Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ NHÂN THÂN NGƯỜI PHẠM TỘI XÂM PHẠM SỞ HỮU 1. Khái niệm, ý nghĩa của nhân thân người phạm tội xâm phạm sở hữu 1. Khái niệm nhân thân người phạm tội xâm phạm sở hữu Xét về mặt ngôn ngữ, khái niệm nhân thân người phạm tội được hình thành từ khái niệm “nhân thân” và khái niệm “người phạm tội” [48, tr. Do vậy, để làm sáng tỏ khái niệm nhân thân người phạm tội, phải dựa vào và xuất phát từ các luận điểm của triết học Mác – Lênin về bản chất của con người nói chung với tư cách là một phạm trù lịch sử - xã hội [62, tr.
Bản chất của con người bao gồm những nội dung về sinh học và xã hội. Con người là sản phẩm của tự nhiên nên trước hết mang đặc tính sinh học. Đặc tính sinh học trong con người quyết định sự hình thành những hiện tượng, quá trình tâm, sinh lý của con người. Mặt khác, con người muốn tồn tại đòi hỏi phải có quá trình hoạt động để phục vụ nhu cầu sinh học của mình như ăn, uống, nghỉ ngơi,.
Đồng thời, trong bất kỳ xã hội nào, con người không bao giờ sống tách rời, riêng lẻ mà luôn luôn có mối quan hệ với nhau trong quá trình sản xuất cũng như trong quá trình sinh hoạt khác. Vì thế, con người luôn mang đặc tính xã hội. Nhân thân con người là sự thống nhất giữa các đặc tính xã hội và đặc tính sinh học, trong đó đặc tính xã hội có ý nghĩa quyết định, nhưng đặc tính sinh học cũng có ý nghĩa riêng. “Chính quá trình thỏa mãn các nhu cầu sinh học chiếm vị trí quan trọng trong ý thức và quy định lợi ích cũng như khuynh hướng phát triển của con người” [56, tr.
Nhân thân con người là tất cả các đặc điểm sinh học, tâm lý và xã hội có liên quan đến một con người, thể hiện bản chất riêng của họ. Nói cách khác, nhân thân con người là tổng hợp những đặc điểm, dấu hiệu thể hiện bản chất của con người tham gia vào các mối quan hệ xã hội. “Đối tượng nghiên cứu của tội phạm học là con người phạm tội chứ không phải là con người nói chung. Người phạm tội là người thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội mà luật hình sự quy định là tội phạm” [48, tr.
Người phạm tội cũng là con người của xã hội, cho dù tội phạm mà họ thực hiện có nghiêm trọng 9 đến đâu. Vì vậy, khi đề cập đến nhân thân người phạm tội là nói đến các đặc điểm của nhân thân con người nói chung và cả những đặc điểm đặc trưng của nhân thân người phạm tội, chính những đặc điểm, dấu hiệu này thể hiện tính nguy hiểm cho xã hội của họ. Dấu hiệu đặc trưng trong nhân thân người phạm tội khác với nhân thân con người bình thường trước hết ở chỗ trong nhân thân của họ bao gồm tất cả các dấu hiệu mà luật hình sự quy định về chủ thể của tội phạm nói chung. Có nghĩa rằng, tại thời điểm thực hiện tội phạm họ có năng lực trách nhiệm hình sự, đạt độ tuổi theo luật định và đặc biệt là họ đã thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội.
Ngoài ra, nhân thân người phạm tội còn có dấu hiệu, đặc điểm liên quan đến sự việc phạm tội như tâm lí, tính cách, thói quen, sở thích, quan điểm, thái độ đối với xã hội, ý thức pháp luật…[48, tr. Cũng như nhân thân con người, nhân thân người phạm tội bao gồm hệ thống các đặc điểm tâm, sinh lý. Các đặc điểm tâm, sinh lý phụ thuộc vào những điều kiện sống, của sự giáo dục, của những mối quan hệ… nhất định. Chính các đặc điểm đó dưới sự tác động của các điều kiện và hoàn cảnh bên ngoài, của tình huống cụ thể, tạo thành động lực thúc đẩy việc thực hiện tội phạm.
Như vậy, nhân thân người phạm tội là tổng hợp những đặc điểm, dấu hiệu thể hiện bản chất xã hội của con người và các đặc điểm, dấu hiệu này kết hợp với các điều kiện, hoàn cảnh nhất định đã dẫn đến con người đó thực hiện hành vi phạm tội [62, tr. Trên cơ sở khái niệm nhân thân người phạm tội có thể rút ra định nghĩa nhân thân người phạm tội xâm phạm sở hữu như sau: Nhân thân người phạm tội XPSH là tổng hợp những đặc điểm, dấu hiệu thể hiện bản chất xã hội của con người và các đặc điểm, dấu hiệu này kết hợp với các điều kiện, hoàn cảnh nhất định đã dẫn đến người đó thực hiện hành vi phạm tội xâm phạm sở hữu được quy định tại chương X IVcủa BLHS hiện hành. Ý nghĩa của việc nghiên cứu nhân thân người phạm tội xâm phạm sở hữu Nhân thân người phạm tội là vấn đề quan trọng được nhiều ngành khoa học nghiên cứu như tội phạm học, khoa học luật hình sự, tâm lý học tư pháp… Tuy 10 nhiên do mỗi ngành khoa học có mục đích nghiên cứu khác nhau cho nên phạm vi và nhiệm vụ nghiên cứu về nhân thân người phạm tội cũng khác nhau. Khoa học luật hình sự nghiên cứu nhân thân người phạm tội với mục đích xác định và đánh giá hành vi phạm tội, trách nhiệm hình sự và quyết định biện pháp xử lý hình sự đối với người phạm tội theo luật hình sự [64, tr.
