Luận văn thạc sĩ nghiên cứu thực trạng quản lý rừng và các yếu tố ảnh hưởng đến sinh kế người dân sống dựa vào rừng tại vùng đệm khu vực rừng đặc dụng tân trào

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu nghiên cứu thực trạng quản lý rừng và các yếu tố ảnh hưởng đến sinh kế người dân sống dựa vào rừng, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên nhân, đề xuất

• Tác giả: Lê Khắc Tiệp
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Tuấn Hùng
• Trường học: Đại học Nông Lâm Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Lâm nghiệp
• Đề tài: Nghiên cứu thực trạng quản lý rừng và các yếu tố ảnh hưởng đến sinh kế người dân sống dựa vào rừng tại vùng đệm rừng đặc dụng Tân Trào, huyện Sơn Dương, tỉnh Tuyên Quang
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Cơ sở khoa học của vấn đề nghiên cứu
• 1.2. Một số khái niệm liên quan đến đề tài
• 1.3. Những nghiên cứu về quản lý bảo vệ rừng trên thế giới và Việt Nam
• 1.3.1. Trên thế giới
• 1.4. Nghiên cứu về sinh kế người dân sống dựa vào tài nguyên rừng trên thế giới và Việt Nam
• 1.4.1. Trên thế giới
• 1.5. Đặc điểm điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội khu vực nghiên cứu
• 1.5.1. Điều kiện tự nhiên khu vực rừng đặc dụng Tân Trào
• 1.5.2. Điều kiện kinh tế xã hội khu vực rừng đặc dụng Tân Trào
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG, PHẠM VI, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.2. Phạm vi nghiên cứu
• 2.3. Nội dung nghiên cứu
• 2.4. Phương pháp nghiên cứu
• 2.4.1. Cách tiếp cận của đề tài
• 2.4.2. Phương pháp nghiên cứu cụ thể
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đánh giá về thực trạng tài nguyên rừng khu vực nghiên cứu
• 3.2. Hiện trạng sử dụng đất đai thuộc Ban quản lý rừng đặc dụng Tân Trào
• 3.3. Trữ lượng rừng các xã thuộc Ban quản lý rừng đặc dụng Tân Trào
• 3.4. Hiện trạng chủ quản lý đất đai thuộc Ban quản lý rừng đặc dụng Tân Trào
• 3.5. Các hoạt động quản lý bảo vệ rừng tại khu vực rừng đặc dụng Tân Trào
• 3.6. Đánh giá hoạt động sinh kế của người dân sống dựa vào rừng
• 3.6.1. Thông tin chung về các chủ hộ được điều tra thuộc các xã
• 3.6.2. Các hoạt động sinh kế của người dân khu vực nghiên cứu
• 3.6.3. Đánh giá các nguồn lực tự nhiên của hộ điều tra
• 3.6.4. Đánh giá các nguồn thu nhập của các hộ điều tra
• 3.6.5. Các yếu tố ảnh hưởng đến nguồn sinh kế của người dân tại địa điểm nghiên cứu
• 3.7. Đề xuất một số giải pháp quản lý bảo vệ rừng và phát triển sinh kế của người dân có cuộc sống dựa vào rừng tại vùng đệm khu rừng đặc dụng Tân Trào
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Giới thiệu về nghiên cứu

Nghiên cứu này tập trung vào việc đánh giá thực trạng quản lý rừng và các yếu tố ảnh hưởng đến sinh kế của người dân sống dựa vào rừng tại vùng đệm rừng đặc dụng Tân Trào, huyện Sơn Dương, tỉnh Tuyên Quang. Rừng không chỉ là nguồn tài nguyên quý giá mà còn là nguồn sống của nhiều cộng đồng dân cư. Việc quản lý rừng hiệu quả có thể giúp bảo vệ tài nguyên thiên nhiên và cải thiện sinh kế cho người dân. Đặc biệt, khu rừng đặc dụng Tân Trào có diện tích lớn và là nơi sinh sống của hơn 5000 hộ dân, điều này tạo ra áp lực lớn lên tài nguyên rừng. Nghiên cứu này nhằm mục tiêu tìm hiểu mối quan hệ giữa quản lý rừng và sinh kế của người dân, từ đó đề xuất các giải pháp khả thi.

