Luận án tiến sĩ về nghiên cứu cây sưa Dalbergia tonkinensis tại miền Bắc Việt Nam

Luận án tiến sĩ nghiên cứu cơ sở khoa học cho việc gây trồng và phát triển cây sưa Dalbergia tonkinensis Prain tại phía Bắc Việt Nam.

• Tác giả: Nông Phương Nhung
• Người hướng dẫn: GS. Phạm Quang Thu
• Trường học: Viện Khoa Học Lâm Nghiệp Việt Nam
• Chuyên ngành: Lâm Nghiệp
• Đề tài: Nghiên Cứu Khoa Học Về Cây Sưa Dalbergia Tonkinensis Ở Miền Bắc Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Nhận xét chung
• 2. CHƯƠNG 2: NỘI DUNG, VẬT LIỆU VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4. KẾT LUẬN, TỒN TẠI VÀ KIẾN NGHỊ
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU VÀ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC HÌNH

Tóm tắt

I. Giới thiệu về cây sưa Dalbergia tonkinensis

Cây sưa (Dalbergia tonkinensis) là một loài cây gỗ lớn, có chiều cao từ 15 đến 25 mét và đường kính thân từ 50 đến 90 cm. Loài cây này thuộc họ Đậu (Fabaceae) và được biết đến với nhiều tên gọi khác nhau như sưa bắc bộ, sưa đỏ, hay huê mộc. Gỗ sưa có đặc tính nặng, cứng, với vân gỗ đẹp và mùi thơm đặc trưng. Tinh dầu chiết xuất từ gỗ sưa có tác dụng làm tan sưng và ra mồ hôi. Cây sưa không chỉ có giá trị kinh tế cao mà còn được sử dụng trong y học cổ truyền để chữa trị nhiều bệnh lý. Tuy nhiên, do giá trị kinh tế lớn, cây sưa đang bị khai thác tận diệt, dẫn đến tình trạng suy giảm nguồn gen. Việc nghiên cứu và bảo tồn cây sưa là rất cần thiết để đảm bảo sự phát triển bền vững của loài cây này.

II. Tình hình nghiên cứu cây sưa ở miền Bắc Việt Nam

Nghiên cứu về cây sưa ở miền Bắc Việt Nam còn hạn chế, chủ yếu tập trung vào một số nội dung như nghiên cứu trình tự gen và đánh giá đa dạng sinh học. Các nghiên cứu trước đây chưa cung cấp đầy đủ thông tin về kỹ thuật gây trồng và phát triển cây sưa. Việc nghiên cứu các biện pháp kỹ thuật gieo ươm, chăm sóc và phát triển cây sưa là cần thiết để nâng cao năng suất và chất lượng sản phẩm từ cây sưa. Các khảo nghiệm về giống sưa cũng cần được thực hiện để xác định các gia đình sưa có triển vọng sinh trưởng tốt. Điều này không chỉ giúp bảo tồn nguồn gen mà còn tạo ra các sản phẩm có giá trị kinh tế cao từ cây sưa.

III. Đặc điểm sinh thái và môi trường sống của cây sưa

Cây sưa (Dalbergia tonkinensis) thường phát triển tốt trong các điều kiện khí hậu và đất đai phù hợp. Điều kiện lập địa, bao gồm loại đất, độ ẩm và ánh sáng, có ảnh hưởng lớn đến sự sinh trưởng của cây. Nghiên cứu cho thấy cây sưa có thể phát triển trên nhiều loại đất khác nhau, nhưng đất phù sa và đất có độ pH trung tính thường mang lại hiệu quả tốt nhất. Việc hiểu rõ về điều kiện sinh thái và môi trường sống của cây sưa sẽ giúp các nhà nghiên cứu và nông dân áp dụng các biện pháp kỹ thuật phù hợp để tối ưu hóa quá trình trồng trọt và phát triển cây sưa.

IV. Tình trạng bảo tồn và các biện pháp bảo vệ cây sưa

Cây sưa đang đối mặt với nguy cơ tuyệt chủng do khai thác trái phép và mất môi trường sống. Các biện pháp bảo tồn nguồn gen cây sưa cần được thực hiện một cách nghiêm túc. Việc xây dựng các khu bảo tồn và thực hiện các chương trình giáo dục cộng đồng về giá trị của cây sưa là rất quan trọng. Ngoài ra, cần có các chính sách hỗ trợ từ chính phủ để khuyến khích việc trồng và phát triển cây sưa. Các nghiên cứu về sinh học và sinh thái học của cây sưa cũng cần được đẩy mạnh để có cơ sở khoa học cho các biện pháp bảo tồn hiệu quả.

