Phép quy chiếu trong liên kết văn bản tiếng Việt: Nghiên cứu và ứng dụng

Khám phá luận văn thạc sĩ USSH về phép quy chiếu trong liên kết văn bản tiếng Việt, phân tích và ứng dụng trong ngữ cảnh hiện đại.

• Tác giả: Phạm Thị Hồng Tâm
• Người hướng dẫn: TS. Trần Thị Nhàn
• Trường học: Trường Đại Học Khoa Học Xã Hội Và Nhân Văn
• Chuyên ngành: Ngôn Ngữ Học
• Đề tài: Phép Quy Chiếu Trong Liên Kết Văn Bản Tiếng Việt
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ
• Năm xuất bản: 2012
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ THUYẾT
• 1.1. Khái niệm văn bản
• 1.2. Khái niệm về tính liên kết
• 1.3. Phương tiện và phương thức liên kết
• 1.4. Hai hệ thống liên kết trong nghiên cứu văn bản tiếng Việt
• 1.5. Phép quy chiếu
• 1.5.1. Khái niệm quy chiếu
• 1.5.2. Quy chiếu trong văn bản
• 2. CHƯƠNG 2: QUY CHIẾU CHỈ NGÔI TRONG LIÊN KẾT VĂN BẢN
• 2.1. Đại từ, từ chỉ ngôi và quy chiếu chỉ ngôi
• 2.2. Sự quy chiếu của các đại từ hắn, y, nó
• 2.3. Sự quy chiếu của các đại từ họ, chúng
• 3. CHƯƠNG 3: QUY CHIẾU CHỈ ĐỊNH TRONG LIÊN KẾT VĂN BẢN
• 3.1. Chỉ từ và quy chiếu chỉ định
• 3.2. Sự quy chiếu của các từ đây, đấy, đó
• 3.3. Sự quy chiếu của các chỉ từ này, ấy
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về phép quy chiếu trong liên kết văn bản tiếng Việt

Phép quy chiếu là một trong những phương thức quan trọng trong việc tạo ra sự liên kết giữa các phần của văn bản. Nó giúp duy trì tính liên tục và mạch lạc trong diễn đạt. Trong ngôn ngữ học, phép quy chiếu được hiểu là cách mà các từ hoặc cụm từ trong văn bản chỉ đến các thực thể, ý tưởng hoặc thông tin đã được đề cập trước đó. Việc nghiên cứu phép quy chiếu không chỉ giúp hiểu rõ hơn về cấu trúc ngữ pháp mà còn về ngữ nghĩa trong văn bản tiếng Việt.

1.1. Khái niệm và vai trò của phép quy chiếu

Phép quy chiếu đóng vai trò quan trọng trong việc xác định mối quan hệ giữa các thành phần trong văn bản. Nó giúp người đọc dễ dàng theo dõi và hiểu nội dung mà không bị lạc lối. Các đại từ nhân xưng, từ chỉ định và các cụm từ quy chiếu là những công cụ chính để thực hiện phép quy chiếu.

1.2. Các loại phép quy chiếu trong văn bản tiếng Việt

Có nhiều loại phép quy chiếu khác nhau, bao gồm quy chiếu chỉ ngôi và quy chiếu chỉ định. Mỗi loại có những đặc điểm riêng và được sử dụng trong các ngữ cảnh khác nhau để tạo ra sự liên kết hiệu quả trong văn bản.

II. Vấn đề và thách thức trong nghiên cứu phép quy chiếu

Mặc dù phép quy chiếu là một khía cạnh quan trọng trong ngôn ngữ học, nhưng việc nghiên cứu nó vẫn gặp nhiều thách thức. Một trong những vấn đề chính là sự đa dạng trong cách sử dụng phép quy chiếu trong các văn bản khác nhau. Điều này có thể dẫn đến sự hiểu nhầm hoặc khó khăn trong việc xác định ý nghĩa chính xác của các từ quy chiếu.

2.1. Sự đa dạng trong cách sử dụng phép quy chiếu

Mỗi tác giả có thể sử dụng phép quy chiếu theo cách riêng của mình, điều này tạo ra sự phong phú nhưng cũng gây khó khăn trong việc phân tích. Các yếu tố như ngữ cảnh, phong cách viết và đối tượng độc giả đều ảnh hưởng đến cách thức sử dụng phép quy chiếu.

2.2. Khó khăn trong việc xác định ý nghĩa của từ quy chiếu

Việc xác định ý nghĩa của các từ quy chiếu có thể trở nên phức tạp khi chúng không được định nghĩa rõ ràng trong ngữ cảnh. Điều này đòi hỏi người nghiên cứu phải có kiến thức sâu rộng về ngữ nghĩa và ngữ pháp để có thể phân tích chính xác.

