CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ HOẠT ĐỘNG KHAI THÁC VÀ CHẾ BIẾN KHOÁNG SẢN 1. Tổng quan về hoạt động khai thác, chế biến khoáng sản và vai trò của tài nguyên khoáng sản tại Việt Nam 1. Khái niệm, phân loại tài nguyên khoáng sản Tài nguyên thiên nhiên là những hợp chất được tạo nên từ sâu trong lòng đất, con người khai thác và chuyển hóa chúng thành những dạng công cụ lao động hoặc khai thác để trao đổi, buôn bán hàng hóa. Có thể nói, tài nguyên thiên nhiên “đồng hành”, phục vụ cho sự phát triển và tiến hóa của con người.
Theo Từ điển bách khoa Wikipedia: “Khoáng sản là thành phần tạo khoáng vật của lớp vỏ Trái Đất, mà thành phần hóa học và các tính chất vật lý của chúng cho phép sử dụng chúng có hiệu quả và lợi ích trong lĩnh vực sản xuất ra của cải vật chất của nền kinh tế quốc dân.”2 Tài nguyên khoáng sản được định nghĩa tại khoản 1, Điều 2 Luật khoáng sản năm 2010 như sau: “1. Khoáng sản là khoáng vật, khoáng chất có ích được tích tụ tự nhiên ở thể rắn, thể lỏng, thể khí, tồn tại trong lòng đất, trên mặt đất, bao gồm cả khoáng vật, khoáng chất ở bãi thải của mỏ. Khoáng sản nằm trong lớp vỏ Trái Đất ở dạng tích tự với các đặc trưng khác nhau. Chúng thường nằm tập trung ở một khu vực gọi là mỏ khoáng sản.
Khoáng sản có ý nghĩa rất quan trọng trong lịch sử phát triển của con người nói chung và phát triển kinh tế nói riêng. Lịch sử đã chứng minh rằng, từ thời kì cổ đại, con người đã biết tận dụng, khai thác khoáng sản nhằm phục vụ cho đời sống và nhu cầu của mình. Ví dụ như khai thác khoáng sản đá để làm công cụ lao động và xây dựng kim tự tháp. 2 Theo wikipedia https://vi.org/wiki/Kho%C3%A1ng_s%E1%BA%A3n 5 Khoảng 40.000 năm trước công nguyên, con người đã biết sử dụng mọi thứ xung quanh mình, kể cả đá cũng được dùng làm công cụ khai thác các khoáng sản.
Sau một thời gian sử dụng hết những đá tốt trên bề mặt Trái Đất, con người bắt đầu đào bới để tìm những thứ họ cần. Những cái mỏ đầu tiên chỉ là những cái hố nông nhưng rồi những người khai mỏ sau buộc phải đào sâu thêm để tìm kiếm. Một trong những khoáng sản họ cần lúc bấy giờ là Hoàng Thổ, được dùng như sắc tố cho các mục đích lễ nghi và vẽ tranh trong hang động. Khu mỏ Hoàng Thổ được khai thác xưa nhất được tìm thấy là ở Bomvu Ridge thuộc Swaziland, châu Phi.3 Khoáng sản là tài nguyên không thể tái tạo được, là tài nguyên quý giá của Quốc gia.
Việc khai thác khoáng sản có nguy cơ tiềm ẩn ảnh hưởng tới môi trường sống, sức khỏe của con người. Do đó, các cơ quan có thẩm quyền cần có biện pháp quản lý, bảo vệ nghiêm ngặt, khai thác, sử dụng hợp lý, tiết kiệm để có thể đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, kinh tế phát triển bền vững, phù hợp với bảo vệ an ninh quốc phòng đất nước. Khoáng sản có một số đặc điểm nổi bật như: Tính hữu hạn của khoáng sản: Như đã đề cập ở trên, khoáng sản được hình thành bởi hoạt động địa chất qua thời gian vài trăm triệu năm nên nó không phải là vô tận và hầu như không tái tạo được. Không thể sử dụng một cách trực tiếp các loại quặng: Các loại khoáng sản chỉ được khai thác khi trải qua các bước xử lý và tinh luyện Tính rủi ro về địa chất: Hầu hết khoáng sản đều nằm ở sâu trong lòng đất nên việc khai thác phụ thuộc rất lớn vào điều kiện tự nhiên và địa chất.