Tâm lý học tư pháp nghiên cứu người phạm tội với mục đích xác định năng lực trách nhiệm hình sự và xử lí những người phạm tội là người mắc các bệnh về tâm lí, tâm thần [48, tr. Tội phạm học với tư cách là một khoa học chuyên nghiên cứu về tội phạm và người phạm tội cùng những nguyên nhân và điều kiện của nó để đề ra các biện pháp phòng ngừa, cho nên vấn đề nhân thân người phạm tội nói chung và nhân thân người phạm tội XPSH nói riêng được nghiên cứu một cách khá toàn diện và mang lại nhiều ý nghĩa quan trọng cả về lý luận và thực tiễn. Trong phạm vi luận văn này, tác giả xin đề cập đến việc nghiên cứu nhân thân người phạm tội XPSH với các ý nghĩa chính sau: Thứ nhất, nghiên cứu làm rõ nhân thân người phạm tội XPSH, góp phần làm cho quá trình định tội, định khung và quyết định hình phạt được chính xác. Nhân thân người phạm tội tuy không phải là một trong những yếu tố cấu thành tội phạm nhưng các đặc điểm của nhân thân người phạm tội có ý nghĩa quan trọng trong việc xác định các vấn đề: Truy cứu trách nhiệm hình sự, quyết định hình phạt, yếu tố định tội hoặc định khung hình phạt,… Theo khoa học luật hình sự: “nhân thân người phạm tội được hiểu là tổng thể tất cả các đặc điểm có ý nghĩa về mặt xã hội của người thực hiện tội phạm được cân nhắc để giải quyết những vấn đề của trách nhiệm hình sự (cá thể hóa hình phạt, miễn trách nhiệm hình sự, miễn và giảm hình phạt)” [64, tr.
Chính vì vậy, pháp luật tố tụng hình sự quy định, các đặc điểm nhân thân người phạm tội phải được các cơ quan tiến hành tố tụng thu thập đầy đủ trong hồ sơ vụ án và phải được thể hiện trong bản Kết luận điều tra của Cơ quan điều tra, bản Cáo trạng của Viện kiểm sát và Bản án của Tòa án. Các đặc điểm nhân thân người phạm tội XPSH có ý nghĩa trong việc định tội và định khung hình phạt đối với các tội XPSH, như: Động cơ và mục đích tư lợi 11 là yếu tố định tội của hầu hết các tội XPSH tại Chương XIV của Bộ luật hình sự; đặc điểm “tái phạm nguy hiểm” được quy định là yếu tố định khung một số tội XPSH (điểm c khoản 2 của Điều 133, Điều 134, Điều 135, Điều 136, Điều 137, Điều 138, Điều 139; điểm đ khoản 2 Điều 140; điểm d khoản 2 Điều 142; điểm e khoản 2 Điều 143 của BLHS); đặc điểm “tái phạm tội” là yếu tố định tội được quy định tại khoản 1 của Điều 137, Điều 138, Điều 139, Điều 140, Điều 142 và Điều 143 của BLHS; đặc điểm nghề nghiệp là yếu tố định tội được quy định tại Điều 144 và yếu tố định khung tại khoản 2 của Điều 139, Điều 140 và Điều 142;. Khi đã định tội và định khung một cách chính xác sẽ giúp cho việc quyết định hình phạt đối với người phạm tội XPSH đúng đắn, phù hợp với tính chất và mức độ nguy hiểm do hành vi phạm tội gây ra, từ đó góp phần giáo dục và cải tạo có hiệu quả người phạm tội XPSH, ngăn ngừa phạm tội mới và giáo dục người khác. Thứ hai, nghiên cứu làm rõ nhân thân người phạm tội XPSH, giúp xác định nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội XPSH (nguyên nhân từ phía người phạm tội và nguyên nhân từ phía xã hội).
Việc nhận thức, phân tích các nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội XPSH không thể thiếu việc nghiên cứu nhân thân người phạm tội XPSH, bản chất, các đặc điểm và quá trình hình thành nó. “Việc phân tích các nguyên nhân và điều kiện của tội phạm cụ thể chỉ ra rằng không thể nhận thức, hiểu biết được các nguyên nhân và điều kiện đó nếu thiếu việc cân nhắc nhân thân người phạm tội” [62, tr. Nhân thân người phạm tội XPSH với tổng thể các đặc điểm có tác động chi phối hành vi phạm tội và cũng chính là kết quả của sự tác động qua lại giữa người phạm tội và môi trường xã hội của người phạm tội XPSH. Bằng những nghiên cứu tổng quát về nhân thân người phạm tội XPSH và những số liệu về các loại tội XPSH góp phần làm rõ những tác động tiêu cực của môi trường gia đình, nhà trường, môi trường kinh tế, văn hóa, xã hội vĩ mô đến sự hình thành các đặc điểm nhân thân tiêu cực của người phạm tội XPSH.
Nghiên cứu cụ thể về các đặc điểm và những yếu tố tác động đến quá trình hình thành các đặc điểm tiêu cực của nhân thân người phạm tội XPSH sẽ cho thấy rõ những nguyên nhân và điều kiện làm phát sinh hành vi phạm tội XPSH. Thứ ba, nghiên cứu làm rõ nhân thân người phạm tội XPSH, giúp đề ra các biện pháp phòng ngừa tội XPSH nói riêng và tội phạm nói chung. 12 “Hành vi phạm tội là kết quả không mong đợi của quá trình tương tác giữa các yếu tố tiêu cực thuộc môi trường sống với các yếu tố tâm – sinh lý tiêu cực bên trong cá nhân chủ thể hành vi đã dẫn tới việc thực hiện hành động hoặc không hành động mà pháp luật hình sự xem là phạm tội” [4, tr.