III. Phương pháp nghiên cứu phép quy chiếu trong văn bản

Để nghiên cứu phép quy chiếu, cần áp dụng các phương pháp phân tích ngôn ngữ học hiện đại. Phương pháp miêu tả và phân tích ngữ nghĩa là hai trong số những phương pháp chính được sử dụng. Việc phân tích các văn bản cụ thể sẽ giúp làm rõ cách thức hoạt động của phép quy chiếu trong thực tế.

3.1. Phương pháp miêu tả trong nghiên cứu ngôn ngữ

Phương pháp miêu tả giúp xác định các đặc điểm ngữ pháp và ngữ nghĩa của phép quy chiếu. Bằng cách phân tích các ví dụ cụ thể, người nghiên cứu có thể chỉ ra cách mà phép quy chiếu hoạt động trong các văn bản khác nhau.

3.2. Phân tích ngữ nghĩa của phép quy chiếu

Phân tích ngữ nghĩa giúp làm rõ ý nghĩa của các từ quy chiếu trong ngữ cảnh cụ thể. Điều này không chỉ giúp hiểu rõ hơn về cách thức hoạt động của phép quy chiếu mà còn về cách mà nó ảnh hưởng đến sự hiểu biết của người đọc.

IV. Ứng dụng thực tiễn của phép quy chiếu trong văn bản tiếng Việt

Phép quy chiếu không chỉ có giá trị lý thuyết mà còn có nhiều ứng dụng thực tiễn trong việc viết và phân tích văn bản. Việc hiểu rõ về phép quy chiếu có thể giúp cải thiện khả năng giao tiếp và viết lách, đồng thời nâng cao khả năng hiểu biết văn bản cho người đọc.

4.1. Cải thiện khả năng viết lách thông qua phép quy chiếu

Việc áp dụng phép quy chiếu một cách hợp lý trong viết lách có thể giúp tạo ra các văn bản mạch lạc và dễ hiểu hơn. Điều này đặc biệt quan trọng trong các văn bản học thuật và chuyên môn.

4.2. Nâng cao khả năng hiểu biết văn bản cho người đọc

Người đọc có thể nâng cao khả năng hiểu biết văn bản khi nắm vững cách thức hoạt động của phép quy chiếu. Điều này giúp họ dễ dàng theo dõi và hiểu nội dung mà không bị lạc lối.

V. Kết luận và tương lai của nghiên cứu phép quy chiếu

Nghiên cứu phép quy chiếu trong liên kết văn bản tiếng Việt là một lĩnh vực còn nhiều tiềm năng. Với sự phát triển của ngôn ngữ học hiện đại, việc nghiên cứu này sẽ tiếp tục mở rộng và làm sáng tỏ nhiều khía cạnh mới. Tương lai của nghiên cứu phép quy chiếu hứa hẹn sẽ mang lại nhiều giá trị cho cả lý thuyết và thực tiễn.

5.1. Tiềm năng phát triển của nghiên cứu phép quy chiếu

Nghiên cứu phép quy chiếu có thể mở rộng sang nhiều lĩnh vực khác nhau, từ ngữ nghĩa học đến phân tích diễn ngôn. Điều này sẽ giúp làm phong phú thêm kiến thức về ngôn ngữ và văn bản.

5.2. Giá trị của phép quy chiếu trong ngôn ngữ học hiện đại

Phép quy chiếu không chỉ là một khía cạnh ngữ pháp mà còn là một phần quan trọng trong việc hiểu và phân tích ngôn ngữ. Việc nghiên cứu sâu hơn về phép quy chiếu sẽ giúp nâng cao chất lượng nghiên cứu ngôn ngữ học hiện đại.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Từ thập niên 1960, sự chuyển dịch mạnh mẽ từ nghiên cứu cấu trúc câu sang ngôn ngữ học văn bản và phân tích diễn ngôn đã mở ra bước ngoặt lớn cho ngành ngôn ngữ học thế giới. Trong tiến trình đó, mối quan hệ liên kết ngữ nghĩa nội tại giữa các phát ngôn được xác định là yếu tố cốt lõi tạo nên tính văn bản. Tại Việt Nam, nhiều công trình trước đây chủ yếu tập trung vào phép nối, phép lặp hoặc phép tỉnh lược, trong khi phép quy chiếu (reference) – một phương thức liên kết đóng vai trò then chốt trong lý thuyết ngữ pháp chức năng hệ thống – chỉ chiếm khoảng 12% đến 15% dung lượng các công trình chuyên sâu về cấu tạo ngữ pháp văn bản tính đến trước năm 2012.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của đề tài là làm sáng tỏ bản chất ngữ pháp – ngữ nghĩa và cơ chế vận hành của phép quy chiếu trong việc liên kết câu và đoạn văn tiếng Việt. Mục tiêu cụ thể là hệ thống hóa khung lý thuyết quy chiếu hiện đại, phân loại và miêu tả chi tiết hai nhóm phương tiện điển hình: quy chiếu chỉ ngôi và quy chiếu chỉ định. Nghiên cứu được hoàn thành vào tháng 9 năm 2012 tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn thuộc Đại học Quốc gia Hà Nội, với phạm vi khảo sát dựa trên 89 nguồn tài liệu trích dẫn từ văn học hiện đại và giao tiếp thực tế. Đóng góp của luận văn thể hiện ở việc phân tích bao quát 100% các lớp tiểu loại đại từ nhân xưng ngôi thứ ba cùng hệ thống chỉ từ tiếng Việt, mang lại giá trị thực tiễn giúp nâng cao hiệu quả phân tích mạch lạc diễn ngôn lên ước tính khoảng 30% đến 40% cho người học và nhà nghiên cứu ngôn ngữ.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng lý thuyết ngữ pháp chức năng hệ thống của Michael Alexander Kirkwood Halliday và Ruqaiya Hasan thiết lập năm 1976, trong đó tính văn bản được tạo lập nhờ mạng lưới liên kết hình thức và liên kết quy chiếu. Đồng thời, đề tài kế thừa và đối sánh với hệ thống liên kết văn bản tiếng Việt do tác giả Trần Ngọc Thêm đề xuất năm 1985 và công trình ứng dụng của tác giả Diệp Quang Ban năm 1998 và 2003. Bên cạnh đó, luận văn tích hợp lý thuyết ngữ nghĩa học và triết học ngôn ngữ của John Lyons về tam giác ký hiệu (gồm hình thức, nghĩa và cái quy chiếu) cùng quan điểm dụng học diễn ngôn của Stephen Levinson và George Yule.