Địa chất khu vực có khoáng sản kém sẽ dẫn đến các rủi ro về sụp mỏ khoáng sản gây thiệt hại về người và của. Quan hệ hữu cơ với tài nguyên đất: Khi con người khai thác khoáng sản cần phải có một diện tích mặt đất nhất định và khi khai thác khoáng sản sẽ làm thay đổi kết cấu của vùng đất đai bao quanh. Quan hệ hữu cơ với tài nguyên nước: Khi chúng ta tiến hành khai thác khoáng sản sẽ đòi hỏi phải sử dụng một lượng lớn nước mặt cũng như nước ngầm gần khu 3 Theo https://vi.org/wiki/Khai_th%C3%A1c_m%E1%BB%8F 6 vực khai thác và điều này là nguyên nhân chủ yếu gây ra ô nhiễm nguồn nước hiện nay. Phân loại khoáng sản Khoáng sản có thể dựa trên nhiều căn cứ để phân loại: Căn cứ vào trạng thái vật lý: Khoáng sản rắn (than, đá vôi,…); Khoáng sản lỏng (nước, dầu,… ); Khoáng sản khí (khí đốt, khí trơ,…).
Trong đó, tài nguyên khoáng sản rắn được phân thành: tài nguyên khoáng sản rắn xác định và tài nguyên rắn dự báo. Đặc trưng của khoáng sản rắn khác với những dạng khoáng sản thông thường (khoáng sản lỏng và khoáng sản khí) đó là: Khoáng sản rắn thường đặc trưng bằng một thành phần hóa học hoặc cấu trúc nguyên tử dưới dạng liên kết cứng giữa các ion và nguyên tử với nhau, có kích thước và hình dạng xác định rõ ràng. Các phân tử của khoáng sản rắn thông thường không thể nén lại hay không chuyển động xung quanh như những phân tử của khoáng sản lỏng và khoáng sản khí. Khoáng sản rắn có thể được kết tinh hoặc vô định hình.
Trong đó, tài nguyên khoáng sản rắn được chia thành: tài nguyên khoáng sản rắn xác định và tài nguyên rắn dự báo. Đặc trưng của khoáng sản rắn so với các loại khoáng sản khác (khoáng sản lỏng và khoáng sản khí) đó là: Khoáng sản rắn được đại diện bởi một thành phần hóa học hoặc cấu trúc nguyên tử dưới dạng kết cấu cứng bởi các ion và nguyên tử với nhau, có khối lượng và hình dạng xác định rõ ràng. Các phân tử của khoáng sản rắn thường không thể nén thêm hay không di chuyển xung quanh như các phân tử của khoáng sản lỏng và khoáng sản khí. Căn cứ thành phần hóa học, khoáng sản chia thành 03 loại: Khoáng sản kim loại (kim loại đen, kim loại màu, kim loại quý hiếm), khoáng sản phi kim (vật liệu khoáng, đá quý, vật liệu xây dựng), khoáng sản cháy (than, dầu, khí đốt, đá cháy).
Căn cứ vào công dụng: Nhóm khoáng sản phân bón và hóa chất như: Lưu huỳnh, apatit, photphorit… Nhóm nguyên liệu gốm sứ có khả năng chịu lửa như: đất sét, kaolin… Nhóm nguyên liệu dành cho ngành kiến trúc xây dựng như: cát, đá vôi, đá hoa… 7 Nhóm thứ 3 là các loại khoáng sản nhiên liệu bao gồm các đá có nguồn gốc sinh vật như: Than bùn, than đá, dầu…. Những loại khoáng sản này ngoài việc làm chất đốt ra thì chúng còn dùng để sản xuất hóa phẩm, dược phẩm và một số sản phẩm khác như: Sợi nhân tạo, vật liệu khuôn đúc… Khoáng sản nước: Là các loại nước được dùng cho sinh hoạt, y tế và công nghệ có thể kể đến như: Nước khoáng, bùn khoáng. Vai trò của tài nguyên khoáng sản tại Việt Nam Tài nguyên khoáng sản cũng là những nhân tố rất quan trọng đối với việc duy trì sự ổn định và phát triển xã hội. Vai trò và tầm quan trọng của khoáng sản được thể hiện ở các khía cạnh sau đây: Về mặt kinh tế: Khoáng sản là nguồn nguyên liệu cho nhiều ngành công nghiệp quan trọng, như đá vôi sử dụng cho ngàn xi măng và sắt thép xây dựng; quạng đồng kẽm sử dụng cho ngành điện và luyện kim…Than đá, dầu thô, khí gas.