1.1. Tầm quan trọng của rừng

Rừng đóng vai trò quan trọng trong việc cung cấp các sản phẩm như gỗ, củi, và lâm sản ngoài gỗ. Ngoài ra, rừng còn có chức năng sinh thái như bảo vệ đất, điều tiết nguồn nước và bảo vệ đa dạng sinh học. Theo báo cáo của Tổ chức Nông Lương Liên hiệp quốc, giá trị các sản phẩm gỗ được buôn bán hàng năm lên đến 36.000 triệu USD. Rừng cũng là nơi cung cấp thực phẩm và các sản phẩm cần thiết cho cuộc sống hàng ngày của người dân. Do đó, việc bảo vệ và quản lý rừng không chỉ có ý nghĩa về môi trường mà còn về kinh tế và xã hội.

II. Thực trạng quản lý rừng tại Tân Trào

Quá trình quản lý rừng tại khu vực Tân Trào gặp nhiều khó khăn do sự gia tăng dân số và nhu cầu khai thác tài nguyên. Các hoạt động khai thác rừng diễn ra phổ biến, gây áp lực lên tài nguyên rừng. Việc quản lý rừng cần phải được cải thiện để bảo vệ tài nguyên và đảm bảo sinh kế cho người dân. Các chính sách hiện tại chưa đủ mạnh để ngăn chặn tình trạng khai thác trái phép. Cần có sự tham gia của cộng đồng trong công tác quản lý rừng để nâng cao hiệu quả bảo vệ tài nguyên. Việc khuyến khích người dân tham gia vào bảo vệ rừng sẽ giúp giảm thiểu tác động tiêu cực đến tài nguyên rừng.

2.1. Các yếu tố ảnh hưởng đến quản lý rừng

Các yếu tố như chính sách của nhà nước, nhận thức của người dân và điều kiện kinh tế xã hội ảnh hưởng lớn đến quản lý rừng. Chính sách chưa đồng bộ và thiếu sự tham gia của cộng đồng dẫn đến tình trạng khai thác rừng không bền vững. Người dân thường không nhận thức được giá trị của rừng và tầm quan trọng của việc bảo vệ tài nguyên. Do đó, cần có các chương trình giáo dục và nâng cao nhận thức cho người dân về bảo vệ rừng và phát triển bền vững.

III. Sinh kế của người dân sống dựa vào rừng

Sinh kế của người dân tại vùng đệm rừng đặc dụng Tân Trào chủ yếu phụ thuộc vào tài nguyên rừng. Người dân sử dụng rừng để kiếm sống thông qua việc khai thác lâm sản, trồng trọt và chăn nuôi. Tuy nhiên, sự phụ thuộc này cũng tạo ra áp lực lớn lên tài nguyên rừng. Việc phát triển sinh kế bền vững cho người dân là rất cần thiết để giảm thiểu tác động tiêu cực đến rừng. Cần có các giải pháp hỗ trợ người dân trong việc phát triển các hoạt động sinh kế khác, giảm bớt sự phụ thuộc vào tài nguyên rừng.

3.1. Các hoạt động sinh kế của người dân

Người dân tại khu vực nghiên cứu thực hiện nhiều hoạt động sinh kế khác nhau như trồng trọt, chăn nuôi và khai thác lâm sản. Các hoạt động này không chỉ cung cấp thu nhập mà còn đảm bảo an ninh lương thực cho hộ gia đình. Tuy nhiên, việc khai thác lâm sản quá mức có thể dẫn đến tình trạng cạn kiệt tài nguyên. Do đó, cần có các biện pháp quản lý hợp lý để đảm bảo rằng các hoạt động sinh kế không gây hại đến tài nguyên rừng và môi trường.

IV. Đề xuất giải pháp quản lý và phát triển sinh kế

Để cải thiện tình hình quản lý rừng và sinh kế của người dân, cần có các giải pháp đồng bộ và hiệu quả. Các giải pháp này bao gồm việc tăng cường sự tham gia của cộng đồng trong quản lý rừng, nâng cao nhận thức về bảo vệ tài nguyên và phát triển các hoạt động sinh kế bền vững. Cần có các chương trình hỗ trợ tài chính và kỹ thuật cho người dân để họ có thể phát triển các hoạt động sinh kế khác, giảm bớt sự phụ thuộc vào tài nguyên rừng. Việc xây dựng các mô hình sinh kế bền vững sẽ giúp cải thiện đời sống của người dân và bảo vệ tài nguyên rừng.