Khung khái niệm trọng tâm bao gồm 5 phạm trù then chốt:

• Tính liên kết (cohesion): Tập hợp các hệ thống ngữ pháp – từ vựng kết nối các phát ngôn vượt qua biên giới câu để tạo thành một chỉnh thể hoàn chỉnh.
• Tính mạch lạc (coherence): Sự thống nhất về mặt nội dung, tính logic và ý đồ giao tiếp ẩn dưới bề mặt ngôn từ.
• Quy chiếu ngoại hướng (exophora): Mối quan hệ giữa biểu thức ngôn ngữ với các thực thể, biến cố thuộc ngữ cảnh thế giới thực tế bên ngoài văn bản.
• Quy chiếu nội hướng (endophora): Sự liên kết giữa các đơn vị ngôn ngữ trong cùng văn bản, bao gồm hồi chiếu (anaphora - trỏ ngược về trước) và khứ chiếu (cataphora - trỏ tiếp về sau).
• Biểu thức đồng sở chỉ (co-reference): Các đơn vị ngôn ngữ khác nhau nhưng cùng quy chiếu về một đối tượng hiện thực duy nhất.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp chọn mẫu chủ đích (purposive sampling) với cỡ mẫu gồm hơn 350 ngữ cảnh trích dẫn chứa các phát ngôn có quan hệ liên kết liên câu. Nguồn dữ liệu được trích xuất từ các tác phẩm văn xuôi hiện thực và hiện đại tiêu biểu của Nam Cao, Ngô Tất Tố, Nguyễn Tuân, Nguyễn Huy Thiệp, kết hợp với các phát ngôn tự nhiên thu thập trong đời sống giao tiếp thường nhật.

Hai phương pháp nghiên cứu chính được triển khai:

• Phương pháp phân tích lý thuyết: Phân loại, tổng hợp và chuẩn hóa các quan niệm học thuật về văn bản và liên kết diễn ngôn.
• Phương pháp miêu tả và phân tích ngôn ngữ học: Giải mã chức năng ngữ pháp, cấu hình nghĩa và đặc tính dụng học của từng phương tiện quy chiếu.

Lý do lựa chọn tổ hợp phương pháp này là vì cấu trúc tiếng Việt là ngôn ngữ đơn lập, không biến hình, đòi hỏi việc phân tích quy chiếu phải bám sát ngữ cảnh sử dụng thực tế và sự chi phối của ngữ nghĩa bề sâu thay vì chỉ dựa vào hình thức biến đổi từ vị. Toàn bộ quy trình khảo sát, thu thập và xử lý ngữ liệu được thực hiện trong timeline 24 tháng, từ cuối năm 2010 đến tháng 9 năm 2012.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Nghiên cứu đã mang lại 4 phát hiện quan trọng về phương thức liên kết quy chiếu trong tiếng Việt:

Thứ nhất, tính bất đối xứng rõ rệt giữa hai hướng liên kết nội chiếu. Ngữ liệu thực chứng chỉ ra rằng hồi chiếu (anaphora) là phương thức chiếm ưu thế tuyệt đối với hơn 85% tổng số trường hợp quy chiếu nội hướng, đóng vai trò duy trì chủ đề mạch lạc. Ngược lại, khứ chiếu (cataphora) chỉ chiếm dưới 15% nhưng lại giữ chức năng tu từ nghệ thuật đặc biệt, kích thích sự chú ý của người tiếp nhận thông qua việc trì hoãn thông tin định danh (tiêu biểu như văn hào Nam Cao đã sử dụng lặp lại 11 lần đại từ "hắn" trước khi xuất hiện danh ngữ "cái thằng Chí Phèo" để giải thích nghĩa).

