Đặt vấn đề Lan Hồ Điệp là loài hoa được yêu thích nhất trong vương quốc các loài lan bởi sự đa dạng về màu sắc, kiểu dáng. Hiện nay, lan hồ Điệp là một mặt hàng xuất khẩu quan trọng mang lại nguồn lợi kinh tế cao cho nhiều quốc gia như Thái Lan, Đài Loan, Trung Quốc.Riêng Thái Lan nước đứng đầu thế giới về sản xuất và xuất khẩu lan đã cho doanh thu hàng năm từ xuất khẩu hoa lan gần 600 triều USD từ 500 ha lan Hồ Điệp. Ở Đài Loan việc xuất khẩu loài hoa này đạt 35 triệu USD/năm. Ở Việt Nam loài Lan Hồ Điệp này đang được quan tâm và thương mại hóa từ năm 1990.
Hiên nay, hoa lan đang được nhiều tỉnh, thành phố xem đó là chiến lược phát triển kinh tế. Tốc độ phát triển của hoa lan đang rất nhanh cả về diện tích và chủng loại. Từ 1990 đến 2009 diện tích trồng lan ở trong nước đã tăng 80 ha [29], [30]. Tuy vậy việc phát triển sản xuất hoa lan trong nước còn gặp nhiều khó khăn về cây giống.
Cơ sở sản xuất cây giống trong nước không đủ đáp ứng nhu cầu sản xuất. Các nhà vườn trồng lan chủ yếu phải nhập cây giống từ Đài Loan, Trung Quốc qua nhiều hạng ngạch, gây khó khăn trong kiểm soát về dịch bệnh và gây thụ động trong sản xuất. Trong nhưng năm gần đây bằng phương pháp lai tạo kết hợp với gieo hạt trong ống nghiệm đã cho sự nảy chồi cao, tạo nên sự đa dạng về màu sắc, cấu trúc và khích thước hoa sau mỗi thế hệ. Tuy nhiên nhân giống bằng phương pháp gieo hạt mang tốn nhiều thời gian và có thể không cho hoa giống cây mẹ [8], [21], [23].
Do vậy việc nghiên cứu nhân nhanh giống lan Hồ Điệp khắc phục sự thiếu hụt về cây giống là vô cùng cần thiết. Phương pháp nhân giống in vitro đã được nghiên cứu và khẳng định lan Hồ Điệp có thể nhân giống từ mảnh lá, cành hoa, chóp rễ bằng phương pháp in vitro [31]. Quy trình nhân giống đơn giản, hệ số nhân cao và không có sự thay đổi về hình thái so với cây mẹ ban đầu. Chính vì vậy mà tôi thực hiện nghiên cứu đề tài “Nghiên cứu khả năng nhân nhanh giống Lan Hồ Điệp (Phalaenopsis Blum) từ mầm ngủ cành hoa bằng phƣơng pháp in vitro”.
Mục tiêu nghiên cứu Nghiên cứu khả năng nhân nhanh giống Lan Hồ Điệp (Phalaenopsis Blum) từ mầm ngủ cành hoa bằng phương pháp in vitro. Yêu cầu của đề tài - Xác định được nồng độ và thời gian khử trùng mẫu bằng HgCl2 để tạo mẫu sạch nấm, vi khuẩn. - Xác định được ảnh hưởng của nồng độ BA đến khả năng tái sinh chồi lan Hồ Điệp. - Xác định được ảnh hưởng của nồng độ nước dừa đến tốc độ sinh trưởng chồi lan Hồ Điệp.
- Xác định được ảnh hưởng của nồng độ BA và Kinetin đến khả năng nhân nhanh chồi Lan Hồ Điệp. - Xác đinh được ảnh hưởng của của nồng độ NAA và một số chế phẩm sinh học (phân bón HUMAT, hợp chất giâm chiết cành) đến khả năng ra rễ chồi lan Hồ Điệp. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài - Ý nghĩa khoa học của đề tài + Quá trình nghiên cứu sẽ đánh giá được ảnh hưởng của một số chất kích thích sinh trưởng đến khả năng tái sinh chồi, nhân nhanh và ra rễ của cây Lan Hồ Điệp. + Kết quả nghiên cứu của đề tài sẽ cung cấp các dữ liệu khoa học mới về nhân giống cây Lan Hồ Điệp bằng phương pháp nuôi cấy mô tế bào thực vật, góp phần làm phong phú cơ sở dữ liệu về kỹ thuật nuôi cấy mô.
