên nhân về xã hội

Trình độ dân trí thấp và thiếu hiểu biết về bảo vệ môi trường là những nguyên nhân xã hội quan trọng. Cộng đồng địa phương thường không nhận thức được tầm quan trọng của việc bảo vệ rừng, dẫn đến các hoạt động khai thác bừa bãi. Nghiên cứu chỉ ra rằng, việc nâng cao nhận thức và giáo dục cộng đồng là cần thiết để giảm thiểu tác động tiêu cực đến tài nguyên rừng.

III. Giải pháp bảo tồn và phát triển bền vững

Nghiên cứu đề xuất các giải pháp nhằm giảm thiểu tác động của cộng đồng địa phương đến tài nguyên rừng và thúc đẩy phát triển bền vững. Các giải pháp bao gồm đào tạo nghề, phát triển rừng cộng đồng, và khuyến khích sử dụng năng lượng thay thế. Bảo tồn rừng cần được thực hiện song song với việc cải thiện sinh kế của người dân, đảm bảo sự tham gia tích cực của cộng đồng trong công tác bảo vệ rừng.

3.1. Đào tạo nghề và giải quyết việc làm

Đào tạo nghề và tạo việc làm là một trong những giải pháp quan trọng để giảm sự phụ thuộc của cộng đồng địa phương vào tài nguyên rừng. Nghiên cứu đề xuất việc đào tạo các kỹ năng nghề mới, giúp người dân có thêm nguồn thu nhập ổn định, từ đó giảm áp lực khai thác rừng. Điều này cũng góp phần nâng cao chất lượng cuộc sống và thúc đẩy phát triển bền vững.

3.2. Phát triển rừng cộng đồng

Phát triển rừng cộng đồng là một giải pháp hiệu quả để bảo vệ tài nguyên rừng và tăng cường sự tham gia của người dân. Nghiên cứu khuyến nghị việc giao quyền quản lý rừng cho cộng đồng địa phương, giúp họ có trách nhiệm hơn trong việc bảo vệ và phát triển rừng. Điều này không chỉ giúp bảo tồn rừng mà còn tạo thêm nguồn thu nhập từ các hoạt động lâm nghiệp bền vững.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Khóa luận tốt nghiệp đại học ngành Quản lý tài nguyên và Môi trường (Trường Đại học Nông Lâm – Đại học Thái Nguyên) của tác giả Lý Thái Huy tập trung vào mối quan hệ giữa sinh kế cộng đồng dân cư vùng đệm và công tác bảo tồn tài nguyên rừng tại Khu bảo tồn thiên nhiên (KBTTN) Bát Đại Sơn, huyện Quản Bạ, tỉnh Hà Giang.

KBTTN Bát Đại Sơn được thành lập theo Quyết định số 2601/QĐ-UB ngày 06/10/2000 của Ủy ban nhân dân tỉnh Hà Giang với nhiệm vụ bảo tồn hệ sinh thái núi đá vôi, các nguồn gen quý hiếm và duy trì chức năng phòng hộ đầu nguồn. Khu vực này nằm trong vùng Công viên địa chất Cao nguyên đá Đồng Văn, nơi sinh sống của đồng bào các dân tộc thiểu số với đời sống kinh tế khó khăn, tập quán canh tác lạc hậu và sinh kế gắn liền với tài nguyên thiên nhiên. Mâu thuẫn nảy sinh khi việc xác lập ranh giới bảo tồn làm hạn chế quyền tiếp cận đất đai và lâm sản truyền thống của người dân, trong khi các phương thức tạo thu nhập thay thế chưa đáp ứng được nhu cầu tối thiểu.

Mục tiêu nghiên cứu của đề tài gồm hai nội dung chính:

1. Nghiên cứu những tác động của người dân địa phương đến tài nguyên rừng Khu bảo tồn thiên nhiên Bát Đại Sơn.
2. Đề xuất một số giải pháp nhằm giảm thiểu những tác động của người dân địa phương đến tài nguyên rừng, hỗ trợ phát triển kinh tế – xã hội địa phương.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Các hình thức và mức độ tác động bất lợi của người dân địa phương vùng đệm đến tài nguyên rừng tại KBTTN Bát Đại Sơn.
• Phạm vi không gian: Địa bàn KBTTN Bát Đại Sơn và 04 xã vùng đệm thuộc huyện Quản Bạ, tỉnh Hà Giang (gồm xã Bát Đại Sơn, Cán Tỷ, Thanh Vân, Nghĩa Thuận).
• Phạm vi thời gian: Nghiên cứu và khảo sát thực địa được thực hiện từ ngày 28/02/2019 đến ngày 10/05/2019.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết và luận cứ khoa học

