MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Trong những năm gần đây BĐKH ngày càng trở nên nghiêm trọng và trở thành một trong những thách thức lớn nhất đối với nhân loại. BĐKH gây khó khăn cho các nỗ lực xoá đói giảm nghèo và phát triển kinh tế miền núi. Theo dự báo, biến đổi khí hậu sẽ làm giảm tài sản sinh kế của người dân, ví dụ khả năng tiếp cận tới nguồn nước, nhà cửa, và cơ sở hạ tầng.
Biến đổi khí hậu có tác động tiêu cực lên những cơ chế phòng chống thiên tai truyền thống do đó tăng tính dễ tổn thương của người nghèo trước nỗi lo lắng về nạn hạn hán, lũ lụt, và dịch bệnh. Những tác động của biến đổi khí hậu lên các nguồn tài nguyên thiên nhiên và năng suất lao động dường như sẽ giảm tốc độ tăng trưởng kinh tế, gia tăng đói nghèo do giảm cơ hội tạo thu nhập. Những thay đổi về lượng mưa và những sự kiện thời tiết khắc nghiệt dường như sẽ làm giảm sản lượng cây trồng ở nhiều vùng khác nhau. Tại tỉnh Thái Nguyên BĐKH đã làm suy thoái đất, hạn hán, gây tổn thất cho sản xuất nông nghiệp, ảnh hưởng đến 1/3 diện tích đất, đe dọa an ninh lương thực.
Các đợt mưa thường có lượng và cường độ lớn sẽ gây lũ quét, lũ bùn đá, trượt lở… gây khó khăn cho sản xuất nông nghiệp, chăn nuôi gia súc, gia cầm của bà con nhân dân Xã Văn Hán, huyện Đồng Hỷ là một xã miền núi của tỉnh Thái Nguyên, với hoạt động sinh kế chủ yếu là sản xuất nông nghiệp, chịu ảnh hưởng rất lớn của điều kiện tự nhiên, sự biến đổi khí hậu. Do vậy, việc đánh giá thực trạng sinh kế, tìm hiểu những nguyên nhân và đưa ra những biện pháp từng bước góp phần nâng cao đời sống người nông dân, góp phần cho sự phát triển kinh tế nông nghiệp,nông thôn là thực sự cần thiết. Xuất phát từ những vấn đề trên em tiến hành nghiên cứu đề tài “Nghiên cứu hoạt động sinh kế trong bối cảnh biến đổi khí hậu trên địa bàn xã Văn Hán, huyện Đồng Hỷ, tỉnh Thái Nguyên” c 2 1. Mục tiêu nghiên cứu 1.
Mục tiêu chung Tìm hiểu được về những ảnh hưởng của BĐKH đến hoạt động sinh kế của người dân tại xã Văn Hán – huyện Đồng Hỷ - tỉnh Thái Nguyên. Trên cơ sở đó đề xuất được một số giải pháp hạn chế các tác động tiêu cực của biến đổi khí hậu và đưa ra một số hoạt động sinh kế phù hợp cho người dân trong bối cảnh biến đổi khí hậu. Mục tiêu cụ thể - Tìm hiểu được điều kiện tự nhiên, kinh tế, xã hội tại xã Văn Hán, huyện Đồng Hỷ, tỉnh Thái Nguyên, - Tìm hiểu được hoạt động sinh kế của người dân trong bối cảnh biến đổi khí hậu trong địa bàn nghiên cứu. - Đề xuất được một số giải pháp nhằm hạn chế những tác động của biến đổi khí hậu đối với đời sống người dân xã Văn Hán.
Ý nghĩa của khóa luận 1. Ý nghĩa trong học tập và nghiên cứu khoa học - Giúp bản thân có thể vận dụng được những kiến thức đã học để viết khóa luận tốt nghiệp phục vụ cho học tập và nghiên cứu khoa học. - Nâng cao được năng lực cũng như rèn luyện kỹ năng của bản thân, vận dụng được những kiến thức đã học được ở nhà trường vào thực tiễn, đồng thời bổ sung những kiến thức còn thiếu và những kỹ năng tiếp cận các phương pháp nghiên cứu khoa học cho bản thân. - Đề tài có thể dùng làm tài liệu tham khảo về biến đổi khí hậu.
