Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Một số khái niệm 1. Khái niệm về thuốc lá điện tử Thuốc lá điện tử là một thiết bị cầm tay sử dụng pin, với cơ chế hoạt động là đốt nóng tinh dầu có chứa nicotine, tạo dạng hơi để người sử dụng hít nicotine không khói vào cơ thể mà không phải trải qua quá trình đốt cháy (12). Thành phần của thuốc lá điện tử không chứa các nguyên liệu có nguồn gốc từ cây thuốc lá như thuốc lá truyền thống mà chứa một loại dung dịch lỏng trong đó bao gồm nicotine, chất tạo hương, propylene glycol, glycerin thực vật (13).
Thuốc lá điện tử được biết đến với nhiều tên gọi khác nhau như “e-cigs,” “e- hookahs,” “mods,” “bút vape,” “vapes” và “hệ thống phân phối nicotine điện tử (ENDS)” (14). Thuốc lá điện tử có nhiều loại với hình dạng và kích cỡ khác nhau. Hầu hết các sản phẩm đều có pin, bộ phận làm nóng và chỗ chứa chất lỏng. Một số loại thuốc lá điện tử trông giống như thuốc lá thông thường, xì gà hoặc thuốc lá dạng tẩu.
Một số loại khác có hình dạng giống như USB, bút hoặc các vật dụng hàng ngày khác. Thuốc lá điện tử có nhiều hương vị khác nhau, trong đó phổ biến là hương vị của các loại trái cây (14). Trong hơi thuốc lá điện tử có thể chứa các chất có nguy cơ gây hại bao gồm: Nicotine; các hạt siêu mịn có thể hít sâu vào phổi; hương liệu như diacetyl; hợp chất hữu cơ dễ bay hơi; hóa chất gây ung thư; các kim loại nặng như niken, thiếc và chì (15). Khái niệm về kiến thức, thái độ, hành vi Kiến thức Kiến thức là những hiểu biết về lí thuyết hay thực tế về một đối tượng/vấn đề, có thể lí giải được trong một lĩnh vực cụ thể hay tổng thể; có được từ học tập, trải nghiệm (16).
Thái độ Thái độ là quan điểm, cách nghĩ, nhìn nhận một hành vi, sự vật, sự kiện theo hướng tích cực hoặc tiêu cực hoặc trung tính. Thái độ là những biểu hiện ra bên 5 ngoài của ý nghĩ, tình cảm; là kết quả của quá trình học tập, quan sát từ môi trường sống và là nền tảng ứng xử của cá nhân (16). Hành vi Hành vi là cách ứng xử của con người đối với một sự vật, sự kiện, hiện tượng trong một hoàn cảnh, tình huống cụ thể. Hành vi biểu lộ yếu tố nhận thức, hiểu biết, kiến thức, niềm tin, thái độ; chuẩn mực, giá trị của cá nhân; thể hiện qua hành động cụ thể của con người (16).
Kiến thức, thái độ và hành vi hút thuốc lá điện tử của sinh viên đại học trên thế giới và tại Việt Nam 1. Thực trạng hành vi hút thuốc lá điện tử của sinh viên đại học Trong hai thập kỷ vừa qua, tỷ lệ sử dụng thuốc lá truyền thống (TLTT) của thanh niên trên toàn cầu đã giảm từ 22,6% năm 2000 xuống còn 17,0% vào năm 2015 và dự báo vào năm 2025, tỷ lệ này sẽ chỉ còn 14,2% (17). Ngược lại với TLTT, tỷ lệ thanh niên sử dụng các sản phẩm thuốc lá thế hệ mới trong đó có TLĐT đã và đang gia tăng nhanh. Tỷ lệ thanh niên 18-24 tuổi hút TLĐT đã tăng từ 2,4% vào năm 2012 lên 7,6% vào năm 2018 (5).