là nguồn khoáng sản cung cấp nguyên liệu chính cho cuộc sống hàng ngày của con người, nước khoáng và nước nóng tự nhiên là nguồn tài nguyên có chất lượng cao đối với việc bảo vệ sức khỏe con người, đây cũng là nguồn nguyên liệu quan trọng trong một số ngành nông nghiệp. Ngành công nghiệp khoáng sản trên nhiều Quốc gia cũng là một ngành chiếm tỷ trọng cao trong nền kinh tế; như công nghiệp khai thác đồng ở Chilê, công nghiệp than đá ở Ucraina, công nghiệp dầu mỏ ở Cooet, Irăc và Veneduela. Xuất khẩu khoáng sản thường đem lại nguồn thu lớn cho các quốc gia, nhiều nước có nguồn thu ngân sách chủ yếu là từ khai khoáng: Bruei, Cooet, Veneduela là những ví dụ điển hình. Về phương diện chính trị: Khoáng sản tạo cho mỗi quốc gia có một vị trí quan trọng trong giao thương quốc tế.
Nó góp phần không nhỏ vào việc tăng cường sự độc lập và tự chủ của các quốc gia. Thậm chí trong một số trường hợp, nó có thể làm gia tăng sự ảnh hưởng về mặt chính trị của quốc gia nọ với quốc gia kia, những quốc gia không có tài nguyên khoáng sản sẽ lệ thuộc rất lớn về kinh tế cũng như chính trị với những quốc gia có lợi thế về tài nguyên khoáng sản. Vai trò và tầm quan trọng 4 Theo https://thongtinkythuat.com/ 8 của tài nguyên khoáng sản được thể hiện trong các ảnh hưởng trực tiếp hoặc gián tiếp của các hoạt động khoáng sản tới môi trường xung quanh. Khái quát về hoạt động khai thác, chế biến khoáng sản 1.
Hoạt động khai thác khoáng sản Khai thác khoáng sản tận dụng nguồn vật chất của tự nhiên để tạo nên các dạng vật chất khác đưa vào sử dụng. Đây là bước đầu hình thành nên quá trình tạo ra của cải và hàng hóa trong xã hội con người. Tuy nhiên, việc khai thác này cũng ảnh hướng lớn tới môi trường sinh thái nơi khai thác và sức khỏe. Hoạt động khai thác khoáng sản được quy định tại khoản 7, Điều 2 Luật khoáng sản 2010: “Khai thác khoáng sản là hoạt động nhằm thu hồi khoáng sản, bao gồm xây dựng cơ bản mỏ, khai đào, phân loại, làm giàu và các hoạt động khác có liên quan.”5 Có thể hiểu hoạt động khai thác khoáng sản mang những đặc điểm sau: Đối tượng của hoạt động khai thác: là những tài nguyên khoáng sản được tích tụ tự nhiên trong lòng đất, trên mặt đất qua thời gian, bao gồm các khoáng chất mang trạng thái thể lỏng, thể rắn, thể khí, và có khả năng mang lại giá trị kinh tế, phục vụ nhu cầu của con người ở hiện tại và tương lai.
Phạm vi của hoạt động khai thác: hoạt động này diễn ra ở hầu hết các địa phương nơi thăm dò được trữ lượng khoáng sản và không ngừng mở rộng quy mô theo quy hoạch khai thác của Nhà nước. Quy trình tiến hành khai thác được diễn ra với sự hỗ trợ mạnh mẽ của các tiến bộ về công nghệ, khoa học, kĩ thuật hiện đại ở nước ta. Tuy các thiết bị khai thác tại nước ta còn kém so với Thế giới, nhưng quá trình hoạt động vẫn được kiểm soát bởi những con người có trình độ chuyên môn, kỹ thuật tốt để khai thác đạt được hiệu quả và tiết kiệm.