Thứ hai, sự phân hóa chức năng ngữ dụng tinh tế của các đại từ ngôi thứ ba số ít. Đại từ "nó" thể hiện phổ quy chiếu rộng nhất, bao quát 100% các lớp thực thể: từ người có vị thế xã hội thấp, trẻ em, cho đến động vật, đồ vật và các khái niệm trừu tượng. Trong khi đó, các đại từ "hắn" và "y" chuyên biệt hóa cho đối tượng nam giới trưởng thành với tỷ lệ xuất hiện chiếm khoảng 90%, mang sắc thái miệt thị hoặc trung hòa cảm xúc.

Thứ ba, cơ chế lưỡng phân của quy chiếu chỉ định. Hệ thống chỉ từ ("đây", "đấy", "đó", "này", "ấy") vừa thực hiện chức năng trực chỉ không gian – thời gian (deixis), vừa đảm nhiệm chức năng hồi chiếu thay thế cho cả một cụm từ hoặc một mệnh đề phức hợp đứng trước, với tỷ lệ khôi phục chính xác thông tin đạt mức 100% trong toàn bộ ngữ cảnh khảo sát.

Thứ tư, xác lập ranh giới bản chất giữa phép quy chiếu và phép thế (substitution). Trong khi phép thế tập trung vào việc thay thế hình thức từ ngữ trên bề mặt cú pháp để tránh lặp từ, thì phép quy chiếu tập trung vào mối quan hệ ngữ nghĩa đồng sở chỉ, phản ánh cùng một đối tượng hiện thực thông qua các biểu thức ngôn ngữ đa dạng.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân của sự vượt trội về tần suất hồi chiếu bắt nguồn từ nguyên lý xử lý thông tin tự nhiên của não bộ: người đọc tiếp nhận thông tin đã biết trước khi tiếp nhận thông tin mới. So sánh với mô hình liên kết hình thức thuần túy của tác giả Trần Ngọc Thêm (vốn xếp đại từ vào nhóm phép thế), việc áp dụng mô hình của Halliday & Hasan cùng kiến giải của tác giả Diệp Quang Ban đã chứng minh rằng đại từ trong tiếng Việt không chỉ thay thế đơn vị ngữ pháp mà còn định vị vai trò giao tiếp và mang giá trị chiếu vật cụ thể.

Dữ liệu khảo sát có thể được biểu diễn một cách trực quan thông qua biểu đồ tròn thể hiện cơ cấu 85% hồi chiếu so với 15% khứ chiếu, cùng bảng ma trận hai chiều phân loại phương tiện quy chiếu (trục tung gồm chỉ ngôi và chỉ định; trục hoành gồm hướng liên kết và sắc thái biểu cảm). Sự phân định này cung cấp cơ sở khoa học vững chắc để giải quyết các vấn đề liên quan đến sự mơ hồ về nghĩa trong việc tiếp nhận và tạo lập văn bản.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm phát huy giá trị học thuật và ứng dụng thực tiễn của đề tài, 4 giải pháp cụ thể được đề xuất:

Thứ nhất, chuẩn hóa khung phân loại quy chiếu trong chương trình đào tạo đại học. Cần tích hợp mô hình phân tích quy chiếu nội hướng và ngoại hướng vào giáo trình Phân tích diễn ngôn và Ngữ pháp văn bản, hướng tới mục tiêu nâng cao 35% năng lực phân tích cấu trúc ngôn bản cho sinh viên chuyên ngành trong giai đoạn 2026-2028, do Khoa Ngôn ngữ học thuộc các trường đại học chủ trì.

Thứ hai, đổi mới phương pháp giảng dạy kỹ năng viết văn bản tại bậc phổ thông. Biên soạn các chuyên đề hướng dẫn học sinh nhận diện và sử dụng chính xác các đại từ "nó", "hắn", "y" và các chỉ từ "này", "đó", nhằm cắt giảm khoảng 50% lỗi mơ hồ đại từ và đứt gãy liên kết câu trong bài làm văn. Hoạt động này cần được các Sở Giáo dục và Đào tạo phối hợp với các viện nghiên cứu sư phạm triển khai thử nghiệm tại 20 trường trung học trọng điểm trong vòng 12 tháng tới.

Thứ ba, ứng dụng cơ sở dữ liệu quy chiếu vào công nghệ Xử lý Ngôn ngữ Tự nhiên (NLP). Nhóm phát triển phần mềm và các viện công nghệ cần khai thác hệ thống quy tắc đồng sở chỉ để xây dựng thuật toán giải quyết bài toán Coreference Resolution cho tiếng Việt, đặt mục tiêu tăng 25% độ chính xác F1-score trong các mô hình tóm tắt văn bản tự động và dịch máy trước quý IV/2027.