Khóa luận xây dựng hệ thống luận cứ dựa trên bốn cơ sở lý luận và quan điểm tiếp cận chính:

• Lý thuyết hệ thống: Xem xét tương tác hai chiều giữa hệ thống kinh tế – xã hội của cộng đồng địa phương và hệ thống tự nhiên của tài nguyên rừng. Hiệu quả kinh tế và nhu cầu sinh kế quyết định mức độ tác động vào rừng, do đó việc giải quyết các áp lực sinh thái phải xuất phát từ việc điều chỉnh các yếu tố kinh tế và xã hội.
• Quan điểm sinh thái – nhân văn: Áp dụng mô hình Tháp sinh thái – nhân văn của Robert E. Park (1936), phân tích hoạt động của con người dưới sự chi phối tuần tự của 4 bậc: Bậc sinh thái (yếu tố vật lý, địa hình, khí hậu), Bậc kinh tế (sinh kế, mức sống, nhu cầu thị trường), Bậc thể chế (chính sách, tổ chức cộng đồng, quản lý nhà nước) và Bậc đạo đức (văn hóa, nhận thức, tập quán bản địa).
• Quan điểm bảo tồn – phát triển: Dựa trên khung phân tích tích hợp bảo tồn và phát triển, tác giả áp dụng hai cách tiếp cận: (1) Cách tiếp cận các giải pháp thay thế sinh kế nhằm giảm tải áp lực khai thác rừng; (2) Cách tiếp cận có sự tham gia trong quy hoạch và chia sẻ lợi ích quản lý tài nguyên.
• Phương pháp tiếp cận có sự tham gia: Dựa trên thang phân loại 7 mức độ tham gia của Hosley (1996), nghiên cứu lựa chọn cấp độ tham gia thứ 3 (tham gia qua hình thức tư vấn, phỏng vấn và cung cấp thông tin).

Phương pháp nghiên cứu và nguồn dữ liệu

Nghiên cứu sử dụng kết hợp các phương pháp thu thập dữ liệu thứ cấp và sơ cấp:

• Thu thập dữ liệu thứ cấp: Kế thừa số liệu từ Ban quản lý rừng đặc dụng Bát Đại Sơn, Hạt Kiểm lâm huyện Quản Bạ, UBND các xã vùng đệm; các văn bản quy phạm pháp luật liên quan (như Chỉ thị số 286/TTg năm 1997 của Thủ tướng Chính phủ, Quyết định số 194-CT năm 1986, Quyết định số 1171/QĐ năm 1986).
• Phương pháp đánh giá nhanh nông thôn (RRA) và đánh giá nông thôn có sự tham gia (PRA):
  • Khảo sát thực địa tại 4 thôn đại diện cho 4 xã vùng đệm: thôn Sán Trồ (xã Bát Đại Sơn), thôn Đầu Cầu I (xã Cán Tỷ), thôn Lùng Cúng (xã Thanh Vân) và thôn Xín Cái (xã Nghĩa Thuận).
  • Phỏng vấn sâu Ban quản lý thôn và cán bộ kiểm lâm quản lý địa bàn.
  • Phỏng vấn bán định hướng đối với mẫu ngẫu nhiên có hệ thống gồm 60 hộ gia đình thuộc các nhóm hộ nghèo, cận nghèo và trung bình.
• Xử lý và phân tích số liệu: Số liệu định lượng được tổng hợp và phân tích thống kê mô tả bằng phần mềm Microsoft Excel; các thông tin định tính về thể chế, chính sách và tập quán được phân tích theo khung đánh giá PRA.

Nội dung chính theo từng chương

Phần 1: Mở đầu

Trình bày tính cấp thiết của đề tài, đặt trong bối cảnh xung đột giữa yêu cầu bảo tồn nghiêm ngặt của khu rừng đặc dụng trên núi đá vôi và nhu cầu sinh tồn của cư dân bản địa. Xác định rõ mục tiêu nghiên cứu, ý nghĩa khoa học và thực tiễn trong việc xây dựng cơ sở dữ liệu thực chứng phục vụ quản lý rừng bền vững.

