Đặt vấn đề Giảo cổ lam có tên khoa học là Gynostemma pentaphyllum (Thunb) thuộc họ Cucurbitaceae. Còn được gọi là Thất diệp đởm, cây trà vạn, cây trường sinh, cây cỏ thần kỳ. Đây là dược liệu quý được ghi trong sách cổ “Nông chính toàn thư hạch chú”. Từ xưa được sử dụng cho vua chúa để tăng sức khỏe, kéo dài tuổi thọ và làm đẹp.
Giảo cổ lam phân bố tại một số quốc gia như Trung Quốc, Nhật Bản, Ấn Độ, Triều Tiên, Việt Nam… Ở nước ta cây Giảo cổ lam được phát hiện tại các tỉnh trung du miền núi phía Bắc như Lào Cai, Cao Bằng, Bắc Kạn,…và một số địa phương khác (Phạm Hoàng Hộ, 1999) [14]. Theo nghiên cứu của GS.TS Phạm Thanh Kỳ cho thấy Giảo cổ lam chứa hơn 100 loại Saponin trong đó có nhiều cấu trúc giống như Saponin của nhân sâm và tam thất. Ngoài ra trong Giảo cổ lam còn chứa Flavonoid. Đây là chất có khả năng chống lão hóa mạnh, tăng cường sức khỏe, giúp ổn định huyết áp, làm tan huyết khối, ngăn ngừa xơ vữa mạch, phòng chống các tai biến về tim, mạch, não, chống lão hóa, ngăn ngừa stress, ngừa ung thư não, tử cung, da, … (Bô ̣ Y Tế, 2009) [6].
Với các tác dụng như trên nên hiện nay đã có các sản phẩm thuốc, trà và thực phẩm chức năng sử dụng Giảo cổ lam làm nguyên liệu, do đó nguồn Giảo cổ lam trong tự nhiên đã và đang bị khai thác quá mức và có thể bị tuyệt chủng. Theo sách đỏ Việt Nam Giảo cổ lam được xếp trong thang bậc phân hạng IUCN 1994 sách đỏ VN: EN A1a,c,d (Bộ môn Thực vật, 2004) [5]. Vì vậy việc nghiên cứu nhân giống cây Giảo cổ lam phục vụ cho công tác sản xuất là rất cần thiết. Việc nhân giống Giảo cổ lam có thể được tiến hành thông qua đoạn thân hay hạt.
Tuy nhiên để tạo ra một lượng giống lớn, n 2 đồng đều và sạch bệnh trong thời gian ngắn để phục vụ cho sản xuất và bảo tồn thì nuôi cấy mô tế bào là một phương pháp tối ưu. Xuất phát từ tình hình thực tiễn đó, tôi thực hiện đề tài: “Nghiên cứu khả năng nhân giống cây Giảo cổ lam (gynostemma pentaphyllum bằng phương pháp in vitro’’ 1. Mục đích nghiên cứu - Tìm ra quy trình nhân nhanh giống Giảo cổ lam bằng phương pháp in vitro 1. Yêu cầu của đề tài Xác định một số yếu tố ảnh hưởng đến khả năng tái sinh: - Xác định ảnh hưởng của thời gian khử trùng bằng dung dịch HgCl2 0,1% đến khả năng tạo vật liệu sạch nấm, vi khuẩn cây Giảo cổ lam.
- Xác định ảnh hưởng của hàm lượng môi trường MS đến khả năng tái sinh chồi cây Giảo cổ lam. - Xác định ảnh hưởng của hàm lượng một số chất kích thích sinh trưởng đến khả năng nhân nhanh chồi Giảo cổ lam. - Xác định ảnh hưởng của hàm lượng auxin đến khả năng ra rễ cây Giảo cổ lam. Ý nghĩa của đề tài - Ý nghĩa trong khoa học + Giúp sinh viên củng cố và hệ thống lại các kiến thức đã học và nghiên cứu khoa học.
+ Biết được phương pháp nghiên cứu vấn đề khoa học, xử lý, phân tích số liệu, biết cách trình bày một bài báo khoa học. - Ý nghĩa thực tiễn Xác định được các yếu tố ảnh hưởng đến nuối cấy, làm tiền đề cho các nghiên cứu tiếp theo. n 3 PHẦN 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2. Khái quát về cây Giảo cổ lam 2.