V. Ứng dụng và giá trị thực tiễn của cây sưa

Cây sưa không chỉ có giá trị kinh tế cao mà còn có nhiều ứng dụng trong y học và công nghiệp. Gỗ sưa được sử dụng để sản xuất đồ nội thất cao cấp, nhạc cụ và các sản phẩm thủ công mỹ nghệ. Tinh dầu chiết xuất từ gỗ sưa có tác dụng trong y học cổ truyền, giúp điều trị nhiều bệnh lý. Việc phát triển cây sưa không chỉ mang lại lợi ích kinh tế mà còn góp phần bảo vệ môi trường và đa dạng sinh học. Do đó, nghiên cứu và phát triển cây sưa cần được coi là một trong những ưu tiên hàng đầu trong lĩnh vực nông nghiệp và lâm nghiệp tại miền Bắc Việt Nam.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Cây Sưa (Dalbergia tonkinensis Prain), loài cây gỗ đặc hữu thuộc họ Đậu (Fabaceae), giữ vị thế đặc biệt trong hệ sinh thái rừng nhiệt đới gió mùa và thị trường lâm sản đặc thù tại Đông Nam Á. Trước áp lực khai thác mang tính hủy diệt bởi giá trị kinh tế thương phẩm có thời điểm đạt "tới 18 tỷ đồng/m3 khi thanh lý gỗ ở tỉnh Vĩnh Phúc" hay "từ 15 đến 32 triệu/kg gỗ, 6,5 triệu/kg rễ và gốc nhỏ", nguồn gen bản địa của loài này đứng trước bờ vực tuyệt chủng ngoài tự nhiên, điển hình như tư liệu thực địa giai đoạn 1997–2004 ghi nhận "chỉ riêng tại Quảng Bình đã xảy ra 298 vụ khai thác, vận chuyển trái phép gỗ Sưa". Nhận thức rõ tính cấp bách này, công trình tiến sĩ lâm nghiệp của nghiên cứu sinh Nông Phương Nhung (2020) dưới sự hướng dẫn của GS. Phạm Quang Thu và GS. Bernard Dell (Đại học Murdoch, Australia) tại Viện Khoa học Lâm nghiệp Việt Nam đã thiết lập một cột mốc học thuật tiên phong khi giải quyết đồng bộ chuỗi mắt xích từ di truyền học chọn giống, sinh thái dinh dưỡng đất - lá, kỹ thuật silviculture định hình thân cây - kích thích sinh tổng hợp gỗ lõi, đến xác định căn nguyên dịch tễ học bệnh cây bằng kỹ thuật sinh học phân tử.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) cốt lõi xuất phát từ thực trạng các công bố trước đây chủ yếu tiếp cận ở phạm vi hẹp: định danh trình tự đoạn gen phân loại học (Vũ Thị Thu Hiền et al., 2009; Phong et al., 2011), quan sát hình thái học lâm sinh ban đầu (Trần Ngọc Hải, 2006; Nguyễn Hoàng Nghĩa, 2008), hoặc thử nghiệm vườn ươm đơn lẻ (Hà Văn Tiệp, 2011; Nguyễn Minh Chí et al., 2013). Hoàn toàn thiếu vắng các khảo nghiệm hậu thế nhiều năm theo cấu trúc gia đình (family trials), chưa định lượng hóa động thái hấp thu dinh dưỡng đa lượng - vi lượng theo từng loại hình lập địa feralit, chưa làm chủ cơ chế hình thành lõi thứ cấp nhân tạo, và chưa định danh chính xác các chủng nấm hoại sinh gây chết héo hàng loạt.

Để khỏa lấp khoảng trống này, luận án tập trung giải quyết 4 câu hỏi nghiên cứu và hệ thống giả thuyết tương ứng:

1. RQ1: Biến dị di truyền giữa các gia đình và xuất xứ ảnh hưởng thế nào đến sinh trưởng chiều cao vút ngọn ($H_{vn}$), đường kính ngang ngực ($D_{1.3}$), và độ thẳng thân cây? $\rightarrow$ H1: Tồn tại sự phân hóa di truyền có ý nghĩa thống kê cao giữa các gia đình Sưa, cho phép chọn lọc các dòng vượt trội phục vụ cải thiện giống.
2. RQ2: Mối tương quan giữa tính chất lý - hóa học của các nhóm đất feralit với hàm lượng khoáng tích lũy trong phiến lá chi phối sinh trưởng của Sưa ra sao? $\rightarrow$ H2: Sự thiếu hụt lân dễ tiêu ($P_2O_5$) và độ chua trao đổi ($pH_{KCl}$) đóng vai trò yếu tố giới hạn sinh thái hàng đầu đối với tăng trưởng sinh khối.
3. RQ3: Can thiệp kỹ thuật silviculture (cắt tỉa, nẹp thân) và chất hoạt hóa sinh - hóa học có thể kiểm soát dị tật cong thân và thúc đẩy tốc độ tích lũy hợp chất thứ cấp trong xylem không? $\rightarrow$ H3: Can thiệp cơ học sớm và xử lý chất kích kháng nội sinh giúp triệt tiêu hiện tượng đa thân và gia tăng thể tích gỗ lõi hữu hiệu.
4. RQ4: Tác nhân nấm học nào gây ra hội chứng loét thân cành và chết héo khô mạch dẫn tại các vùng trồng tập trung phía Bắc? $\rightarrow$ H4: Bệnh chết héo và loét thân do các loài vi nấm chuyên biệt thuộc chi Ceratocystis và Fusarium gây ra qua con đường xâm nhiễm vết thương hở.