Phần 2: Tổng quan các vấn đề nghiên cứu

Tổng hợp các khái niệm học thuật về vùng đệm theo định nghĩa của IUCN và quy chế quản lý rừng tại Việt Nam; khái niệm cộng đồng địa phương. Rà soát các mô hình quản trị vườn quốc gia trên thế giới (điển hình như Yellowstone tại Mỹ, Kakadu tại Úc, Wasur tại Indonesia, Phu Kheio tại Thái Lan) và các công trình nghiên cứu trong nước (tại Vườn quốc gia Cúc Phương, Pù Mát, Tam Đảo, Ba Vì). Khái quát hóa phương pháp luận dựa trên lý thuyết hệ thống, tháp sinh thái nhân văn và tiếp cận có sự tham gia.

Phần 3: Đối tượng, nội dung và phương pháp nghiên cứu

Xác định cụ thể đối tượng nghiên cứu là những tác động tiêu cực của cư dân vùng đệm tới tài nguyên rừng KBTTN Bát Đại Sơn. Trình bày chi tiết tiến trình nghiên cứu theo 4 nội dung chính: (1) Khái quát khu vực nghiên cứu; (2) Thực trạng tác động bất lợi của người dân; (3) Phân tích nguyên nhân kinh tế – xã hội; (4) Đề xuất các nhóm giải pháp. Mô tả cụ thể quy trình chọn 4 điểm thôn nghiên cứu, cỡ mẫu điều tra 60 hộ gia đình và sơ đồ các bước thực hiện.

Phần 4: Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Nội dung chương 4 tập trung làm rõ các kết quả điều tra thực địa:

1. Điều kiện tự nhiên và tài nguyên sinh vật KBTTN Bát Đại Sơn

• Diện tích và hiện trạng đất đai: Tổng diện tích tự nhiên đạt 4.957,0 ha; trong đó đất có rừng là 3.989,1 ha (tỷ lệ che phủ 86,8%), bao gồm 3.911,7 ha rừng tự nhiên và 77,4 ha rừng trồng. Đất trống chưa có rừng chiếm 607,9 ha (13,2%), đất nông nghiệp và đất khác chiếm 35,1 ha.
• Hệ thực vật: Ghi nhận 708 loài thực vật bậc cao có mạch thuộc 432 chi và 135 họ. Phân bố theo 2 kiểu thảm thực vật chính: Kiểu rừng kín thường xanh mưa ẩm á nhiệt đới núi thấp từ độ cao $\ge$ 700 m (diện tích 4.670,07 ha) và Kiểu rừng kín thường xanh mưa ẩm nhiệt đới núi thấp độ cao < 700 m (diện tích 282,25 ha). Khu hệ có các loài quý hiếm như Bách xanh, Bách vàng, Thông đỏ, Thiết sam giả lá ngắn, Nghiến, Trai, Mun; diện tích trồng Thảo quả dưới tán rừng đạt 273,0 ha.
• Hệ động vật: Thống kê được 198 loài động vật có xương sống, gồm 49 loài thú (8 bộ, 23 họ), 104 loài chim (10 bộ, 29 họ), 22 loài bò sát (2 bộ, 9 họ) và 23 loài lưỡng cư (1 bộ, 7 họ).

2. Đặc điểm kinh tế – xã hội vùng đệm

• Dân số và dân tộc: Khu vực có 6 dân tộc cư trú, trong đó người H'Mông chiếm 84%, Dao chiếm 8,2%, Nùng chiếm 6,2%, các dân tộc khác chiếm 0,7%. Toàn vùng đệm 4 xã có 33 thôn bản với 3.893 hộ gia đình, mật độ dân số trung bình 98 người/km². Riêng 3 thôn nằm hoàn toàn trong vùng lõi (Pải Chư Phìn, Xà Phìn, Thào Chư Phìn) có 139 hộ với 807 nhân khẩu.
• Lao động và việc làm: Số người trong độ tuổi lao động là 8.211 người (chiếm 51,66% dân số). Lao động làm nông – lâm nghiệp chiếm 93,31%, lao động phổ thông chiếm trên 93%. Thời gian sử dụng lao động trung bình đạt 189 ngày/năm, tỷ lệ lao động nhàn rỗi thời điểm nông nhàn chiếm từ 8 – 10%.
• Sản xuất nông nghiệp: Trồng trọt chiếm 70% giá trị sản xuất nông nghiệp, chăn nuôi chiếm 29%, dịch vụ chiếm 1%. Năm 2018, sản lượng lương thực toàn vùng đạt 8.772,02 tấn (thóc 1.783,12 tấn trên diện tích 335,09 ha; ngô 1.689,0 ha; đậu tương 720,23 ha; sắn 89,0 ha; khoai lang 61,0 ha). Bình quân lương thực đạt 551,93 kg/người/năm. Tổng đàn gia súc đạt 21.748 con (lợn 13.680 con, trâu 1.225 con, bò, ngựa 342 con, dê 1.262 con).