4.1. Tăng cường sự tham gia của cộng đồng

Sự tham gia của cộng đồng trong quản lý rừng là rất quan trọng. Cần có các cơ chế để người dân có thể tham gia vào quá trình ra quyết định liên quan đến quản lý rừng. Việc tạo ra các nhóm cộng đồng bảo vệ rừng sẽ giúp nâng cao ý thức bảo vệ tài nguyên và tạo ra sự gắn kết giữa người dân với rừng. Các chương trình đào tạo và hỗ trợ kỹ thuật cũng cần được triển khai để giúp người dân hiểu rõ hơn về giá trị của rừng và cách bảo vệ tài nguyên.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Rừng là tài nguyên quý giá, đóng vai trò thiết yếu trong việc bảo vệ môi trường, duy trì đa dạng sinh học và hỗ trợ sinh kế cho cộng đồng dân cư. Khu rừng đặc dụng Tân Trào, huyện Sơn Dương, tỉnh Tuyên Quang, với diện tích gần 11.000 ha, là một trong những khu vực có hệ sinh thái rừng phong phú và đa dạng. Tuy nhiên, với hơn 5.000 hộ dân sinh sống trong vùng lõi và vùng đệm, áp lực khai thác tài nguyên rừng và các hoạt động nông nghiệp đã gây ra nhiều thách thức trong công tác quản lý và bảo vệ rừng. Nghiên cứu nhằm đánh giá thực trạng quản lý rừng và các yếu tố ảnh hưởng đến sinh kế của người dân sống dựa vào rừng tại vùng đệm khu rừng đặc dụng Tân Trào, từ đó đề xuất các giải pháp phát triển sinh kế bền vững, góp phần bảo vệ tài nguyên rừng và nâng cao đời sống cộng đồng.

Mục tiêu cụ thể của nghiên cứu bao gồm: đánh giá thực trạng quản lý bảo vệ rừng; khảo sát sinh kế của người dân tại vùng đệm; phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến sinh kế; và đề xuất giải pháp tăng cường sinh kế bền vững. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào ba xã điển hình thuộc vùng đệm: Tân Trào, Trung Yên và Minh Thanh, với tổng số 180 hộ dân được khảo sát. Thời gian nghiên cứu chủ yếu trong giai đoạn 2019-2021, nhằm phản ánh chính xác tình hình hiện tại. Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc hỗ trợ các cơ quan quản lý, nhà hoạch định chính sách và cộng đồng dân cư trong việc phát triển kinh tế-xã hội gắn liền với bảo vệ tài nguyên rừng, góp phần thực hiện mục tiêu phát triển bền vững.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên khung lý thuyết tiếp cận sinh kế bền vững, tập trung vào ba thành tố chính: nguồn lực sinh kế (vốn tự nhiên, vốn con người, vốn xã hội, vốn tài chính và vốn vật chất), chiến lược sinh kế và kết quả sinh kế. Khái niệm vùng đệm được hiểu là khu vực nằm sát ranh giới khu rừng đặc dụng, có chức năng giảm thiểu tác động tiêu cực đến rừng và hỗ trợ phát triển cộng đồng dân cư địa phương. Sinh kế bền vững được định nghĩa là khả năng duy trì và phát triển phương tiện kiếm sống mà không làm tổn hại đến tài nguyên thiên nhiên và môi trường, đồng thời có khả năng ứng phó với các áp lực và biến động.

Ngoài ra, nghiên cứu áp dụng các mô hình quản lý rừng bền vững đã được triển khai thành công trên thế giới, như mô hình quản lý rừng cộng đồng, chứng nhận rừng FSC và PEFC, nhằm đảm bảo cân bằng giữa bảo tồn đa dạng sinh học và phát triển kinh tế. Các khái niệm về phát triển bền vững và quản lý tài nguyên thiên nhiên cũng được tích hợp để phân tích mối quan hệ giữa quản lý rừng và sinh kế người dân.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu bao gồm số liệu thứ cấp thu thập từ các cơ quan quản lý địa phương, báo cáo quy hoạch rừng, tài liệu pháp luật và các nghiên cứu liên quan; cùng với số liệu sơ cấp được thu thập qua khảo sát thực địa với 180 hộ dân tại ba xã vùng đệm. Phương pháp chọn mẫu ngẫu nhiên phân tầng được sử dụng để đảm bảo tính đại diện cho các nhóm hộ khá, trung bình và nghèo.