Nền tảng lý thuyết được xây dựng dựa trên sự giao thoa giữa Thuyết Di truyền số lượng và Chọn giống cây rừng (Falconer & Mackay, 1996; Zobel & Talbert, 1984), Định luật Giới hạn sinh thái Sprengel-Liebig (1840), Lý thuyết Sinh lý hình thành gỗ lõi và Phân bổ tài nguyên thực vật (Hillis, 1987; Herms & Mattson, 1992), và Thuyết Tương tác ký chủ - Mầm bệnh (Flor, 1971; Agrios, 2005). Quy mô nghiên cứu mở rộng trên 16 tỉnh phía Bắc, kế thừa 2 mô hình khảo nghiệm gia đình quy chuẩn tại Phú Thọ gồm 70 gia đình (trồng năm 2014 tại Tân Sơn) và 60 gia đình (trồng năm 2015 tại Đoan Hùng) với tổng dung lượng khảo sát lên tới hàng ngàn cá thể trong khung thời gian 2016–2020.

Literature Review và Positioning

Phân tích lịch sử nghiên cứu quốc tế cho thấy các loài thuộc chi Dalbergia nhận được sự quan tâm sâu sắc do tính quý hiếm và giá trị dược liệu - mỹ nghệ cực cao (Vatanparast et al., 2013; Chen et al., 2014). Tại Trung Quốc, đối tượng song sinh gần gũi là Sưa Hải Nam (Dalbergia odorifera T. Chen) đã được nghiên cứu kỹ lưỡng về hình thái học và giải phẫu gỗ (Yu et al., 2013), vi cấu trúc hạt phấn (Yang et al., 2015), sinh lý bảo quản hạt giống (Deng et al., 2013; Liu et al., 2014a), và mô hình trồng xen cố định đạm hỗ trợ cây Đàn hương (Santalum album) (Lu et al., 2012, 2013; Xu et al., 2012). Ở khu vực Nam Á, các nghiên cứu trên loài Sưa Ấn Độ (Dalbergia sissoo) tập trung vào vi nhân giống vô tính (Singh & Chand, 2003) và đặc biệt là giải quyết cuộc khủng hoảng dịch tễ học chết héo mạch dẫn (dieback/vascular wilt) do nấm Fusarium solani và phức hệ vi khuẩn Pseudomonas, Bacillus tại Ấn Độ, Bangladesh và Pakistan (Edward et al., 2006; Aktar et al., 2014; Arif et al., 2015).

                             KHUNG TIẾP CẬN TỔNG THỂ CỦA NGHIÊN CỨU
+----------------------------------------------------------------------------------------------------+
|  TỔNG ĐIỀU TRA THỰC ĐỊA TRÊN 16 TỈNH PHÍA BẮC (64 Vườn ươm + 192 Mô hình hộ/Rừng trồng tập trung)  |
+----------------------------------------------------------------------------------------------------+
+------------------------------------+                           +------------------------------------+
| KHẢO NGHIỆM DI TRUYỀN HẬU THẾ      |                           | SINH THÁI HỌC DINH DƯỠNG ĐẤT - LÁ  |
| - Tân Sơn: 70 gia đình, 8 lặp      |                           | - 7 Loại đất feralit & phù sa      |
| - Đoan Hùng: 60 gia đình, 8 lặp    |                           | - Động thái tương quan đa biến     |
| => Chọn lọc 9 gia đình ưu việt     |                           | => Chỉ số phân bón N-P-K tối ưu    |
+------------------------------------+                           +------------------------------------+
+----------------------------------------------------------------------------------------------------+
| LÀM CHỦ CÔNG NGHỆ NHÂN GIỐNG & CAN THIỆP SILVICULTURE TẠO HÌNH - KÍCH THÍCH TẠO LÕI THỨ CẤP         |
| - Cảm ứng ra rễ hom (IBA/NAA/IAA), bảo quản hạt lạnh kín                                           |
| - Đai nẹp cố định thân chống cong lệch tâm, can thiệp hóa sinh tạo lõi gỗ                          |
+----------------------------------------------------------------------------------------------------+
+----------------------------------------------------------------------------------------------------+
| XÁC ĐỊNH BỆNH LÝ & ĐỊNH DANH SINH HỌC PHÂN TỬ NẤM HẠI (Tiên đề Koch + Giải trình tự rDNA-ITS)      |
| => Bệnh loét thân: Fusarium lateritium, F. decemcellulare | Bệnh chết héo: Ceratocystis manginecans|
+----------------------------------------------------------------------------------------------------+

Trong bức tranh tổng quan đó, tồn tại một cuộc tranh luận học thuật kéo dài về phân loại học và vị trí phát sinh loài giữa Dalbergia tonkinensis (Việt Nam) và Dalbergia odorifera (Trung Quốc). Các tác giả Trung Quốc như Yu et al. (2013) hay Xu et al. (2012) từng đặt nghi vấn hai loài này có thể đồng nhất về mặt thực vật học do sự tương đồng cao về hình thái quả, hoa và cấu trúc DNA ty thể/lục lạp (rpoC1, trnH-psbA, ITS). Tuy nhiên, các nghiên cứu so sánh đối sánh hình thái học và giải phẫu hiển vi tại Việt Nam (Cục Lâm nghiệp, 2009; Trần Minh Đức & Lê Thái Hùng, 2012; Phạm Quang Thu et al., 2019) đã chứng minh sự sai biệt rõ nét về số lượng lá chét trên lá kép (Sưa Việt Nam đạt từ 7–17 lá chét, trong khi Sưa Trung Quốc thường từ 7–13 lá chét), màu sắc vỏ, độ thô ráp tầng bần và mật độ mạch gỗ đơn/kép ngắn.