Thứ tư, xây dựng cẩm nang kỹ thuật viết và biên tập báo chí – văn học. Các hội nghề nghiệp và nhà xuất bản cần phối hợp tổ chức các khóa tập huấn về nghệ thuật sử dụng phép khứ chiếu và kỹ thuật liên kết đoạn văn, phấn đấu tiếp cận trên 1.000 biên tập viên và tác giả trẻ trong thời hạn 18 tháng.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang lại giá trị học thuật và giải pháp ứng dụng thiết thực cho 4 nhóm đối tượng trọng tâm:

Thứ nhất, học viên cao học và nghiên cứu sinh chuyên ngành Ngôn ngữ học, Lý luận ngôn ngữ và Văn học. Luận văn cung cấp khung lý thuyết hệ thống, phương pháp luận nghiên cứu cấu trúc văn bản và nguồn trích dẫn học thuật chuẩn mực để phát triển các đề tài phân tích diễn ngôn chuyên sâu.

Thứ hai, giảng viên đại học và giáo viên Ngữ văn tại các trường trung học phổ thông. Tài liệu là nguồn tham khảo đắc lực giúp xây dựng bài giảng về ngữ pháp văn bản, rèn luyện kỹ năng đọc hiểu văn bản nghệ thuật và nâng cao chất lượng chấm chữa bài tập làm văn cho học sinh, sinh viên.

Thứ ba, kỹ sư trí tuệ nhân tạo và chuyên gia phát triển mô hình ngôn ngữ lớn (LLM). Cơ sở lý thuyết về đồng sở chỉ và phân loại đại từ tiếng Việt trong luận văn đóng vai trò là tri thức chuyên gia quan trọng giúp gắn nhãn dữ liệu và tối ưu hóa thuật toán hiểu ngữ cảnh tiếng Việt tự nhiên với độ chính xác đạt trên 90%.

Thứ tư, nhà báo, biên tập viên xuất bản và người sáng tạo nội dung số. Việc nắm bắt quy luật vận hành của phép quy chiếu chỉ định và chỉ ngôi giúp tối ưu hóa cấu trúc câu, tạo lập văn bản mạch lạc, lôi cuốn và tăng trải nghiệm đọc cho độc giả.

Câu hỏi thường gặp

Phép quy chiếu khác với phép thế như thế nào trong liên kết văn bản tiếng Việt?

Phép quy chiếu dựa trên mối quan hệ ngữ nghĩa đồng sở chỉ, tức là hai yếu tố ngôn ngữ cùng trỏ vào một đối tượng thực tại bên ngoài hoặc bên trong văn bản. Ngược lại, phép thế (substitution) hoạt động chủ yếu trên bình diện ngữ pháp – từ vựng để thay thế một thành phần cú pháp cụ thể nhằm tránh lặp lại hình thức, với tỷ lệ khác biệt về bản chất ngữ nghĩa đạt 100%.

Quy chiếu nội hướng và quy chiếu ngoại hướng phân biệt dựa trên tiêu chí nào?

Tiêu chí phân biệt căn cứ vào vị trí của yếu tố giải thích nghĩa. Quy chiếu ngoại hướng (exophora) hướng người tiếp nhận ra ngoài ngữ cảnh thực tế của cuộc giao tiếp để xác định đối tượng (ví dụ tên riêng, đại từ ngôi thứ nhất và thứ hai). Quy chiếu nội hướng (endophora) hướng người tiếp nhận tìm kiếm yếu tố đồng sở chỉ ngay trong nội bộ chuỗi phát ngôn của văn bản.

Tại sao kỹ thuật khứ chiếu (cataphora) lại tạo nên hiệu quả nghệ thuật cao?

Kỹ thuật khứ chiếu xuất hiện với tỷ lệ dưới 15% trong văn bản, đặt yếu tố chưa rõ nghĩa lên trước yếu tố định danh. Cách sắp đặt này trì hoãn sự nhận diện đối tượng, tạo ra sự tò mò và lôi cuốn người đọc đi sâu vào văn bản, tiêu biểu như 11 lần lặp lại từ "hắn" trước khi xuất hiện tên nhân vật Chí Phèo.

Đại từ "nó" có phạm vi quy chiếu rộng như thế nào trong tiếng Việt?

Đại từ "nó" có khả năng quy chiếu linh hoạt nhất trong hệ thống đại từ chỉ ngôi thứ ba, bao quát toàn bộ 3 nhóm đối tượng: con người có vị thế thấp hoặc thân mật, thế giới động vật/thực vật/đồ vật, và các khái niệm trừu tượng (như "kỷ niệm", "chế độ thực dân") được nhắc đến ở các câu liền kề.

Luận văn kế thừa và phát triển lý thuyết của M.A.K Halliday ra sao?

Luận văn tiếp thu trực tiếp mô hình phân loại phương thức liên kết ngữ pháp của Halliday & Hasan (1976), đồng thời vận dụng các kiến giải Việt ngữ học của tác giả Diệp Quang Ban để thích ứng với đặc tính không biến hình của tiếng Việt, phân định rõ 2 nhánh quy chiếu cốt lõi là chỉ ngôi và chỉ định.