Các khuyến nghị và dự báo có thể dùng làm tài liệu tham khảo cho các cơ quan lãnh đạo, quản lý và hoạch định chính sách tại địa phương 1. Ý nghĩa thực tiễn - Đề tài có thể làm tài liệu tham khảo cho các đề tài, đề án về biến đổi khí hậu có ảnh hưởng đến c 3 PHẦN 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU NGHIÊN CỨU 2. Một số khái niệm cơ bản về biến đổi khí hậu 2. Khái niệm khí hậu, thời tiết, biến đổi khí hậu * Khái niệm khí hậu và thời tiết - Khí hậu là trạng thái trung bình của thời tiết tại một khu vực nào đó.
Ví dụ như: Trong phạm vi một tỉnh, một nước, một châu lục hoặc trên toàn cầu trên cơ sở của một chuỗi dữ liệu dài (khoảng 30 năm trở lên)[10] - Thời tiết là trạng thái khí quyển tại một điểm nhất định, được xác định bằng tổ hợp các yếu tố như: nhiệt độ, áp suất, độ ẩm, tốc độ gió, mưa. Các hiện tượng nắng, mưa, mây, gió, nóng, lạnh… thường thay đổi nhanh chóng qua từng ngày, từng tháng, từng năm. Thời tiết có thể được dự báo hàng ngày, hàng giờ hay dài hơn đến một tuần.[10] * Khái niệm BĐKH - Theo công ước chung của LHQ về BĐKH: “BĐKH là những ảnh hưởng có hại của BĐKH, là những biến đổi trong môi trường vật lý hoặc sinh học gây ra những ảnh hưởng có hại đáng kể đến thành phần, khả năng phục hồi hoặc sinh sản của các HST tự nhiên và được quản lý hoặc đến hoạt động của các hệ thống kinh tế - xã hội hoặc đến sức khỏe và phúc lợi của con người” [2] - BĐKH là sự thay đổi của hệ thống khí hậu gồm khí quyển, thủy quyển, sinh quyển, thạch quyển hiện tại và trong tương lai bởi các nguyên nhân tự nhiên và nhân tạo trong một giai đoạn nhất định tính bằng thập kỉ hay hàng triệu năm. Sự biến đổi có thể là thay đổi thời tiết bình quân hay sự thay đổi phân bố các sự kiện thời tiết quanh một mức trung bình.
[11] c 4 - Theo Ủy ban liên chính phủ về BĐKH: “BĐKH là sự thay đổi trạng thái trung bình của khí quyển toàn cầu hay khu vực theo thời gian từ vài thập kỷ đến hàng triệu năm( IPCC, 2007) những biến đổi này được gây ra do quá trình động lực của trái đất, bức xạ mặt trời và có tác động từ các hoạt động của con người”. Nguyên nhân gây ra BĐKH * Nguyên nhân do tự nhiên - Thay đổi cường độ ánh sáng mặt trời Nguyên nhân gây ra BĐKH do tự nhiên bao gồm thay đổi cường độ ánh sáng mặt trời, xuất hiện các điểm đen mặt trời, thay đổi quỹ đen, thay đổi đại dương thay đổi quỹ đạo của trái đất. - Nguyên nhân do núi lửa phun trào Khi một ngọn núi lửa phun trào sẽ phát thải vào khí quyển một lượng cực kỳ lớn khối lượng Lưu huỳnh Dioxit (SO2), hơi nước, bụi và tro vào bầu khí quyển. Khối lượng khí và tro có thể ảnh hưởng đến khí hậu trong nhiều năm.