Công trình của Nông Phương Nhung đã định vị một cách chuẩn xác: thay vì chỉ dừng ở các mô tả định tính, luận án chuyển hóa các kết quả di truyền và sinh lý học quốc tế vào việc thiết lập hệ quy chuẩn chọn giống hậu thế cấp gia đình đầu tiên cho D. tonkinensis. So sánh với các khảo cứu của Liu et al. (2014b) về nhiệt độ nảy mầm của Sưa Lạng Sơn hay các công trình của Wang et al. (2014) về bệnh gỉ sắt (Maravalia pterocarpi) tại Hải Nam, nghiên cứu này mang tính đột phá toàn diện khi phát hiện và chứng minh bản quyền bệnh lý của Ceratocystis manginecans gây chết héo Sưa tại Việt Nam – một phát hiện bệnh học rừng mang tính bản lề chưa từng được công bố trong các tài liệu quốc tế trước đó đối với loài này.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đã mở rộng căn bản Lý thuyết Di truyền số lượng trong Lâm nghiệp (Quantitative Forest Genetics Theory - Zobel & Talbert, 1984) khi áp dụng cho một loài cây gỗ bản địa tái sinh khó và có nguy cơ tuyệt chủng cao. Bằng việc phân tích cấu trúc biến dị giữa các xuất xứ (Bắc Bộ, Nam Đông - Thừa Thiên Huế, Bố Trạch - Quảng Bình) và giữa các gia đình thụ phấn tự do, công trình đã xác lập các tham số di truyền định lượng, chứng minh rằng các tính trạng sinh trưởng chiều cao ($H_{vn}$), đường kính gốc ($D_{00}$), đường kính ngang ngực ($D_{1.3}$) và độ thẳng thân cây chịu sự kiểm soát di truyền ở mức độ từ trung bình đến cao. Điều này bác bỏ quan niệm thực tiễn sai lầm trước đây cho rằng hiện tượng thân cong, cong queo lệch tâm và phân cành sớm ở cây Sưa hoàn toàn do tác động ngoại cảnh, khẳng định vai trò của biến dị di truyền cộng tính (additive genetic variance) trong công tác cải thiện giống.

Đồng thời, nghiên cứu làm phong phú thêm Lý thuyết Phân bổ Tài nguyên và Sinh lý học Hình thành Gỗ lõi (Heartwood Formation & Growth-Differentiation Balance Theory - Hillis, 1987; Herms & Mattson, 1992). Kết quả can thiệp kích thích tạo lõi và phân tích mô bệnh học xylem đã chứng minh cơ chế tích lũy hợp chất thứ cấp (flavonoid, isoflavonoid, neoflavonoid, sesquiterpenes) trong tế bào nhu mô dọc và tế bào tia gỗ là phản ứng tự vệ cảm ứng (induced defense response) khi cây chịu áp lực từ các tác nhân elicitor sinh - hóa học, mở ra hướng kiểm soát chủ động quá trình chuyển hóa từ gỗ dác sang gỗ lõi.

Khung phân tích độc đáo

Luận án tích hợp một khung phân tích đa chiều kết hợp 3 nhánh lý thuyết:

• Lý thuyết Động thái Dinh dưỡng Khoáng Cây - Đất (Plant-Soil Nutrient Stoichiometry): Đánh giá mối quan hệ đa biến giữa độ phì, dung lượng cation trao đổi (CEC), độ chua đất với hàm lượng N-P-K, Ca, Mg trong mô lá.
• Lý thuyết Cơ sinh học Cây rừng (Tree Biomechanics & Cambial Polarity): Đo lường chỉ số cung cong ($KC/D_c$) và độ lệch tâm thân cây để xây dựng giải pháp nẹp cố định cơ học.
• Lý thuyết Dịch tễ học Phân tử (Molecular Pathosystem): Kết hợp hoàn hảo quy trình tiên đề Koch truyền thống với kỹ thuật phân loại sinh học phân tử hiện đại.

Điều kiện biên (boundary conditions) của khung phân tích được xác lập chặt chẽ cho vùng khí hậu nhiệt đới gió mùa đồi núi thấp phía Bắc Việt Nam (độ cao tuyệt đối $< 300\text{ m}$, lượng mưa $1.500 - 2.000\text{ mm/năm}$, nền nhiệt trung bình $21,9 - 23,9^\circ\text{C}$).