Phương pháp phân tích bao gồm phân tích thống kê mô tả, phân tích hồi quy tuyến tính để xác định các yếu tố ảnh hưởng đến sinh kế, và phân tích định tính thông qua phỏng vấn bán cấu trúc và quan sát trực tiếp. Quá trình nghiên cứu diễn ra trong khoảng thời gian từ 2019 đến 2021, với các bước thu thập, xử lý và phân tích dữ liệu được thực hiện tuần tự nhằm đảm bảo độ chính xác và khách quan.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Thực trạng quản lý rừng: Diện tích rừng tự nhiên tại khu vực nghiên cứu là khoảng 3.700 ha, trong khi diện tích rừng trồng chiếm phần lớn với hơn 5.000 ha. Công tác quản lý bảo vệ rừng gặp nhiều khó khăn do địa hình phức tạp, sự gia tăng dân số và hoạt động khai thác lâm sản trái phép. Tỷ lệ hộ nghèo trong vùng đệm còn cao, khoảng 26%, tạo áp lực lớn lên tài nguyên rừng.

2. Sinh kế người dân: Thu nhập bình quân của các hộ dân dao động từ 12 đến 15 triệu đồng/năm, trong đó khoảng 40% thu nhập đến từ các hoạt động liên quan đến rừng như khai thác lâm sản ngoài gỗ, trồng rừng và chăn nuôi. Các hoạt động sinh kế chính gồm trồng trọt, chăn nuôi, lao động tiền lương và khai thác lâm sản ngoài gỗ. Tỷ lệ hộ có đất sản xuất chiếm khoảng 70%, nhưng diện tích đất canh tác còn hạn chế.

3. Yếu tố ảnh hưởng đến sinh kế: Phân tích hồi quy cho thấy vốn con người (trình độ học vấn, kỹ năng sản xuất) và vốn tài chính (tiếp cận vốn vay, thu nhập ổn định) có ảnh hưởng tích cực và đáng kể đến sinh kế bền vững của người dân. Ngược lại, các yếu tố như địa hình hiểm trở, hạn chế về hạ tầng giao thông và chính sách quản lý đất đai còn nhiều bất cập làm giảm hiệu quả sinh kế.

4. Tác động của quản lý rừng đến sinh kế: Việc tham gia quản lý bảo vệ rừng của cộng đồng dân cư còn hạn chế, dẫn đến tình trạng khai thác rừng trái phép vẫn diễn ra. Tuy nhiên, các hộ tham gia tích cực vào công tác bảo vệ rừng có mức thu nhập và sinh kế ổn định hơn, cho thấy mối liên hệ chặt chẽ giữa quản lý rừng bền vững và phát triển sinh kế.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân chính của các vấn đề quản lý rừng và sinh kế là do sự gia tăng dân số, trình độ dân trí thấp và hạn chế về nguồn lực tài chính. So sánh với các nghiên cứu tại các khu bảo tồn khác trong nước và quốc tế, kết quả tương đồng về vai trò quan trọng của vốn con người và sự tham gia cộng đồng trong quản lý rừng bền vững. Biểu đồ phân bố thu nhập theo nhóm hộ và bảng phân tích các yếu tố ảnh hưởng minh họa rõ ràng sự khác biệt về sinh kế giữa các nhóm dân cư.

Kết quả nghiên cứu nhấn mạnh tầm quan trọng của việc xây dựng chính sách hỗ trợ đào tạo kỹ năng, cải thiện tiếp cận vốn và phát triển hạ tầng giao thông để nâng cao sinh kế. Đồng thời, cần tăng cường sự tham gia của cộng đồng trong quản lý rừng nhằm giảm thiểu tác động tiêu cực và bảo vệ tài nguyên thiên nhiên lâu dài.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường đào tạo và nâng cao năng lực cho người dân: Triển khai các chương trình đào tạo kỹ thuật sản xuất nông-lâm nghiệp, quản lý rừng và phát triển sinh kế bền vững, nhằm nâng cao vốn con người. Thời gian thực hiện trong 2-3 năm, do các cơ quan quản lý địa phương phối hợp với các tổ chức phi chính phủ thực hiện.

2. Cải thiện tiếp cận vốn và hỗ trợ tài chính: Thiết lập các quỹ hỗ trợ vay vốn ưu đãi cho người dân vùng đệm, đặc biệt là các hộ nghèo và cận nghèo, nhằm phát triển các hoạt động sinh kế đa dạng. Thời gian triển khai trong vòng 1-2 năm, do ngân hàng chính sách và các tổ chức tín dụng địa phương đảm nhiệm.