Nguồn gốc phân bố của cấy Giảo cổ lam Giảo cổ lam (Gynostemma pentaphyllum) có nguồn gốc từ các vùng núi của miền nam Trung Quốc, Nhật Bản và Đông Nam Á (Hoàng Ngọc Thuận, 2000) [26]. Cây phát triển tự nhiên trong rừng, trong các thung lũng, mọc leo trên các cây gỗ hay các bụi tại các nơi ẩm ướt ở độ cao từ 300 – 3. Trên thế giới Giảo cổ lam phân bố ở Ấn Độ, Srilanca, Myanma, Trung Quốc, Triều Tiên, Nhật Bản, Thái Lan, Lào và bán đảo Malaixia (Chen J. Tại Việt Nam Giảo cổ lam phân bố khắp các vùng núi thuộc miền bắc và miền trung, chủ yếu ở các vùng có núi đá vôi (Lê Văn Cường, 1998) [9], (Bộ Khoa Học và Công Nghệ, 2007) [3].
Mọc nhiều trong rừng, rừng thưa, lùm bụi từ vùng đồng bằng đến độ cao 2000m như ở Lào Cai, Lạng Sơn, Cao Bằng, Hòa Bình, Bắc Kạn (Bô ̣ Y Tế, 2009) [6]. Phân loại Giảo cổ lam có tên khoa học là Gynostemma pentaphyllum (Thunb) thuộc chi Gynostemma, họ Cucurbitaceae (Viện Dược Liệu, 1996) [28]. Theo các tài liệu phân lọai thực vật chuẩn như “Thực vật chí Đông Dương” và các tác phẩm “Cây cỏ Việt Nam” của Viện Khoa học Việt Nam công bố cây Giảo cổ lam thuộc chi Gynostemma, nằm trong họ bầu bí - Cucurbitaceae. Cây còn có tên gọi khác là: Thất diệp đởm, cỏ thần kì, cây bổ đắng, cây dền toong hoặc sâm phương nam.
Đặc điểm thực vật học của cây Giảo cổ lam. Thân cây Giảo cổ lam: cây thân dạng thảo, có 4 cạnh, thường mọc leo trên các cây khác hay vách đá, có tua cuốn để leo. n 4 Lá cây Giảo cổ lam: lá kép hình chân vịt, mỗi lá gồm từ 3-7 lá chét. Mặt trên lá có màu xanh thẫm và mặt dưới có màu xanh lá cây, lá mọc cách trên thân, đầu lá nhọn, mép lá có răng cưa, mỗi lá chét có cuống riêng, cuống dài 3 - 4cm.
Hoa cây Giảo cổ lam: hoa nhỏ, màu trắng, hình sao, ống bao hoa ngắn, cánh hoa rời nhau, cao 2,5mm bao phấn dính thành đĩa, có 3 vòi nhụy, ra hoa từ tháng 7 – 9, có quả từ tháng 9 – 10. Quả cây Giảo cổ lam: quả khô, tròn, to 5 – 9mm, có màu đen, mỗi quả có từ 2 – 3 hạt, khi chín có màu đỏ, kích thước hạt khoảng 4mm (Viện Dược Liệu, 1998) [29], (Ngô Quốc Luật và cs, 2010) [20]. Điều kiện sinh thái của cây Giảo cổ lam Giảo cổ lam là cây ưa ẩm và ánh sáng tán xạ, ưa bóng điển hình, vì vậy ánh sáng là yếu tố quan trọng đầu tiên cần được cân nhắc trong quá trình trồng trọt (Vũ Quang Sáng và cs, 2007) [22]. Giảo cổ lam có thể sinh trưởng, phát triển ở hầu hết các vùng khí hậu nhưng tốt nhất là ở các vùng ẩm và trên nhiều loại đất như đất cát, đất mùn, đất thịt.
Cây yêu cầu đất thoát nước tốt nhưng phải giữ được ẩm, đất giàu dinh dưỡng, đặc biệt là đạm. Ngoài ra Giảo cổ lam còn có khả năng chịu lạnh khá tốt, nó có thể sinh trưởng, phát triển bình thường trong khoảng nhiệt độ thấp từ - 10 - -50C (Vũ Quang Sáng và cs, 2007) [22], (Phạm Anh Thắng, 2001) [23]. Cây sinh trưởng trong điều kiện lý tưởng có thể đạt chiều dài thân từ 8 – 9m/mùa (có thể cao hơn ở những vùng ẩm) (Vũ Quang Sáng và cs, 2007) [22]. Vị trí cây Giảo cổ lam trong hệ thống thực vật học và cây dược liệu Giảo cổ lam là một loài cây leo sống nhiều năm thuộc chi Gynostemma, họ Cucurbitaceae (Chen J.