Phần tổng quan tài liệu dưới đây sẽ trình bày các thông tin về thực trạng sử dụng TLĐT trong nhóm sinh viên đại học dựa trên kết quả từ các nghiên cứu trên thế giới và Việt Nam. Trên thế giới Nhiều nghiên cứu trên thế giới tìm hiểu về thực trạng sử dụng TLĐT trong nhóm sinh viên đại học đều cho thấy tỷ lệ sử dụng TLĐT đang gia tăng nhanh chóng trong nhóm đối tượng này. Một nghiên cứu được thực hiện trên 1.302 sinh viên đại học ở Malaysia về sử dụng TLĐT cho thấy, 74,9% sinh viên cho biết có hút TLĐT; 40,3% hút cả thuốc lá truyền thống và TLĐT. 54,9% sinh viên cho biết họ bắt đầu hút TLĐT ở độ tuổi 16–20, khi họ đang học trung học hoặc mới bước vào đại học (18).
Trong nghiên cứu của tác giả Qanash S và cộng sự (2019) thực hiện tại ba trường đại học ở Ả Rập Xê Út về TLĐT, có 27,7% sinh viên sử dụng TLĐT và 1/5 trong số đó đang sử dụng TLĐT hàng ngày (19). Một nghiên cứu cắt ngang khác 6 được thực hiện tại Đại học Qassim ở Ả Rập Xê Út (2019) cho kết quả có 10,6% sinh viên xác nhận đã hút TLĐT (20). Rodriguez E và cộng sự (2017) nghiên cứu về tình hình sử dụng TLĐT của sinh viên trường Đại học Almeria (Tây Ban Nha) cho thấy, 22,6% số người được hỏi đã từng sử dụng TLĐT và 1,7% trong số họ sử dụng hàng ngày (21). Trong một cuộc khảo sát khác trên 1.476 sinh viên đại học tại New Zealand (2018) về việc sử dụng TLĐT, 40,5% người được hỏi cho biết đã từng sử dụng TLĐT, 6,1% hiện đang sử dụng và 1,7% sử dụng hàng ngày (22).
Để đánh giá việc sử dụng TLĐT trong sinh viên, Sutfin EL đã tiến hành một khảo sát trên 4.444 sinh viên từ 8 trường đại học ở Bắc Carolina (2013). Kết quả cho thấy có 4,9% sinh viên cho biết đã từng sử dụng TLĐT và 1,5% sinh viên báo cáo là đang hút TLĐT trong 30 ngày qua (23). Nghiên cứu của tác giả Shiva Abadi và cộng sự (2017) tại một trường đại học ở Bắc California cho kết quả 49% sinh viên đã từng sử dụng TLĐT và 10% hiện đang sử dụng (24). Một nghiên cứu khác của tác giả Brozek (2019) trên nhóm sinh viên đại học tại 5 quốc gia châu Âu: Belarus, Lithuania, Ba Lan, Nga và Slovakia cho thấy tỷ lệ sinh viên đã từng hút TLĐT là 43,7%, 1,1% sinh viên hiện đang hút TLĐT và 1,8% sinh viên sử dụng cả TLĐT và TLTT (25).
Tác giả Littlefield AK (2015) đã thực hiện một nghiên cứu trên 599 sinh viên tại một trường đại học công lập tại Hoa Kỳ, kết quả chỉ ra rằng có 29% sinh viên đã sử dụng TLĐT trước đây và 14% sinh viên hiện đang sử dụng TLĐT (26). Nghiên cứu của Saddleson ML và cộng sự (2015) trên 1.437 sinh viên trong độ tuổi 18-23 tuổi tại New York cũng cho kết quả tương tự khi có 29,9% sinh viên đã từng hút TLĐT và 14,9% là người dùng hiện tại (27). Một nghiên cứu tìm hiểu tần suất sử dụng TLĐT của sinh viên y khoa tại Đại học Ufuk, Thổ Nhĩ Kỳ (2019) cho thấy, 11,5% người đã từng sử dụng TLĐT (28). Nghiên cứu của Babjakova J năm 2020 thực hiện trên 577 sinh viên y khoa (71,9% là nữ) từ Đại học Comenius ở Bratislava cho kết quả tỷ lệ sinh viên đang sử dụng TLĐT là 13,5% (29).