3. Phát triển hạ tầng giao thông và cơ sở vật chất: Đầu tư nâng cấp đường giao thông nông thôn, hệ thống thủy lợi và các công trình phục vụ sản xuất nhằm giảm thiểu khó khăn do địa hình hiểm trở. Kế hoạch thực hiện trong 3-5 năm, phối hợp giữa chính quyền địa phương và các nhà tài trợ.

4. Khuyến khích sự tham gia cộng đồng trong quản lý rừng: Xây dựng các mô hình quản lý rừng cộng đồng, tăng cường tuyên truyền, vận động người dân tham gia bảo vệ rừng, đồng thời phát triển các hoạt động du lịch sinh thái gắn với bảo tồn. Thời gian thực hiện liên tục, do Ban quản lý rừng đặc dụng và các tổ chức cộng đồng phối hợp thực hiện.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Cơ quan quản lý lâm nghiệp và bảo vệ rừng: Nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học để xây dựng chính sách quản lý rừng bền vững, đồng thời đề xuất các giải pháp phát triển sinh kế phù hợp với điều kiện địa phương.

2. Các tổ chức phi chính phủ và viện nghiên cứu môi trường: Tài liệu hữu ích cho việc thiết kế các chương trình hỗ trợ cộng đồng, phát triển sinh kế bền vững và bảo tồn đa dạng sinh học tại các khu vực rừng đặc dụng.

3. Cộng đồng dân cư và các nhóm hộ sinh sống vùng đệm: Giúp nâng cao nhận thức về vai trò của rừng trong sinh kế, đồng thời cung cấp các kiến thức và giải pháp thực tiễn để cải thiện đời sống và bảo vệ tài nguyên.

4. Sinh viên, học giả và nhà nghiên cứu ngành lâm nghiệp, phát triển nông thôn: Luận văn là nguồn tài liệu tham khảo quý giá về phương pháp nghiên cứu, phân tích thực trạng và đề xuất giải pháp trong lĩnh vực quản lý rừng và phát triển sinh kế bền vững.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao quản lý rừng bền vững lại quan trọng đối với sinh kế người dân vùng đệm?
   Quản lý rừng bền vững giúp bảo vệ tài nguyên thiên nhiên, duy trì đa dạng sinh học và cung cấp nguồn thu nhập ổn định cho người dân. Ví dụ, các hộ tham gia bảo vệ rừng có thu nhập cao hơn khoảng 15-20% so với hộ không tham gia.

2. Các yếu tố nào ảnh hưởng lớn nhất đến sinh kế của người dân sống dựa vào rừng?
   Vốn con người (trình độ học vấn, kỹ năng) và vốn tài chính (tiếp cận vốn vay) là hai yếu tố quan trọng nhất, ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng phát triển sinh kế bền vững.

3. Làm thế nào để người dân có thể tham gia hiệu quả vào công tác quản lý rừng?
   Thông qua các mô hình quản lý rừng cộng đồng, đào tạo kỹ năng, tuyên truyền nâng cao nhận thức và tạo cơ chế khuyến khích, người dân sẽ tích cực tham gia bảo vệ và phát triển rừng.

4. Giải pháp nào giúp giảm áp lực khai thác rừng trái phép?
   Phát triển các hoạt động sinh kế thay thế, cải thiện đời sống người dân, đồng thời tăng cường kiểm tra, xử lý vi phạm và nâng cao vai trò cộng đồng trong quản lý rừng.

5. Nghiên cứu có thể áp dụng cho các khu vực khác không?
   Các phương pháp và kết quả nghiên cứu có thể được điều chỉnh và áp dụng cho các khu vực rừng đặc dụng khác có điều kiện tương tự, nhằm phát triển sinh kế bền vững và bảo vệ tài nguyên rừng.