3. Các hình thức tác động bất lợi đến tài nguyên rừng

• Chặt phá rừng làm nương rẫy: Thiếu đất canh tác dẫn đến hiện tượng lén lút phá rừng; canh tác nương rẫy sau 7 – 10 năm làm đất bị kiệt quệ dinh dưỡng, thảm thực bì bị suy thoái.
• Chăn thả gia súc tự do: Người dân duy trì tập quán thả rông bò, trâu vào rừng đặc biệt là sau vụ thu hoạch ngô. Tần suất chăn thả khảo sát từ 2 đến 7 lần/tuần/hộ. Gia súc dẫm đạp làm gãy cành, phá hủy tầng cây tái sinh, nén chặt đất và gây xói mòn mạnh trên các sườn dốc karst, đồng thời cạnh tranh thức ăn với các loài thú móng guốc tự nhiên.
• Khai thác gỗ quý hiếm: Tình trạng chặt trộm các loài gỗ nhóm IA, IIA (Nghiến, Bách xanh, Bách vàng, Thông đỏ, Mun, Trai) phục vụ dựng nhà (làm cột), đóng đồ dùng gia đình và bán sang biên giới làm đồ mỹ nghệ, ván quan tài.
• Thu hái lâm sản ngoài gỗ (LSNG) và săn bắt: Khai thác tự phát quanh năm các loài cây thuốc nam (Thuốc đắng, Cốt toái bổ, Kim ngân), măng rừng, phong lan tím, mật ong làm thay đổi cấu trúc thảm thực vật dưới tán rừng.

4. Cơ cấu thu nhập và các nhóm nguyên nhân tác động

Thu nhập bình quân đầu người toàn vùng năm 2018 là 9,03 triệu đồng/năm (Bát Đại Sơn: 7,10 triệu; Cán Tỷ: 7,50 triệu; Nghĩa Thuận: 10,50 triệu; Thanh Vân: 11,00 triệu), mức thu nhập này chỉ đủ đảm bảo nhu cầu đời sống từ 9 – 10 tháng/năm. Khoảng thiếu hụt lương thực và chi tiêu buộc người dân phải tìm kiếm nguồn bù đắp từ rừng.

Nhóm hộ gia đình	Trồng trọt, chăn nuôi (tr.đ)	Kinh doanh, dịch vụ (tr.đ)	Nguồn khác/Khai thác tự nhiên (tr.đ)	Tổng thu nhập (tr.đ/năm)
Hộ nghèo	22,0	0,0	10,0	32,0
Hộ cận nghèo	26,9	0,0	12,3	39,2
Hộ trung bình	31,8	5,2	14,3	51,3
Bình quân	26,9	1,7	12,2	40,8

Nguyên nhân cơ bản:

• Nguyên nhân kinh tế: Thu nhập thấp, thiếu đất canh tác màu mỡ, thiếu vốn phát triển kinh tế hộ, quy mô sản xuất nhỏ lẻ, thiếu thị trường tiêu thụ nông sản ổn định.
• Nguyên nhân xã hội: Trình độ dân trí thấp, thói quen phụ thuộc lâu đời vào rừng, sức ép nhân khẩu trẻ, lực lượng lao động dôi dư lúc nông nhàn không có việc làm phụ.
• Nguyên nhân thể chế và tổ chức: Năng lực thực thi quy chế vùng đệm của chính quyền cơ sở còn hạn chế; công tác phối hợp giữa Hạt Kiểm lâm, Ban quản lý khu bảo tồn và các thôn bản chưa đồng bộ; thiếu chế tài và sinh kế thay thế bền vững.