Tại Việt Nam 7 Thuốc lá điện tử đã âm thầm du nhập vào Việt Nam từ nhiều năm nay và ngày càng trở nên phổ biến trong cộng đồng. Đối tượng sử dụng TLĐT thường là những thanh thiếu niên bao gồm cả học sinh trung học và sinh viên đại học. Kết quả điều tra tình hình sử dụng thuốc lá ở người trưởng thành tại Việt Nam năm 2015 cho thấy, tỷ lệ người từ 15 tuổi trở lên đã và đang sử dụng TLĐT lần lượt là 1,1% và 0,2% (8). Theo kết quả điều tra sức khỏe học đường năm 2019 do Trường Đại học Y tế công cộng và Tổ chức Y tế thế giới thực hiện, tỷ lệ học sinh trung học và THPT độ tuổi 15-17 sử dụng TLĐT là 3,0% (nam: 5,2% và nữ: 0,9%) (30).
Có thể thấy rằng, chỉ sau 5 năm, tỷ lệ sử dụng TLĐT ở Việt Nam đã và đang có xu hướng gia tăng và ngày càng trẻ hóa. Tuy nhiên, Việt Nam hiện vẫn chưa có nghiên cứu nào được thực hiện trên nhóm đối tượng là sinh viên đại học về vấn đề TLĐT mà mới chỉ có các cuộc khảo sát trong cộng đồng trên nhóm người trưởng thành và nhóm đối tượng là học sinh trung học 13-17 tuổi. Thực tế trên đòi hỏi cần phải có thêm nhiều nghiên cứu được thực hiện tại Việt Nam để tìm hiểu về thực trạng sử dụng TLĐT của thanh thiếu niên nói chung và sinh viên đại học nói riêng. Kiến thức, thái độ của sinh viên đại học về thuốc lá điện tử Trên thế giới đã có nhiều nghiên cứu về kiến thức và thái độ của sinh viên đại học về TLĐT được thực hiện (Bảng 1.
Các kết quả cho thấy, phần lớn sinh viên đều đã từng được nghe đến TLĐT. Tuy nhiên, các nghiên cứu này cũng chỉ ra những lỗ hổng về kiến thức cũng như thái độ của sinh viên về TLĐT như cho rằng TLĐT là “an toàn”, “giúp cai nghiện thuốc lá”, “không chứa nicotine”, “ít gây nghiện”, “nên được cho phép sử dụng tại nơi công cộng”. Chính những nhận thức sai lầm này đã khiến cho nhiều thanh niên nói chung và sinh viên nói riêng dễ chấp nhận đối với các sản phẩm TLĐT, từ đó bắt đầu sử dụng.1: Một số nghiên cứu trên thế giới về kiến thức và thái độ của sinh viên về thuốc lá điện tử Tác giả và Đối tượng Phương TT năm xuất Kết quả nghiên cứu nghiên cứu pháp bản 1 Hinderaker, 984 sinh viên - 28,2% cho rằng TLĐT giúp cai Khảo K và cộng của Trường TLTT sát trực 8 Tác giả và Đối tượng Phương TT năm xuất Kết quả nghiên cứu nghiên cứu pháp bản sự (2018) Đại học - 39,3% cho rằng TLĐT có nguy cơ tuyến (31) Minnesota ung thư thấp hơn TLTT 2 Valero- 80 sinh viên y - 41% cho rằng TLĐT “an toàn” Phát Juan LF, khoa năm thứ - 15% cho rằng TLĐT nên được phép vấn Suárez del 6 tại Đại học sử dụng ở nơi công cộng Arco JA Salamanca - 30% không biết TLĐT chứa nicotine (2014) (32) (Tây Ban Nha) hoặc cho rằng TLĐT không chứa nicotine 3 Zhou S và 720 sinh viên - 6,3% người trả lời đúng về thành Khảo cộng sự Trường Đại phần của TLĐT sát trực (2016) (33) học Y New tuyến York 4 Kleesha P 600 sinh viên - 10,95% có kiến thức tốt về TLĐT Phát và cộng sự Trường Cao - 82,09% biết rằng TLĐT có chứa hóa vấn (2020) (34) đẳng Y tế chất độc hại.