Kết luận

• Đánh giá thực trạng quản lý rừng tại khu vực rừng đặc dụng Tân Trào cho thấy nhiều khó khăn do áp lực dân số và khai thác tài nguyên.
• Sinh kế người dân vùng đệm chủ yếu dựa vào nông-lâm nghiệp, với thu nhập bình quân khoảng 12-15 triệu đồng/năm, trong đó nguồn thu từ rừng chiếm tỷ lệ đáng kể.
• Vốn con người và vốn tài chính là các yếu tố ảnh hưởng tích cực đến sinh kế bền vững, trong khi địa hình và hạn chế hạ tầng là những thách thức lớn.
• Việc tăng cường sự tham gia của cộng đồng trong quản lý rừng góp phần nâng cao hiệu quả bảo vệ tài nguyên và cải thiện sinh kế.
• Các giải pháp đề xuất tập trung vào đào tạo, hỗ trợ vốn, phát triển hạ tầng và xây dựng mô hình quản lý rừng cộng đồng, nhằm hướng tới phát triển bền vững trong giai đoạn 2022-2025.

Để tiếp tục phát huy hiệu quả nghiên cứu, các cơ quan quản lý và cộng đồng cần phối hợp triển khai các giải pháp đề xuất, đồng thời mở rộng nghiên cứu sang các khu vực rừng đặc dụng khác. Hành động ngay hôm nay sẽ góp phần bảo vệ tài nguyên rừng và nâng cao chất lượng cuộc sống cho người dân vùng đệm.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Cơ sở khoa học của vấn đề nghiên cứu 1.1 Một số khái niệm liên quan đến đề tài * Tiếp cận sinh kế là khái niệm tương đối mới mẻ. Nó phản ánh bức tranh tổng hợp các sinh kế của người dân hay cộng đồng, chứ không chỉ theo phương thức truyền thống chú trọng đến một hoặc hai sinh kế (chẳng hạn như trồng trọt nông nghiệp, lâm nghiệp). Tiếp cận sinh kế sẽ mang lại cho cộng đồng cũng như những người hỗ trợ từ bên ngoài (external supporters) cơ hội thoát nghèo, thích nghi các điều kiện tự nhiên xã hội và có những thay đổi tốt hơncho chính họ và cho các thế hệ tiếp theo (FLITCH, 2012).

Vì mục tiêu này, chúng ta xem xét khái niệm sinh kế và phân tích sinh kế cho đồng bào dân tộc thiểu số tại vùng đệm khu vực rừng đặc dụng Tân Trào, huyện Sơn Dương, tỉnh Tuyên Quang. a) Khái niệm vùng đệm Theo quy định tại Khoản 25 Điều 2 Luật Lâm nghiệp 2017 (có hiệu lực từ 01/01/2019) thì nội dung này được quy định như sau: Vùng đệm là vùng rừng, vùng đất, vùng mặt nước nằm sát ranh giới của khu rừng đặc dụng có tác dụng ngăn chặn, giảm nhẹ sự tác động tiêu cực đến khu rừng đặc dụng.A Gilmour và Nguyễn Văn Sản, (1999) cho rằng: Vùng đệm được xây dựng chính là để giải quyết các khó khăn đó, nhằm nâng cao cuộc sống cho các cộng đồng dân cư địa phương, tạo thêm công ăn việc làm cho họ để họ giảm bớt sức ép lên các khu bảo tồn và đồng thời giáo dục, động viên họ tích cực tham gia vào công tác bảo tồn. "Vùng đệm là những vùng được xác định ranh giới rõ ràng, có hoặc không có rừng, nằm ngoài ranh giới của khu bảo tồn và được quản lý để nâng cao việc bảo tồn của khu bảo tồn và của chính vùng đệm, đồng thời mang lại m 4 lợi ích cho nhân dân sống quanh khu bảo tồn. Điều này có thể thực hiện được bằng cách áp dụng các hoạt động phát triển cụ thể, đặc biệt góp phần vào việc nâng cao đời sống kinh tế-xã hội của các cư dân sống trong vùng đệm".

b) Sinh kế của người dân địa phương Một sinh kế bao gồm năng lực tiềm tàng, tài sản (cửa hàng, nguồn tài nguyên, đất đai, đường xá) và các hoạt động cần có để kiếm sống. Có quan điểm khác cho rằng: Theo Uỷ ban Phát triển Quốc tế (Vương quốc Anh), một sinh kế bao gồm 3 thành tố chính: Nguồn lực và khả năng mà con người có được, chiến lược sinh kế và kết quả sinh kế. Kết quả của sinh kế là những thay đổi có lợi cho sinh kế của cộng đồng. Nhờ các chiến lược sinh kế mang lại cụ thể là thu nhập cao hơn, nâng cao đời sống văn hoá, tinh thần, cuộc sống ổn định hơn, giảm rủi ro, đảm bảo tốt hơn an toàn lương thực và sử dụng bền vững hơn nguồn tài nguyên thiên nhiên (Oxfam và ActionAid, 2013).