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu vận dụng thế giới quan thực chứng (positivism) với phương pháp luận thực nghiệm định lượng nghiêm ngặt kết hợp giữa điều tra diện rộng và khảo nghiệm ngẫu nhiên hóa hoàn chỉnh. Thiết kế đa cấp độ (multi-level design) được triển khai ở 3 tầng nấc:

1. Cấp độ vĩ mô (Macro-level): Điều tra thực trạng sinh thái, kỹ thuật gieo ươm và chính sách chuỗi giá trị trên 16 tỉnh đại diện cho các tiểu vùng sinh thái miền Bắc.
2. Cấp độ trung mô (Meso-level): Khảo nghiệm hậu thế 70 gia đình tại Văn Luông (Tân Sơn, Phú Thọ) và 60 gia đình tại Cầu Hai (Đoan Hùng, Phú Thọ) theo sơ đồ khối ngẫu nhiên hoàn chỉnh (hàng - cột) lặp lại 8 lần, 4 cây/ô/lần lặp (tổng quy mô tương ứng 2.240 cây và 1.920 cây).
3. Cấp độ vi mô (Micro-level): Thí nghiệm sinh lý nhân giống sinh dưỡng in-vivo, sinh hóa đất - lá và phân lập giải trình tự DNA mầm bệnh thuần khiết trong phòng thí nghiệm chuẩn quốc tế.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập và xử lý số liệu tuân thủ các tiêu chuẩn lâm học và bệnh học rừng khắt khe:

• Thu thập mẫu đất và mô lá: Mẫu đất lấy ở tầng 0–50 cm theo 5 điểm chéo góc; mẫu lá bánh tẻ lấy ở 4 hướng trên 1/3 tán phía trên, phân tích các chỉ tiêu lý hóa ($pH_{KCl}$, mùn tổng số %, $N$ tổng số %, $P_2O_5$, $K_2O$ dễ tiêu, CEC) tại Viện Nghiên cứu Sinh thái và Môi trường rừng.
• Đánh giá cung cong thân: Ứng dụng phương pháp hình học giải tích đo khoảng cách $KC$ (từ hình chiếu dây cung đến đỉnh bên trong của cung cong) chia cho đường kính thân cây tại đỉnh cung cong $D_c$.
• Quy trình tiên đề Koch và Sinh học phân tử: Nấm bệnh được phân lập trên môi trường PDA và PDA-tet; cấy chuyển đơn bào tử thuần khiết; gây bệnh nhân tạo (GBNT) trên cây con 6 tháng tuổi và cành khỏe mạnh; tái phân lập xác nhận mầm bệnh nguyên phát. DNA được tách chiết, khuếch đại vùng gen ribosome rDNA/ITS bằng cặp mồi chuẩn ITS1/ITS4 qua phản ứng PCR, giải trình tự trực tiếp và xây dựng cây phát sinh chủng loại (phylogenetic tree) bằng phần mềm MEGA qua thuật toán Maximum Likelihood / Neighbor-Joining với giá trị kiểm định Bootstrap 1.000 lần lặp.

Data và phân tích

Số liệu được phân tích thống kê sinh học trên phần mềm chuyên dụng (GenStat, SAS, SPSS). Mô hình phân tích phương sai (ANOVA) một nhân tố và hai nhân tố được sử dụng để kiểm tra sự sai khác giữa các công thức giâm hom, thành phần ruột bầu, và nghiệm thức khảo nghiệm gia đình. Phân tích tương quan tuyến tính Pearson và hồi quy đa biến từng bước (stepwise multiple regression) được áp dụng để xác định hàm quan hệ giữa sinh trưởng cây ($D_{1.3}, H_{vn}$) với tổ hợp các chỉ tiêu dinh dưỡng đất và dinh dưỡng lá. Các kiểm định hậu nghiệm (post-hoc) sử dụng tiêu chuẩn khoảng sai dị nhỏ nhất ($LSD_{0.05}$) hoặc Ducan test để phân hạng các công thức ưu việt.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Chọn lọc thành công 9 gia đình Sưa vượt trội về sinh trưởng và độ thẳng thân: Qua đánh giá khảo nghiệm tại Đoan Hùng và Tân Sơn, luận án đã định lượng hóa mức độ biến dị di truyền và tuyển chọn được 9 gia đình có triển vọng xuất sắc nhất (vượt trội từ 15–35% về tăng trưởng thể tích thân cây $V$ và tỷ lệ đơn thân $TLDT > 80%$, giảm thiểu chỉ số cong thân $KC/D_c$).
2. Xác định ngưỡng giới hạn sinh thái đất và cơ chế mất cân bằng dinh dưỡng: Phân tích đối sánh 7 nhóm đất feralit cho thấy Sưa sinh trưởng tối ưu trên đất phù sa cổ và đất feralit phát triển trên đá vôi/phiến thạch sét có tầng dày $> 50\text{ cm}$, $pH_{KCl} > 4,5$ và hàm lượng $P_2O_5$ dễ tiêu $> 3,0\text{ mg/100g}$. Tại Tân Sơn – nơi đất bị thoái hóa sau 18 năm độc canh chè ($pH_{KCl} = 3,47$, mùn $1,05%$, lân dễ tiêu nghèo nàn $1,91\text{ mg/100g}$), cây bị suy giảm sinh trưởng nghiêm trọng và tỷ lệ phân cành thấp tăng cao. Tương quan đa biến khẳng định hàm lượng Lân ($P$) và Canxi ($Ca$) trong lá tương quan thuận chặt chẽ với tốc độ tăng trưởng đường kính $\Delta D$ ($r > 0,65, p < 0,01$).
3. Hoàn thiện công nghệ nhân giống vô tính bằng giâm hom: Xác lập công thức tối ưu kích thích ra rễ hom cành đạt tỷ lệ nảy rễ $> 75%$, rễ cấp 1 phát triển mạnh khi xử lý chất điều hòa sinh trưởng IBA hoặc $\alpha$-NAA ở nồng độ thích hợp trên nền giá thể tơi xốp khử trùng, khắc phục hoàn toàn rào cản nhân giống vô tính của loài cây gỗ họ Đậu khó ra rễ này.
4. Làm chủ quy trình can thiệp silviculture định hình thân cây: Thử nghiệm đai nẹp định hình kết hợp tỉa cành định kỳ từ giai đoạn 1–3 năm tuổi đã làm giảm tỷ lệ đa thân từ $65,4%$ xuống dưới $12%$, nâng cao tỷ lệ thân thẳng đủ tiêu chuẩn công nghệ xẻ gỗ thương phẩm lên gấp 2,8 lần so với đối chứng không can thiệp.
5. Đột phá bệnh học rừng: Định danh chính xác tác nhân gây bệnh loét thân và chết héo: Luận án là công trình đầu tiên tại Việt Nam kết hợp thành công giải phẫu hiển vi và giải trình tự gen rDNA-ITS để chứng minh:
   • "Nấm Fusarium lateritium và F. decemcellulare gây bệnh loét thân cành".
   • "Nấm Ceratocystis manginecans gây bệnh chết héo trên cây Sưa ở Việt Nam" với độc lực cực mạnh, có khả năng làm tắc nghẽn toàn bộ mạch dẫn nhựa và làm cây chết khô chỉ sau 3–5 tuần xâm nhiễm qua vết thương cơ học.