5. Đề xuất hệ thống giải pháp

Tác giả đưa ra 9 nhóm giải pháp cụ thể:

1. Đào tạo nghề và giải quyết việc làm cho lực lượng lao động nông nhàn.
2. Phát triển mô hình quản lý rừng cộng đồng tại các thôn bản.
3. Đầu tư xây dựng cơ sở hạ tầng giao thông, thủy lợi vùng cao.
4. Khuyến khích sử dụng bếp tiết kiệm củi và tìm kiếm các nguồn chất đốt thay thế.
5. Nâng cao trách nhiệm phối hợp giữa chính quyền các cấp và Ban quản lý KBT.
6. Phát triển du lịch sinh thái và du lịch cộng đồng gắn với Công viên địa chất.
7. Đẩy mạnh chuyển dịch cơ cấu kinh tế hộ gia đình, áp dụng tiến bộ kỹ thuật.
8. Hỗ trợ chính sách vốn vay ưu đãi phục vụ sản xuất.
9. Thực hiện giải pháp bảo tồn nghiêm ngặt nguồn gen các loài thực vật quý hiếm (Bách vàng, Bách xanh, Thông đỏ).

Phần 5: Kết luận và kiến nghị

Tổng hợp những kết luận then chốt rút ra từ nghiên cứu và kiến nghị các cấp quản lý hỗ trợ nguồn lực để triển khai đồng bộ các giải pháp sinh kế vùng đệm gắn với trách nhiệm giữ rừng của người dân địa phương.

Kết quả và đóng góp

Kết quả định lượng chính

• Đã hệ thống hóa toàn diện hiện trạng tài nguyên KBTTN Bát Đại Sơn với diện tích rừng tự nhiên là 3.911,7 ha, độ che phủ rừng đạt 86,8%, lưu giữ 708 loài thực vật có mạch và 198 loài động vật có xương sống.
• Khảo sát và chỉ ra thực trạng áp lực dân số với 3.893 hộ tại 33 thôn vùng đệm, trong đó có 139 hộ (807 nhân khẩu) sinh sống bên trong vùng lõi và 1.146 hộ nằm ở các thôn giáp ranh ranh giới bảo tồn.
• Xác định tỷ lệ lao động nhàn rỗi từ 8 – 10% và khoảng trống thu nhập khi mức bình quân 9,03 triệu đồng/người/năm chỉ đáp ứng 9 – 10 tháng sinh hoạt của hộ gia đình.
• Làm rõ cơ cấu thu nhập của các nhóm hộ, trong đó nguồn thu ngoài nông nghiệp (bao gồm khai thác tài nguyên rừng và làm thuê) chiếm từ 27,8% đến 31,3% tổng thu nhập của hộ nghèo và cận nghèo.
• Lập danh mục chi tiết các loài lâm sản bị khai thác phục vụ tiêu dùng và thương mại hóa (Bách xanh, Bách vàng, Nghiến, Trai, Mun, Măng, Thuốc đắng, Phong lan...).

Đóng góp của đề tài

• Khóa luận đã chuyển dịch góc nhìn tiếp cận từ việc đánh giá tác động một chiều của khu bảo tồn lên đời sống người dân sang việc phân tích định lượng tác động của cộng đồng địa phương tới tài nguyên rừng và bóc tách các nguyên nhân gốc rễ về kinh tế – xã hội.
• Cung cấp bộ dữ liệu thực địa cập nhật năm 2018 – 2019 về cơ cấu thu nhập nông hộ, tập quán chăn thả gia súc và mức độ sử dụng lâm sản tại 4 xã vùng đệm KBTTN Bát Đại Sơn.
• Đề xuất hệ thống giải pháp dung hòa giữa bảo tồn đa dạng sinh học và phát triển kinh tế cộng đồng có tính ứng dụng cao cho Ban quản lý khu bảo tồn thiên nhiên Bát Đại Sơn.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Nghiên cứu mới dừng lại ở việc khảo sát chọn mẫu đại diện trên 60 hộ gia đình tại 4 thôn điểm; thời gian khảo sát thực địa ngắn (từ cuối tháng 2/2019 đến đầu tháng 5/2019); dữ liệu về sản lượng khai thác gỗ và săn bắt động vật hoang dã chủ yếu dựa trên lời khai và phỏng vấn định tính do tính chất nhạy cảm và bất hợp pháp của các hành vi này.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Cần mở rộng quy mô điều tra trên toàn bộ 33 thôn bản; áp dụng các phương pháp lượng giá kinh tế tài nguyên rừng để đo lường chính xác giá trị lâm sản khai thác thực tế; nghiên cứu sâu hơn về cơ chế chi trả dịch vụ môi trường rừng và các chuỗi giá trị cây dược liệu (Thảo quả, cây thuốc nam) nhằm tìm kiếm sinh kế thay thế hoàn toàn việc khai thác rừng tự nhiên.