c) Sinh kế bền vững của người dân địa phương Hướng phát triển sinh kế cho người dân tại các khu bảo tồn thiên nhiên, vườn quốc gia trong và ngoài nước là sinh kế bền vững. Trước khi xem xét vấn đề sinh kế bền vững chúng ta cần tìm hiểu một số khái niệm về phát triển bền vững. Theo Hội đồng thế giới về môi trường và phát triển thì “Phát triển bền vững là sự phát triển đáp ứng các nhu cầu hiện tại mà không làm tổn hại khả năng của các thế hệ tương lai trong đáp ứng các nhu cầu của họ”. Hội nghị môi trường toàn cầu Rio de Janerio (6/1992) đưa ra thuyết phát triển bền vững; nghĩa là sử dụng hợp lý và có hiệu quả các nguồn tài nguyên, bảo vệ Môi trường một cách khoa học đồng thời với sự phát triển kinh tế.

Phát triển bền vững là một mô hình chuyển đổi mà nó tối ưu các lợi ích kinh tế và xã hội trong hiện tại nhưng không hề gây hại cho tiềm năng của những lợi ích tương tự trong tương lai (Bế Trung Anh, 2013). m 5 Phát triển là mô hình phát triển mới trên cơ sở ứng dụng hợp lý và tiết kiệm các nguồn tài nguyên thiên nhiên để phục vụ cho nhu cầu của con người thế hệ hiện nay mà không làm hại cho thế hệ mai sau (Bế Trung Anh, 2013). Một sinh kế được xem là bền vững khi nó phải phát huy được tiềm năng con người để từ đó sản xuất và duy trì phương tiện kiếm sống của họ. Nó phải có khả năng đương đầu và vượt qua áp lực cũng như các thay đổi bất ngờ (Bế Trung Anh, 2013).

Sinh kế bền vững không được khai thác hoặc gây bất lợi cho môi trường hoặc cho các sinh kế khác ở hiện tại và tương lai trên thực tế thì nó nên thúc đẩy sự hòa hợp giữa chúng và mang lại những điều tốt đẹp cho các thế hệ tương lai (Lê Diên Dực, 2002). Sinh kế bền vững, nếu theo nghĩa này, phải hội đủ những nguyên tắc sau: lấy con người làm trung tâm, dễ tiếp cận, Có sự tham gia của người dân, Xây dựng dựa trên sức mạnh con người và đối phó với các khả năng dễ bị tổn thương, tổng thể, thực hiện ở nhiều cấp, trong mối quan hệ với đối tác, bền vững và năng động (Lê Diên Dực, 2002). Một sinh kế được xem là bền vững khi con người có thể đối phó và những phục hồi từ những áp lực và các cú sốc đồng thời có thể duy trì hoặc nâng cao khả năng và tài sản cả ở hiện tại lẫn trong tương lai mà không gây tổn hại đến cơ sở các nguồn tài nguyên thiên nhiên (Trần Tiến Khai và cộng sự, 2012). d) Vai trò của rừng đối với sinh kế của người dân Tài nguyên rừng bao gồm đất rừng, bãi chăn thả gia súc, cây cối, động vật rừng, các nguồn lâm sản khác và dược liệu, nguồn gen, nguồn nước, được xem là tài sản sinh kế (vốn tự nhiên) của mỗi hộ dân và cả cộng đồng.

Xét trong mối quan hệ với các nguồn lực khác, tài nguyên rừng là nguồn lực tạo ra các nguồn lực khác: Bán sản phẩm thu lượm từ rừng sẽ cho những khoản tiền mặt, bổ sung cho nguồn lực tài chính; Quản lý và sử dụng tài m 6 nguyên rừng dưới hình thức cộng đồng làm tăng mối liên kết và quan hệ giữa các cá nhân, bổ sung cho nguồn vốn xã hội (Nguyễn Thị Phương, 2003). Theo báo cáo của Tổ chức Nông Lương Liên hiệp quốc, rừng cung cấp gỗ và năng lượng cho con người. Giá trị các loại sản phẩm gỗ được buôn bán trên thị trường thế giới hàng năm lên đến 36000 triệu USD. Lượng tiêu thụ củi đốt và than củi của cả thế giới lên đến 1800 triệu m3.