Chỉ tiêu nghiên cứu	Kết quả đối chứng / Hiện trạng tự phát	Kết quả đạt được từ luận án	Ý nghĩa thống kê & Thực tiễn
Tỷ lệ sống & sinh trưởng gia đình tuyển chọn	Biến thiên hỗn tạp, nguồn giống trôi nổi, $\Delta D < 0,8\text{ cm/năm}$	9 Gia đình ưu việt đạt $\Delta D = 1,4 - 1,8\text{ cm/năm}$, $\Delta H = 1,2 - 1,6\text{ m/năm}$	$p < 0,01$; Rút ngắn chu kỳ khai thác gỗ lõi từ 3–5 năm
Tỷ lệ đơn thân ($TLDT$) & Thân thẳng	Tỷ lệ đa thân $> 65%$, thân xoắn vặn, phân cành sát gốc	$TLDT > 88%$, thân thẳng đứng, triệt tiêu cung cong ($KC/D_c \to 0$)	Can thiệp đai nẹp + tỉa cành sớm ở tuổi 1–3
Tỷ lệ ra rễ giâm hom	$< 25%$ khi không xử lý hoặc dùng sai chất kích thích	Đạt $76,7%$ với thuốc kích thích rễ tối ưu trên giá thể chuẩn	Cung cấp cây giống vô tính đồng nhất di truyền
Định danh tác nhân dịch bệnh nguy hiểm	Chưa rõ nguyên nhân, nhầm lẫn với hiện tượng thối rễ sinh lý thông thường	Định danh chính xác Ceratocystis manginecans & Fusarium spp. qua PCR-ITS	Xây dựng phác đồ quản lý dịch hại tổng hợp (IPM) chuẩn

Implications đa chiều

• Về mặt học thuật (Academic Implications): Thiết lập hệ thống dữ liệu gốc về di truyền và cơ sở dữ liệu bệnh học phân tử của chi Dalbergia trên Ngân hàng Gen quốc tế (GenBank), đóng góp tài liệu dẫn chứng then chốt cho ngành Lâm học nhiệt đới.
• Về mặt lâm sinh thực nghiệm (Methodological Implications): Xây dựng quy trình chuẩn hóa từ khâu bảo quản hạt giống trong túi kín nhiệt độ thấp (duy trì tỷ lệ nảy mầm $> 80%$ sau 12 tháng), kỹ thuật tạo cây con bầu polyetylen kết hợp phân vi sinh MF1, đến quy chuẩn giâm hom cành quy mô bán công nghiệp.
• Về mặt chính sách và kinh tế (Policy & Practical Applications): Cung cấp luận cứ khoa học vững chắc phục vụ việc thực thi Nghị định 06/2019/NĐ-CP (chuyển Sưa từ Nhóm IA sang Nhóm IIA) và Quyết định 4961/QĐ-BNN-TCLN; giúp người trồng rừng và doanh nghiệp lâm nghiệp chuyển đổi từ gây trồng tự phát sang thâm canh rừng gỗ lớn bền vững, nâng cao giá trị gia tăng hàng trăm triệu đồng trên mỗi hecta.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn nhìn nhận 4 giới hạn nghiên cứu xuất phát từ đặc tính sinh học chu kỳ dài của cây gỗ rừng:

1. Giới hạn thời gian khảo nghiệm: Khảo nghiệm giống mới dừng lại ở giai đoạn 5–6 năm tuổi; mặc dù các chỉ tiêu sinh trưởng sớm có tương quan thuận với sinh trưởng thành thục, song cần tiếp tục theo dõi biến dị di truyền đến giai đoạn 10–15 năm tuổi khi cây bắt đầu tích lũy gỗ lõi thực thụ.
2. Cơ chế hình thành gỗ lõi tự nhiên: Mặc dù đã khảo sát giải phẫu và thử nghiệm các tác nhân kích hoạt, các con đường sinh tổng hợp trao đổi chất (metabolic pathways) và biểu hiện gen (gene expression) chi phối quá trình tổng hợp tinh thể oxalat và nhựa thơm đặc trưng trong gỗ lõi cần được giải mã ở mức độ phiên mã (transcriptomics).
3. Quy mô khảo nghiệm lập địa: Khảo nghiệm mới tập trung tại vùng sinh thái Trung tâm Bắc Bộ (Phú Thọ); các vùng sinh thái trọng điểm khác như Tây Nguyên hay Bắc Trung Bộ cần có thêm các mô hình khảo nghiệm bổ sung để đánh giá mức độ tương tác kiểu gen - hoàn cảnh (Genotype $\times$ Environment Interaction - $G \times E$).

Chương trình nghiên cứu tương lai cần hướng đến:

• Ứng dụng chỉ thị phân tử (SSR, SNP, GBS) trong chọn lọc hệ gen sớm (Genomic Selection).
• Nghiên cứu công nghệ sinh học nano trong dẫn truyền chất kích thích tạo lõi an toàn sinh học.
• Đánh giá khả năng cố định đạm sinh học ($N_2$-fixation) của nốt sần rễ Sưa phục vụ mô hình nông lâm kết hợp cải tạo đất suy thoái.

Tác động và ảnh hưởng

Công trình tạo ra tác động lan tỏa mạnh mẽ:

• Tác động học thuật: Định hình chuẩn mực nghiên cứu chọn giống cây bản địa gỗ quý tại Việt Nam; cung cấp tài liệu tham khảo cốt lõi cho các chương trình đào tạo sau đại học chuyên ngành Lâm sinh và Bảo vệ thực vật.
• Chuyển đổi ngành công nghiệp lâm nghiệp: Thay đổi hoàn toàn tập quán gây giống từ hạt trôi nổi sang sử dụng nguồn giống gia đình đã qua khảo nghiệm và công nghệ giâm hom; tạo tiền đề hình thành chuỗi cung ứng gỗ Sưa hợp pháp có chứng chỉ quản lý rừng bền vững (FSC).
• Lợi ích xã hội và môi trường: Tạo sinh kế xóa đói giảm nghèo bền vững cho đồng bào trung du và miền núi phía Bắc; tăng cường độ che phủ rừng và bảo tồn nguồn gen quý hiếm trước nguy cơ tuyệt chủng toàn cầu theo công ước CITES.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giới học thuật: Kế thừa khung phương pháp luận kết hợp silviculture với sinh học phân tử và dữ liệu di truyền số lượng chuẩn mực.
• Các Viện, Trung tâm Giống cây rừng: Ứng dụng quy trình kỹ thuật giâm hom, bảo quản hạt giống và sở hữu danh mục 9 gia đình Sưa ưu việt để xây dựng rừng giống, vườn giống vô tính (clonal seed orchard).
• Doanh nghiệp và Hộ nông dân trồng rừng: Nắm vững phác đồ kỹ thuật thâm canh, định hình thân thẳng, kỹ thuật kích lõi và quy trình phòng ngừa bệnh chết héo do nấm Ceratocystis manginecans, hạn chế tối đa rủi ro chết rừng và gia tăng giá trị thương phẩm của cây đứng.
• Cơ quan Hoạch định Chính sách (Cục Lâm nghiệp, Bộ NN&PTNT): Tiếp nhận cơ sở khoa học tin cậy để ban hành Tiêu chuẩn Quốc gia (TCVN) về hướng dẫn kỹ thuật gây trồng và cơ chế quản lý, khai thác bền vững cây Sưa tại Việt Nam.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào?
Luận án đã mở rộng căn bản Thuyết Di truyền số lượng cây rừng (Quantitative Forest Genetics Theory của Zobel & Talbert) và Thuyết Cân bằng Sinh trưởng - Phân hóa (Growth-Differentiation Balance Theory của Herms & Mattson) khi chứng minh được rằng tính trạng hình thân (độ cong vặn, độ đa thân) và tính đáp ứng tạo lõi gỗ ở Dalbergia tonkinensis hoàn toàn có thể cải thiện thông qua chọn lọc gia đình kết hợp can thiệp cảm ứng sinh lý, phá vỡ định kiến cho rằng hình thái dị tật của cây Sưa là bất biến.

2. Đổi mới phương pháp luận của luận án so với các nghiên cứu trước đây là gì?
So với các nghiên cứu đơn lẻ trước đây tại Việt Nam (Trần Ngọc Hải, 2006; Hà Văn Tiệp, 2011) vốn chỉ quan sát mô tả định tính ở vườn ươm hoặc khảo sát lát cắt ngang, luận án đã:

• Thiết lập hệ thống khảo nghiệm hậu thế ngẫu nhiên hóa hoàn chỉnh đa địa điểm theo chuẩn quốc tế (Murdoch University & AKECU).
• Ứng dụng quy trình giải trình tự phân tử vùng gen ITS kết hợp tiên đề Koch để chứng minh căn nguyên bệnh lý vi nấm thay vì chỉ dựa vào hình thái hiển vi thuần túy.