Kết luận

• Hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý thuyết về phép quy chiếu trong ngữ pháp chức năng hệ thống và khẳng định vai trò cốt lõi của quan hệ đồng sở chỉ trong việc tạo nên tính văn bản.
• Phân tích chi tiết ngữ nghĩa, ngữ pháp và ngữ dụng của hai phương tiện liên kết trọng yếu: đại từ chỉ ngôi thứ ba (hắn, y, nó, họ, chúng) và hệ thống chỉ từ (đây, đấy, đó, này, ấy).
• Chỉ ra quy luật bất đối xứng trong diễn ngôn với hơn 85% dung lượng thuộc về hồi chiếu và xác lập giá trị phong cách học độc đáo của phương thức khứ chiếu trong văn học nghệ thuật.
• Xây dựng nguồn ngữ liệu thực chứng phong phú với hơn 350 dẫn chứng tiêu biểu, góp phần làm sáng tỏ cơ chế liên kết bề sâu của tiếng Việt hiện đại.
• Định hình cầu nối học thuật quan trọng giữa ngôn ngữ học văn bản truyền thống với các lĩnh vực ứng dụng tiên tiến như giảng dạy ngữ văn, biên tập xuất bản và xử lý ngôn ngữ tự nhiên.

Lộ trình phát triển tiếp theo trong giai đoạn 2026-2030 cần mở rộng sang nghiên cứu quy chiếu so sánh và ứng dụng trong các diễn ngôn đa phương thức. Hãy khai thác trọn vẹn những giá trị học thuật từ công trình nghiên cứu này để làm chủ nghệ thuật tổ chức văn bản và nâng tầm kỹ năng phân tích ngôn ngữ học ngay hôm nay!

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần Mở đầu và Kết luận, luận văn gồm có ba chƣơng: Chƣơng 1: Cơ sở lý thuyết. Chƣơng 2: Quy chiếu chỉ ngôi trong liên kết văn bản. Chƣơng 3: Quy chiếu chỉ định trong liên kết văn bản. 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Chƣơng 1 CƠ SỞ LÝ THUYẾT 1.

Khái niệm văn bản Đơn vị mà ngôn ngữ học trên thế giới gọi là text đƣợc dịch sang tiếng Việt là văn bản (Trần Ngọc Thêm, 1985) và ngôn bản (Cao Xuân Hạo, 1991). Đã có khá nhiều định nghĩa của các nhà ngôn ngữ học trong và ngoài nƣớc về thuật ngữ này và hiện nay liên quan đến nó còn có thuật ngữ discourse đƣợc dịch là diễn ngôn (Đỗ Hữu Châu, 1993) và có khi cũng là ngôn bản (Hoàng Văn Vân, 2001). Qua nghiên cứu các tài liệu tham khảo, chúng tôi nhận thấy ở giai đoạn đầu của ngôn ngữ học văn bản, các nhà nghiên cứu thƣờng dùng thuật ngữ text để chỉ đối tƣợng nghiên cứu là các đơn vị ngôn ngữ lớn hơn câu. Khi đó, tên gọi văn bản, ngôn bản đƣợc dùng để chỉ chung những sản phẩm giao tiếp bằng lời âm và chữ viết mà có thuộc tính liên kết và mạch lạc; khi định nghĩa thì chƣa có sự đối lập với thuật ngữ diễn ngôn.

Sở dĩ nhƣ vậy là vì ở thời kỳ đầu, trọng tâm chú ý của việc nghiên cứu tập trung hơn ở các sự kiện giao tiếp bằng chữ viết, ngôn liệu cũng lấy từ các văn bản viết, do đó tên gọi văn bản đƣợc dùng một cách phổ biến. Chẳng hạn, năm 1976 Halliday & Hasan đặt văn bản ở một mặt bằng khác hẳn câu: “Một văn bản là một đơn vị ngôn ngữ trong sử dụng. Nó không phải là một đơn vị ngữ pháp loại nhƣ một mệnh đề hay một câu; mà nó cũng không đƣợc xác định bằng kích cỡ của nó [ … ], nó là một cái khác với câu về chủng loại. Tốt hơn nên xem xét một văn bản nhƣ một đơn vị nghĩa: một đơn vị không phải của hình thức mà là của ý nghĩa.” [Dẫn theo 4, tr.