Có thể thấy rằng các nguyên nhân gây ra BĐKH do các yếu tố tự nhiên đóng góp một phần rất nhỏ vào sự biến đổi và có tính chu kỳ kể từ quá khứ đến nay. Theo kết quả nghiên cứu và công bố từ ủy ban liên chính phủ về BĐKH thì nguyên nhân gây ra BĐKH chủ yếu là hoạt động của con người. * Nguyên nhân do con người - Do con người sử dụng nhiều nhiên liệu hóa thạch, sử dụng hóa chất cho trồng trọt, chăn nuôi, sinh hoạt… Các nhà máy xí nghiệp hằng ngày xả hàng tấn bụi khí CO2, SO2 ra bầu không khí gây ô nhiễm môi trường, phá hủy hệ sinh thái. c 5 - Con người khai thác tài nguyên thiên nhiên quá mức và đang làm chúng dần cạn kiệt nhất là những tài nguyên không thể tái tạo được như dầu mỏ, than… Nguyên nhân chính gây ra BĐKH đó là sự gia tăng các hoạt động tạo ra chất khí thải nhà kính, các hoạt động khai thác quá mức các bề mặt hấp thụ khí nhà kính như sinh khôi rừng, hệ sinh thái biển, ven biển… [12] 2.
Biểu hiện của biến đổi khí hậu - Nhiệt độ tăng Trong 100 năm qua (1906 - 2005) nhiệt độ trung bình toàn cầu đã tăng 0,740C, tốc độ tăng của nhiệt độ trong 50 năm qua gần đây gần gấp đôi so với 50 năm trước đó. Trong đó 10 năm qua (tính từ năm 2001), nhiệt độ trung bình cao hơn 0,50C so với giai đoạn 1961 – 1990. Một số hiện tượng tiêu biểu liên quan đến nhiệt độ tăng như sau: + Giai đoạn 1995 – 2006 có 11 năm (trừ 1996) được xếp vào danh sách 12 năm nhiệt độ cao nhất trong lịch sử kể từ năm 1850, nóng nhất là năm 1998 và 2005. Gần đây nhất là năm 2010 được coi là nóng nhất trong lịch sử vào tháng 6 năm 2010 được ghi nhận là tháng nóng nhất trên toàn thế giới kể từ năm 1880.
[12] + Ở Việt Nam khoảng 50 năm qua đã tăng lên khoảng 0,5 – 0,70C, BĐKH làm cho thiên tai, bão lũ ngày càng ác liệt hơn. [2] - Nước biển dâng + Nước biển dâng là sự dâng mực nước của đại dương trên toàn cầu, trong đó không bao gồm triều, nước dâng do bão… Nước biển dâng tại một vị trí nào đó có thể cao hơn hoặc thấp hơn so với trung bình toàn cầu vì có sự khác nhau về nhiệt độ của đại dương và các yếu tố khác. Quan trắc mực nước biển cho thấy mực nước biển trung bình tăng khoảng 20cm trong vòng 100 năm qua. Trong thập kỷ qua, mực nước biển dâng nhanh nhất ở vùng phía c 6 Tây Thái Bình Dương và phía đông Ấn Độ Dương, Việt Nam trong khoảng 50 năm trở lại đây mực nước biển dâng khoảng 20cm.
[5] - Những biểu hiện khác + Sự thay đổi thành phần và chất lượng khí quyển có hại cho môi trường sống của con người và các sinh vật sống trên Trái Đất. Sự di chuyển của các đới khí hậu tồn tại hàng nghìn năm. Trên các vùng khác nhau của trái đất dẫn đến nguy cơ đe dọa sự sống của các loài sinh vật, các hệ sinh thái và hoạt động con người. + Sự thay đổi cường độ hoạt động của quá trình hoàn lưu khí quyển, chu trình tuần hoàn nước trong tự nhiên và các chu trình sinh địa hóa khác.
+ Sự thay đổi năng suất sinh học của các hệ sinh thái, chất lượng và thành phần của thủy quyển và các địa quyển. Ảnh hưởng, hậu quả của biến đổi khí hậu * Tác động lên môi trường - Tài nguyên đất: Đất vốn đã bị thoái hóa do lạm dụng phân vô cơ, hiện tượng khô hạn rửa trôi do mưa tăng sẽ dẫn tới tình trạng thoái hóa đất trầm trọng hơn. + Nhiệt độ nóng lên làm cho quá trình bay hơi diễn ra nhanh hơn, đất bị mất nước trở nên khô cằn, các quá trình chuyển hóa trong đất khó xảy ra. + Mưa axit rửa trôi hoàn toàn chất dinh dưỡng và vi sinh vật tồn tại trong đất.