- Ý nghĩa thực tiễn của đề tài + Kết quả nghiên cứu sẽ giúp xác định ảnh hưởng của một số yếu tố đến quy trình nhân giống cây Lan Hồ Điệp bằng phương pháp in vitro, là cơ sở cho những nghiên cứu về sau. + Góp phần tạo ra nguồn cây giống đồng đều với số lượng lớn, đảm bảo chất lượng cung cấp cho sản xuất và thị trường tiêu thụ. n 3 Phần 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2. Lan Hồ Điệp 2.
Nguồn gốc Lan Hồ Điệp có tên khoa học là Phalaenopsis sp, có nguồn gốc ở Ðông Nam Á và châu Úc. Đây là loài lan có hoa lớn, đẹp và bền. Chi Hồ Điệp gồm 21 loài, hầu hết là những loại cây ưa bóng, mọc ở độ cao 200 – 400m so với mực nước biển, có khí hậu ẩm và nhiệt độ biến động trong khoảng 20 - 350C [18], thường xuất hiện ở bán đảo Malayxia, Indônêxia, Phillipin, các tỉnh phía đông Ấn Ðộ, châu Úc và ở Việt Nam. Lan Hồ Điệp được phát hiện từ năm 1750 và được tác giả Rumphius định danh với tên gọi là Angraccum album.
Năm 1753, Linne đổi lại là Epidendrum amabile, Sau cùng Blume - một nhà thực vật Hà Lan định danh lại lần cuối cùng với tên gọi Phalaenopsis sp [8] [9]. Phân loại Theo hệ thống thực vật học mới nhất về cây hoa Lan được phân loại như sau [23]: Giới (Kingdom) Plantae Ngành (Division) Magnoliophyta Lớp (Class) Liliopsida Bộ(Order) Orchidales Họ (Family) Orchidaceae Giống (Genus) Phalaenopsis Loài (Species) Phalaenopsis sp n 4 Hiện nay, có nhiều giống lan khác được lai với Phalaenopsis đã tạo ra được hơn 40 nghìn loài lai. Dựa vào đặc điểm màu sắc hoa có thể chia thành các nhóm sau [18]: - Nhóm hoa có màu trắng: Hoa màu trắng với môi có những dấu mờ hay điểm nhỏ. - Nhóm hoa có màu nửa trắng: Cánh hoa trắng tuyền, như nhóm hoa màu trắng, nhưng môi có màu vàng, cam, đỏ hay tím.
- Nhóm hoa có màu hồng: Hoa có màu sắc thay đổi từ màu hồng nhạt đến tím với môi có màu sẫm. - Nhóm hoa có màu vàng: Hoa có màu xanh vàng đến màu vàng kim loại. - Nhóm hoa có sọc: Hoa có màu trắng, tím hay vàng và có sọc mờ hay đậm, từ màu hồng đến màu tím hay nâu, có sọc ở toàn hoa hay rìa hoa. - Nhóm hoa có chấm tím: Hoa có chấm tím thay đổi theo giống.
- Nhóm hoa có màu mới: Ðây là nhóm mới đuợc lai từ bố mẹ là những giống lai được tuyển chọn. Những bố mẹ nổi bật thường được chọn để lai như: P. gigantea… Theo tác giả Trần Duy Quý và cs lan Hồ Điệp có thể chia thành 2 nhóm chính[22]: - Nhóm Euphalaenopsis: Với các loài tiêu biểu là Ph. Chúng có hoa to phẳng, cành hoa đài thường có màu trắng, đỏ hồng [22].
Phalaenopsis stuartiana Phalaenopsis schilleriana Phalaenopsis amabilis n 5 - Nhóm Stauroglottis: Hoa nhỏ hơn, có hình ngôi sao, số hoa trên một cành ít hơn, hoa có nhiều màu kết hợp nâu, vàng, hoa cà. một vài loài tiêu biểu là P. Phalaenopsis lindenii Phalaenopsis violacea Phalaenopsis gigantean 2. Đặc điểm thức vật của lan Hồ Điệp 2.1 Cơ quan dinh dƣỡng a.