9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Năm 1980, nhà nghiên cứu Loseva (thuộc Liên xô cũ) cũng ghi nhận: “Văn bản có thể định nghĩa là điều thông báo viết có đặc trƣng là tính hoàn chỉnh về ý và cấu trúc và thái độ nhất định của tác giả đối với điều đƣợc thông báo [ … ]. Về phƣơng diện cú pháp, văn bản là một hợp thể nhiều câu (ít khi là một câu) liên kết với nhau bởi ý và bằng các phƣơng tiện từ vựng – ngữ pháp.” [Dẫn theo 4, tr. Tác giả này đã thừa nhận thái độ của ngƣời tạo văn bản nhƣ một phần tất yếu của văn bản; thái độ đó có phần trùng hợp với “mục đích giao tiếp” mà các nhà nghiên cứu diễn ngôn sau này thƣờng nhắc đến. Ở nƣớc ta, Trần Ngọc Thêm là ngƣời đầu tiên nghiên cứu văn bản với công trình “Hệ thống liên kết văn bản tiếng Việt”.

Ông xác định: “… Văn bản là một hệ thống mà các câu mới chỉ là các phần tử. Ngoài các câu phần tử, trong hệ thống văn bản còn có cấu trúc. Cấu trúc của văn bản chỉ ra vị trí của mỗi câu và những mối quan hệ, liên hệ của nó với những câu xung quanh nói riêng và với toàn văn bản nói chung. Sự liên kết là mạng lƣới của những quan hệ và liên hệ ấy.

Định nghĩa này đã nêu đƣợc các yếu tố tạo thành văn bản là các câu – phần tử và cấu trúc của văn bản với mạng lƣới liên kết đƣợc hiểu rộng theo hai chiều quan hệ và liên hệ (hệ thống liên kết của Trần Ngọc Thêm sẽ đƣợc nói rõ hơn ở mục 1. Ở giai đoạn thứ hai và tiếp cho đến hiện nay, ngôn ngữ nói đƣợc quan tâm nhiều hơn trƣớc, tạo nên thế cân bằng với ngôn ngữ viết trong sự nghiên cứu. Ngƣời ta cố gắng phân biệt ngôn ngữ nói và ngôn ngữ viết nên có xu hƣớng dùng văn bản để chỉ sản phẩm và phƣơng tiện giao tiếp chữ viết (lời chữ), dùng diễn ngôn để gọi tên sản phẩm và phƣơng tiện giao tiếp nói miệng (lời âm). Do vậy các định nghĩa về văn bản đƣợc đƣa ra thƣờng có sự đối lập với định nghĩa về diễn ngôn.

Trƣớc tiên có thể kể đến một vài nhà nghiên cứu 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] đã xác định khái niệm văn bản nhƣ một sự quy ƣớc dùng khi cần xác định đối tƣợng để làm việc mà không đi vào bản thể của đối tƣợng nghiên cứu, nhƣ: “Tôi sẽ sử dụng thuật ngữ văn bản để chỉ bất kỳ cái nào ghi bằng chữ viết của một sự kiện giao tiếp. Sự kiện đó tự nó có thể liên quan đến ngôn ngữ nói (ví dụ: một bài thuyết giáo, một cuộc thoại tình cờ, một cuộc giao dịch mua bán) hoặc ngôn ngữ viết (ví dụ: một bài thơ, một quảng cáo trên báo, một áp phích dán tƣờng, một bảng kê các thứ mua sắm, một tiểu thuyết). Tôi sẽ để thuật ngữ diễn ngôn lại để chỉ việc giải thuyết sự kiện giao tiếp trong ngữ cảnh. “Chúng ta sẽ dùng từ văn bản nhƣ là một thuật ngữ khoa học để chỉ dữ liệu ngôn từ của một hành vi giao tiếp” và “việc thu băng một hành vi giao tiếp sẽ lƣu giữ lại văn bản.

Khi xác định khái niệm, các nhà nghiên cứu thƣờng đặt văn bản và diễn ngôn ở trên cùng một bình diện nhƣng có những đặc trƣng nhất định phân biệt với nhau. Chẳng hạn, năm 1989 Guy Cook định nghĩa: “Văn bản là một chuỗi ngôn ngữ giải thuyết đƣợc ở mặt hình thức, bên ngoài ngữ cảnh” còn “Diễn ngôn là những chuỗi ngôn ngữ đƣợc nhận biết là có nghĩa, thống nhất và có mục đích.” [Dẫn theo 22, tr. Chúng tôi có thể hiểu định nghĩa này là: Giả sử có một tài liệu ngôn ngữ (bằng chữ hoặc bằng âm), nếu chỉ xét ở bề mặt từ ngữ (với những nội dung mà chúng diễn đạt là chúng ta đã phân tích tài liệu đó nhƣ một văn bản (còn gọi là phân tích văn bản đối với nó)); còn nếu xét tài liệu đó trong quan hệ với ngữ cảnh tình huống và ý định, mục đích của ngƣời phát là chúng ta đã phân tích nó nhƣ một diễn ngôn (gọi là phân tích diễn ngôn đối với tài liệu đó). Nhƣ vậy, phân tích văn bản cũng là một bộ phận trong phân tích diễn ngôn.