Theo các tài liệu phân loại thực vật chuẩn như “Thực vật chí Đông Dương” và tác phẩm “Cây cỏ Việt Nam” của Viện Khoa học Việt Nam công bố cây Giảo cổ lam thuộc chi n 5 Gynosemma, nằm trong họ Bầu bí – Cucurbitaceae. Vị trí của loài Giảo cổ lam trong hệ thống phân loại thực vật được tóm tắt như sau: Ngành Ngọc lan: Magnoliophyt Lớp Ngọc lan: Magnoliopsida Phân lớp số: Dillieniiae Liên bộ hoa tím: Violanae Bộ bầu bí: Cucurbitales Họ Bầu bí: Cucurbitaceae Chi: Gynostemma Loài: Gynostemma pentaphyllum (Thunb) Makino - Loài Giảo cổ lam 3 lá: Gynostemma laxum (Wall. - Loài Giảo cổ lam 5 lá: Gynostemma pentaphyllum (Thunb) Makino - Loài Giảo cổ lam 7 lá: Gynostemma pubescens (Gagnep) C. - Loài Giảo cổ lam 9 lá: Gynostemma sp.
Trong hệ thống cây dược liệu Giảo cổ lam với tên Việt Nam chính là Dền toong, tên khoa học là Gynostemma pentaphyllum (Thunb) Makino. Cây có nhiều tên gọi như: Cổ yếm, Thư tràng 5 lá, Thất Diệp Đởm, Tiểu Khổ Dược (Nhật Bản), Giảo cổ lam (Trung Quốc),…Tên Trung Quốc gọi là Jiaogulan, Qi Ye Dan, Gong Luo Guo Di, Pian Sheng Gen, Xiao Ku Yao, Amachazuru, Dung kulcha (Nguyễn Tiến Dẫn, 1999) [10]. Cây do bị khai thác quá mức để lấy nguyên liệu làm thuốc nên đã được xếp trong thang bậc phân hạng IUCN 1994 sách đỏ VN: EN A1a,c trong sách đỏ Việt Nam (Bộ môn Dược liệu, 1998) [4]. Nghiên cứu về giá trị y học của Giảo cổ lam Thành phần hóa học Bằng phương pháp đo phổ xạ tia X đã xác định trong cây có 15 nguyên tố vô cơ: Al, Si, Mg, Ca, K, Mn, Na, Fe, Ba, Ti, Cu, Cr, Pb, Ag.
Trong đó nguyên tố n 6 có hàm lượng cao nhất là Si (0,1%) và thấp nhất là Ag (0,0001%) (Đỗ Tất Lợi, 1999) [19]. Trong Giảo cổ lam có chứa hơn 100 loại saponin trong đó có nhiều loại saponin giống với nhân sâm và tam thất. Ngoài ra Giảo cổ lam còn chứa Flavonoid. Đây là chất có tác dụng sinh học cao và chống lão hóa mạnh.
Số Saponin trong Giảo cổ lam nhiều gấp 3-4 lần so với nhân sâm. Trong đó, một số có cấu trúc hóa học giống như cấu trúc có trong nhân sâm (gisenozit) (Phạm Thanh Hương, 2003) [16]. Cấu trúc hóa học: Flavononid Saponin Hình 2. Cấu trúc hóa học của Flavononit và Saponin Tác dụng dược lý Giá trị dược lý của Giảo cổ lam chính là thành phần Saponin và Flavononit, thành phần này đã trở thành mục tiêu nghiên cứu của các nhà nghiên cứu dược học tại Trung Quốc (Đỗ Tất Lợi, 1999) [19].
Tính chất đa tác dụng của loài cây này đã được đặt tên là cây trường sinh - “the immortality herb”. - Tác dụng đến chuyển hóa lipit và đường huyết Tác dụng của Giảo cổ lam đến chuyển hóa lipid đã được nghiên cứu rộng rãi. Tác dụng hạ lipid đã được nghiên cứu khi dùng nước sắc của Giảo cổ lam cùng với hai loại dược liệu khác. Hỗn hợp này làm giảm đáng kể hàm n 7 lượng triglycerid và cholesterol trong huyết tương thỏ và chim cút (Phạm Hoàng Hộ, 1999) [14].
Tác dụng đến đường huyết: Phân đoạn saponin của Giảo cổ lam (liều 1mg/kg) đã làm giảm đáng kể lượng đường trong máu khi điều trị trong 2 tuần chuột cống đã được kích thích tăng đường huyết bằng Streptozocin (STZ) (Phạm Hoàng Hộ, 1999) [14]. Thành phần phanosid (một saponin dammaran) từ Giảo cổ lam kích thích giải phóng insunin từ tụy chuột cống cô lập. Cho chuột cống uống phanosid (liều 40 và 80mg/ml) đã cải thiện được sự dung nạp đường và năng lượng insulin trong huyết thanh trong bệnh tăng đường huyết.