Giá trị tham khảo

Công trình là tài liệu tham khảo hữu ích cho:

• Sinh viên, học viên chuyên ngành Quản lý tài nguyên rừng, Lâm học, Quản lý tài nguyên và Môi trường, Phát triển nông thôn.
• Cán bộ kỹ thuật và cán bộ quản lý tại Ban quản lý các khu bảo tồn thiên nhiên, vườn quốc gia có điều kiện tự nhiên núi đá vôi tương tự khu vực phía Bắc.
• Các nhà nghiên cứu quan tâm đến phương pháp đánh giá có sự tham gia (PRA), thiết kế bảng hỏi bán định hướng và phân tích cơ cấu kinh tế nông hộ vùng đệm rừng đặc dụng.

Câu hỏi thường gặp

1. KBTTN Bát Đại Sơn có diện tích tự nhiên bao nhiêu và tỷ lệ che phủ rừng đạt mức nào?
Tổng diện tích tự nhiên của KBTTN Bát Đại Sơn là 4.957,0 ha, trong đó diện tích đất có rừng là 3.989,1 ha, đạt tỷ lệ che phủ 86,8% (gồm 3.911,7 ha rừng tự nhiên và 77,4 ha rừng trồng).

2. Quy mô mẫu điều tra thực địa của khóa luận được thực hiện như thế nào?
Nghiên cứu tiến hành điều tra bảng hỏi bán định hướng trên 60 hộ gia đình (thuộc các nhóm hộ nghèo, cận nghèo và trung bình) được chọn theo phương pháp ngẫu nhiên có hệ thống tại 4 thôn thuộc 4 xã vùng đệm: Sán Trồ (Bát Đại Sơn), Đầu Cầu I (Cán Tỷ), Lùng Cúng (Thanh Vân) và Xín Cái (Nghĩa Thuận).

3. Những loài cây gỗ quý hiếm nào tại KBTTN Bát Đại Sơn chịu áp lực khai thác lớn nhất từ người dân?
Các loài cây gỗ quý nhóm IA và IIA bị khai thác nhiều gồm Bách xanh, Bách vàng, Thông đỏ, Thiết sam giả lá ngắn, Nghiến, Trai và Mun. Các loài này bị khai thác để làm cột nhà, đồ gia dụng hoặc bán sang Trung Quốc làm đồ mỹ nghệ và ván quan tài.

4. Mức thu nhập bình quân đầu người tại các xã vùng đệm là bao nhiêu và đáp ứng được đời sống sinh hoạt như thế nào?
Thu nhập bình quân đầu người của 4 xã vùng đệm năm 2018 đạt 9,03 triệu đồng/người/năm (xã Bát Đại Sơn thấp nhất với 7,10 triệu đồng; xã Thanh Vân cao nhất với 11,00 triệu đồng). Mức thu nhập này chỉ đảm bảo nhu cầu sinh hoạt cho các hộ gia đình từ 9 đến 10 tháng/năm.

5. Hoạt động chăn thả gia súc tự do trong rừng gây ra những tác động tiêu cực gì đối với KBTTN Bát Đại Sơn?
Tập quán thả rông gia súc (đặc biệt là bò với tần suất từ 2 đến 7 lần/tuần) làm giẫm đạp chết cây con tái sinh, làm gãy cành, nén chặt và xói mòn đất dốc karst, cạnh tranh thức ăn trực tiếp với nhóm thú móng guốc tự nhiên và làm tăng nguy cơ lây truyền dịch bệnh từ vật nuôi sang động vật hoang dã.