Thân Lan Hồ Điệp thuộc loại lan đơn thân, thân ngắn không có giả hành, không có thời kỳ ngủ nghỉ rõ rệt. Lan đơn thân sinh trưởng rất chậm, thân phát triển theo phương thẳng đứng, cành hoa mọc ở rìa thân hoặc nảy ra từ nách lá. Hồ Điệp rất khó có chồi nhánh, nên không dùng phương pháp tách cây để nhân giống. Thân của lan Hồ Điệp, ngoài tác dụng giữ cho cây thẳng đứng còn có chức năng tích trữ chất dinh dưỡng và nước cho cây [13], [16], [17] .1: Thân lan Hồ Điệp n 6 b.
Rễ Hệ rễ của lan Hồ Điệp không phân chia thành rễ chính, rễ phụ, rễ nhánh, lông hút rõ ràng mà rễ của nó thường có dạng hình tròn, to mập. Có những nghiên cứu cho thấy rễ cây thuộc nhóm phong lan có khả năng quang hợp. Trong quá trình sinh trưởng của cây, các loài nấm thường sống cộng sinh tại rễ lan để tương trợ lẫn nhau, vì thế rễ của hoa lan còn gọi là rễ nấm. Bón phân cho lan phải yêu cầu bón phân ở nồng độ thật loãng, vì trên rễ cây có nấm sống cộng sinh [13], [16], [17].2: Rễ lan Hồ Điệp c.
Lá Lan Hồ Điệp có lá to dày, đầy dặn, lá mọc đối xứng xếp thành hai hàng, xen kẽ với nhau, ôm lấy thân cây. Số lá trên cây thường không nhiều, thông thường một cây lan trưởng thành có từ 4 lá trở lên. Màu sắc của lá gồm 3 loại: lá màu xanh, mặt trên lá và mặt dưới lá màu đỏ; mặt trên của lá đốm và mặt dưới lá màu đỏ. Dựa vào màu sắc của lá có thể đoán biết được màu sắc hoa.
Lá màu xanh thường ra hoa màu trắng hoặc hoa nhạt màu. Còn các lá màu khác thường cho hoa màu hồng [13], [16], [17]. Ðể thích nghi với điều kiện sinh thái nguyên sinh, lan không có khí khổng ở mặt trên của lá mà chỉ có ở mặt dưới. Lan Hồ Điệp là loài thực vật CAM, vì vậy lan Hồ Điệp có khả năng chịu hạn tốt [13], [16], [17].3: Ảnh của lá lan Hồ Điệp 2.
Cơ quan sinh sản a. Hoa Cành hoa của lan Hồ Điệp mọc ra từ nách lá, thông thường đếm theo thứ tự từ trên xuống thì cành hoa bắt đầu mọc ra từ lá thứ 3 hoặc thứ 4. Các cành hoa có thể phân nhánh hoặc không phân nhánh. Cành hoa khi chưa phân hóa các đốt hoa thường ở dạng tiềm chồi nách hoặc tiềm chồi hoa.
Trong điều kiện nhiệt độ dưới 150C và bị bấm ngọn cành có thể nảy thành chồi hoa, nhưng nếu nhiệt độ cao trên 280C thì chỉ có thể nảy thành chồi nách [13], [16], [17].4: Ảnh của hoa lan Hồ Điệp n 8 b. Quả Lan Hồ Điệp chỉ tạo quả nhờ thụ phấn nhân tạo hoặc nhờ côn trùng. Vỏ quả có hình que, phát triển chậm, thường phải qua 4 tháng mới chín và tách vỏ. Số lượng hạt trong một quả khác nhau do sự khác nhau về cây bố, mẹ đem thụ phấn.
Hạt của lan Hồ Điệp thường rất nhỏ, có dạng bột, không có phôi nhũ, trong điều kiện tự nhiên rất khó tự nảy mầm thành cây con, thường phải gieo hạt trong môi trường vô trùng thích hợp mới có thể thu được cây con với số lượng lớn. Khi gieo hạt trong môi truờng thích hợp, thường trải qua giai đoạn protocorm sau đó phát triển thành cây con [8], [17]. Ảnh của quả và hạt lan Hồ Điệp c. Keiki Keiki chỉ là một cây con được mọc từ một mẩu trên cành hoa.
Hiện tượng này được Wiliang mô tả lần đầu tiên vào năm 1894. Keiki có thể được hình thành ở nhiều loài lan. Lan Hồ Điệp có khả năng phát triển keiki từ đốt phát hoa. Keiki còn có có thể hình thành từ rễ ở các loài Philippine p [8], [17].
Hiện tƣợng kieki ở lan Hồ Điệp n 9 2. Môi trƣờng thích hợp cho lan Hồ Điệp a.