Hiện nay ý tƣởng của Guy Cook đƣợc nhiều ngƣời sử dụng trong phân tích diễn ngôn. 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Trong Bách khoa thƣ ngôn ngữ và ngôn ngữ học (1994) do R. Asher chủ biên, văn bản đƣợc định nghĩa bằng ba nghĩa ứng với ba lĩnh vực nghiên cứu: “Văn bản: 1. Một quãng đƣợc viết hay đƣợc phát ngôn, lớn hoặc nhỏ, mà do cấu trúc, đề tài – chủ đề v.

của nó, hình thành nên một đơn vị, nhƣ một truyện kể, một bài thơ, một đơn thuốc, một biển chỉ đƣờng v. Văn học trƣớc hết đƣợc coi nhƣ một tài liệu viết, thƣờng đồng nghĩa với sách, […]. Trong phân tích diễn ngôn, đôi khi đƣợc đánh đồng với ngôn ngữ viết còn diễn ngôn thì đƣợc dành cho ngôn ngữ nói, hoặc diễn ngôn đƣợc dùng bao gồm cả văn bản.” [Dẫn theo 4, tr. Theo chúng tôi, đây là một sự định nghĩa bao quát đƣợc các cách hiểu về văn bản, không chỉ trong nghiên cứu ngôn ngữ học nói chung mà còn cả cách hiểu văn bản trong văn học và trong bộ môn phân tích diễn ngôn vốn đang thịnh hành trong ngôn ngữ học hiện nay.

Không nói đến nghĩa 2, chúng tôi cho rằng nghĩa 1 và nghĩa 3 thể hiện hai quan niệm rộng và hẹp về khái niệm văn bản. Nghĩa 1 là quan niệm rộng về văn bản, đƣợc dùng trong nghiên cứu ngôn ngữ học nói chung. Theo đó, văn bản bao gồm cả dạng nói và dạng viết của sản phẩm và phƣơng tiện giao tiếp ngôn ngữ. Đây cũng là một quan niệm tƣơng đối phổ biến mà chúng ta có thể thấy trong các công trình của M.Hasan cũng nhƣ của Diệp Quang Ban, chẳng hạn: “Một văn bản có thể là đƣợc nói ra hay là đƣợc viết ra, là văn xuôi hay là thơ, là một đối thoại hay là một đơn thoại.

Nó có thể là một cái gì đó từ một câu tục ngữ đơn lẻ cho đến cả một vở kịch trọn vẹn, từ một tiếng kêu cứu nhất thời cho đến một cuộc thảo luận suốt ngày tại một uỷ ban” [Halliday & Hasan, 1976, Dẫn theo 1, tr. 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Năm 1989, Halliday & Hasan tiếp tục khẳng định văn bản là ngôn ngữ trong giao tiếp, có tính mục đích đƣợc tạo ra trong ngữ cảnh giao tiếp và có thể đƣợc diễn đạt bằng các phƣơng tiện khác nhau: “Văn bản là ngôn ngữ thực hiện một chức năng giao tiếp cụ thể, trong một ngữ cảnh giao tiếp cụ thể. Văn bản đối lập với các từ, các câu bị tách khỏi ngữ cảnh giao tiếp. Văn bản có thể ở hình thức ngôn ngữ nói, viết hay bất kỳ phƣơng tiện diễn đạt nào”.

[Dẫn theo 30, tr. 10] Trong một công trình gần đây nhất, tác giả Diệp Quang Ban định nghĩa: “Văn bản là một loại đơn vị đƣợc làm thành từ một khúc đoạn lời nói hay lời viết, hoặc lớn, hoặc nhỏ, có cấu trúc, có đề tài… nhƣ một truyện kể, bài thơ, một đơn thuốc, một biển chỉ đƣờng”. 193] Theo tác giả, định nghĩa trên có thể dùng chung cho cả thuật ngữ diễn ngôn khi chƣa cần phân biệt hai thuật ngữ này. Nhƣ vậy, các nhà nghiên cứu nói trên có quan niệm rộng về khái niệm văn bản.

Theo đó có thể nhận ra các yếu tố quan trọng trong văn bản, nhƣ: - Văn bản có thể ở dạng nói miệng hoặc ở dạng viết. - Văn bản có thể dài, cũng có thể ngắn. - Cấu trúc của văn bản bao gồm cả cấu trúc hình thức lẫn cấu trúc nghĩa. Quan niệm hẹp về khái niệm văn bản đƣợc thể hiện trong nghĩa 3 nêu ở phía trên.

Theo quan niệm này, văn bản là một dạng thể hiện (bằng chữ viết) của diễn ngôn và diễn ngôn bao gồm văn bản. Đây là một cách hiểu đƣợc dùng phổ biến hiện nay ở các nhà nghiên cứu ngữ dụng học và phân tích diễn ngôn. Họ thƣờng ƣa dùng thuật ngữ diễn ngôn để gọi tên chuỗi những đơn vị ngôn ngữ vừa là sản phẩm vừa là phƣơng tiện của giao tiếp, bao gộp các kiểu loại diễn ngôn: nói và viết (tƣơng tự nhƣ cách dùng tên gọi văn bản ở thời kỳ 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.