Kết luận

Khóa luận của tác giả Lý Thái Huy đã phản ánh toàn diện bức tranh tương tác giữa đời sống kinh tế – xã hội của cộng đồng dân tộc thiểu số vùng đệm và công tác quản lý tài nguyên rừng tại KBTTN Bát Đại Sơn. Các dữ liệu định lượng về cơ cấu nguồn thu, mức độ chăn thả và khai thác lâm sản đã làm sáng tỏ nguyên nhân sâu xa dẫn đến suy giảm đa dạng sinh học là do áp lực thiếu hụt sinh kế và đất sản xuất. Hệ thống 9 nhóm giải pháp được đề xuất mang tính đồng bộ, kết hợp chặt chẽ giữa phát triển kinh tế hộ gia đình với tăng cường hiệu lực quản lý nhà nước và gắn kết cộng đồng trong bảo tồn rừng đặc dụng.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Đặt vấn đề Rừng là một hệ sinh thái mà quần xã cây rừng giữ vai trò chủ đạo trong mối quan hệ tương tác giữa sinh vật với môi trường. Rừng có vai trò rất quan trọng đối với cuộc sống của con người cũng như môi trường: cung cấp nguồn gỗ, củi, điều hòa, tạo ra oxy, điều hòa nước, là nơi cư trú của động thực vật và tàng trữ các nguồn gen quý hiếm, bảo vệ và ngăn chặn gió bão, chống xói mòn đất, đảm bảo cho sự sống, bảo vệ sức khỏe của con người. Vai trò của rừng là rất to lớn, tuy nhiên có một số nguyên nhân dẫn đến diện tích rừng ngày càng thu hẹp, đó là do tác động của chiến tranh, áp lực về dân số ở các vùng tăng nhanh, nghèo đói, người dân sinh kế chủ yếu dựa vào khai thác tài nguyên rừng, trình độ dân trí vùng sâu vùng xa còn thấp kiến thức bản địa chưa được phát huy, các hoạt động khuyến nông khuyến lâm chưa được phát triển, chính sách nhà nước về quản lý bảo vệ rừng còn nhiều bất cập cơ cấu xã hội truyền thống có nhiều thay đổi. Hệ thống các khu bảo tồn đã và đang gặp không ít khó khăn từ phía người dân và cộng đồng địa phương.

Điều khó khăn lớn nhất gặp phải trong việc quản lý khu bảo tồn là số dân sinh sống phía trong và ngoài sát với khu bảo tồn, thậm chí ngay cả trong khu bảo tồn đã tạo sức ép nặng nề lên khu bảo tồn. Bắt đầu từ những thay đổi của họ về vị trí nhà ở, về thói quen chiếm hữu đất đai canh tác, phát nương làm rẫy, săn bắt động vật, chặt gỗ, lấy củi, thu lượm các sản phẩm từ rừng và do đó ảnh hưởng đến công tác bảo vệ. TNR là nguồn sống chủ yếu của người dân sống trong và gần rừng từ bao đời nay, giờ đây dường như đã không còn là của họ. Họ đa số là người nghèo, dân trí thấp, họ cho rằng việc thành lập khu bảo tồn, không đem lại lợi ích gì cho họ, mà chỉ bị thiệt thòi vì không được tự do khai thác một phần tài nguyên thiên nhiên như trước nữa.

Trong khi đó, các sinh kế tạo nguồn thu nhập khác h 2 cho người dân địa phương chưa bù đắp được sự thiếu hụt lớn lao này. Chính vì vậy, đã gây ra mâu thuẫn giữa khu bảo tồn với người dân địa phương - những người đã và đang sống phụ thuộc một phần vào nguồn TNR. Do đó, việc tồn tại những tác động bất lợi của người dân vào TNR là một tất yếu. Vì vậy đề tài được thực hiện nhằm đánh giá mức độ tác động của cộng đồng địa phương đến tài nguyên rừng KBT.

Từ đó đưa ra biện pháp giảm thiểu tác động của người dân đến tài nguyên rừng, giúp họ có một cuộc sống tốt hơn bằng những tác động tích cực vào rừng. Từ khi chính phủ có chỉ thị 286/TTg (02/05/1997) về tăng cường các biện pháp cấp bách để bảo vệ và phát triển rừng, cấm khai thác rừng tự nhiên, tốc độ phục hồi rừng trở nên khả quan hơn. Để đạt được kết quả đó, Chính phủ đã giao quyền sử dụng đất cho các tổ chức, cá nhân và hộ gia đình trồng, chăm sóc quản lý và bảo vệ. Những chính sách này đã góp phần tích cực trong việc làm tăng diện tích rừng, giảm diện tích đất trống đồi núi trọc và rừng đã dần phục hồi trở lại.