Rừng cung cấp các sản phẩm ngoài gỗ bao gồm thực phẩm, thảo dược, nhựa, sợi, thức ăn cho gia súc và những sản phẩm cần thiết khác. Động vật rừng chiếm từ 70 - 90% tổng lượng protêin động vật được tiêu thụ. Người dân nông thôn dùng lâm sản để ăn (măng tre nứa, lá một số loại cây, cá suối và thịt chim thú), làm vật liệu xây dựng (mây tre, cây quanh nhà, lá lợp), công cụ săn bắn và canh tác. Có nhiều vùng dân cư sống ở vùng nông thôn có đến 50% thu nhập của các hộ dân nông thôn là từ lâm sản ngoài gỗ (Nguyễn Thị Phương, 2003).

Rừng mang lại những lợi ích về môi trường cho con người. Rừng có chức năng bảo vệ môi trường không những ở địa phương mà còn cả khu vực. Ở những vùng có độ dốc cao, rễ cây rừng có tầm quan trọng trong việc ngăn chặn xói mòn, sạt lở đất. Rừng giúp ngăn cản gió, giữ và điều hòa lượng nước mưa và nước ngầm.

Trong hệ thống canh tác nông nghiệp, rừng giúp duy trì độ màu mở của đất thông qua chu trình dinh dưỡng của cây rừng. Rừng tạo bóng mát, điều hòa nhiệt độ và độ ẩm không khí (Nguyễn Thị Phương, 2003). Rừng là nơi phát triển các dịch vụ khác như du lịch sinh thái, khu nghỉ mát, địa điểm giải trí. Nó còn là nơi chứa đựng nguồn gen không những có giá trị kinh tế mà còn có giá trị khoa học và xã hội.

Nguồn gen này luôn luôn được tái tạo và nó có thể được sử dụng mãi mãi nếu như được quản lý tốt. Rừng có ý nghĩa quan trọng như là một nguồn tiết kiệm và sự bảo đảm cho người nghèo đối phó với những rủi ro và bất thường xảy ra. Rừng cung cấp sản phẩm bù đắp sự thiếu hụt ở thời kỳ giáp hạt (vụ). Những bất thường m 7 xảy ra trong cuộc sống như điều trị bệnh, ma chay, xây dựng nhà cửa.

yêu cầu một lúc lượng tiền lớn. Cây rừng có thể mang lại cho những người nghèo một khoản tiền lớn để họ có thể đáp ứng yêu cầu này (Mạc Đường, 2005). Ở Việt Nam, rừng và đất rừng chiếm 3/4 diện tích tự nhiên của Việt Nam, là nơi sinh sống của hơn 2/3 dân số cả nước, 75% dân số cả nước sống phụ thuộc vào nông nghiệp và rừng như là nguồn sống chủ yếu. Dân số ngày càng tăng tạo ra áp lực lớn lên tài nguyên rừng, nhu cầu về các sản phẩm rừng ngày càng cao (Nguyễn Hải Tuất, 2003).

Mặc dù đã có những tiến bộ đáng kể trong sản xuất lương thực, sau nhiều năm thiếu hụt lương thực, Việt Nam đã trở thành nước xuất khẩu gạo đứng thứ 2 thế giới, nhưng những tiến bộ này chỉ giới hạn chủ yếu ở vùng đồng bằng có hệ thông thủy lợi tốt. Hàng triệu người nông dân ở vùng miền núi vẫn còn đối mặt với sự thiếu hụt lương thực. Sản xuất nông nghiệp ở vùng miền núi vẫn còn nhiều hạn chế lớn. Điều này đã làm cho người dân vùng núi phụ thuộc nhiều vào tài nguyên rừng như là nguồn sống của họ.

e) Phương thức hưởng dụng đất, rừng và sinh kế của người dân Đối với người dân địa phương, rừng đóng vai trò rất quan trọng. Ngoài việc cung cấp đất trong trường hợp người dân thiếu đất, rừng cũng là nơi cung cấp cho họ các nguồn năng lượng, lương thực, thuốc chữa bệnh cũng như các vật liệu để làm nhà, đóng thuyền và làm các lợi rổ rá. Người dân sống dựa vào rừng ở hai khía cạnh. Thứ nhất là phụ thuộc về thu nhập, liên quan đến tổng thu nhập và thu nhập họ có được từ bán các sản phẩm rừng; và thứ hai là sự phụ thuộc về sinh kế, được tính bằng các loại sản phẩm rừng sử dụng hàng ngày.