3. Phát hiện bất ngờ và thú vị nhất thu được từ dữ liệu thực nghiệm là gì?
Phát hiện mang tính cảnh báo dịch tễ bất ngờ nhất là sự bùng phát của loài nấm ngoại lai nguy hiểm Ceratocystis manginecans gây bệnh chết héo rải rác nhưng có khả năng lây lan cực nhanh qua vết cắt tỉa cành không khử trùng. Điều này chỉ ra rằng việc can thiệp cơ học định hình thân cây bắt buộc phải đi kèm với quy trình bôi keo liền sẹo và xử lý thuốc diệt nấm sinh học chuyên biệt.

4. Luận án có cung cấp quy trình nhân bản thực nghiệm (Replication Protocol) hoàn chỉnh không?
Có. Luận án cung cấp chi tiết toàn bộ thông số kỹ thuật có khả năng tái lập 100%: thành phần ruột bầu ươm ($88%$ đất tầng mặt $+ 10%$ phân chuồng hoai $+ 2%$ supe lân hoặc chế phẩm MF1), nồng độ chất kích thích ra rễ (IBA/NAA), kích thước hom chuẩn, chế độ nhiệt độ ẩm bảo quản hạt giống ($25^\circ\text{C}$, độ ẩm túi kín), và quy trình thiết kế đai nẹp định hình thân 3 năm đầu.

5. Lộ trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo (10-Year Research Agenda) được vạch ra như thế nào?
Lộ trình 10 năm tập trung vào 3 trọng tâm:

1. Năm 1–3: Chuyển hóa 2 mô hình khảo nghiệm Tân Sơn và Đoan Hùng thành Rừng giống chuyển hóa (Seed Stand); nhân dòng vô tính 9 gia đình ưu việt.
2. Năm 4–7: Đánh giá giải phẫu và hàm lượng hoạt chất sinh học gỗ lõi tích lũy tự nhiên và nhân tạo ở tuổi 10–12; giải mã hệ gen chuyển hóa (transcriptome sequencing).
3. Năm 8–10: Đăng ký công nhận giống Quốc gia và chuyển giao gói quy trình kỹ thuật thâm canh gỗ lớn tạo lõi sớm cho các vùng kinh tế lâm nghiệp trọng điểm trên cả nước.

Kết luận

1. Xác lập cơ sở di truyền học chọn giống vững chắc: Tuyển chọn thành công 9 gia đình Sưa có phẩm chất vượt trội về sức sinh trưởng và độ thẳng thân từ 130 gia đình khảo nghiệm tại Phú Thọ.
2. Làm sáng tỏ sinh thái học dinh dưỡng: Định lượng hóa nhu cầu khoáng và xác định lân dễ tiêu ($P_2O_5$) cùng độ chua đất ($pH_{KCl}$) là yếu tố sinh thái giới hạn quyết định năng suất rừng trồng Sưa.
3. Hoàn thiện gói kỹ thuật lâm sinh tích hợp: Làm chủ quy trình nhân giống từ hạt, giâm hom vô tính, kỹ thuật tỉa cành định hình triệt tiêu đa thân và kích thích sinh tổng hợp gỗ lõi thứ cấp.
4. Đột phá trong giám sát bệnh học rừng: Phát hiện, định danh phân tử và làm rõ đặc điểm sinh học của nấm Ceratocystis manginecans gây chết héo và Fusarium lateritium, F. decemcellulare gây loét thân cây Sưa tại Việt Nam.
5. Định hướng chính sách và bảo tồn phát triển: Cung cấp luận cứ khoa học chuẩn xác hỗ trợ cơ quan quản lý chuyển đổi phương thức quản lý bảo tồn gắn liền với khai thác phát triển kinh tế bền vững theo Nghị định 06/2019/NĐ-CP.
6. Mở ra các nhánh nghiên cứu học thuật liên ngành: Đặt nền móng vững chắc cho các nghiên cứu chuyên sâu tiếp theo về di truyền học phân tử, hóa sinh chuyển hóa thứ cấp và bệnh học lâm nghiệp hiện đại đối với các loài cây gỗ rừng bản địa nguy cấp tại khu vực Đông Nam Á.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Tổng quan vấn đề nghiên cứu (25 trang). Nội dung, vật liệu và phương pháp nghiên cứu (26 trang). Kết quả nghiên cứu và thảo luận (72 trang). Kết luận, tồn tại và kiến nghị (3 trang).

Luận án đã tham khảo 126 tài liệu, trong đó 44 tài liệu tiếng Việt và 82 tài liệu tiếng nước ngoài. luan an 6 Chương 2 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 2. Tình hình nghiên cứu trên thế giới 2. Nghiên cứu đặc điểm và giá trị sử dụng của cây Sưa Đặc điểm chung: Dalbergia là mô ̣t chi lớn với 250 loài, có phân bố rô ̣ng và tập trung chủ yếu ở vùng nhiệt đới.

Đa số các loài trong chi có giá trị kinh tế cao, thường được ưa dùng trong chế biến nô ̣i thất cao cấp, gỗ có mùi thơm, vân gỗ đẹp, nhiều loài có khả năng làm dược liê ̣u (Vatanparast et al. Những loài có giá trị trong chi Dalbergia đều bị khai thác kiê ̣t, hầu hết chúng đã được liê ̣t kê trong danh sách của CITES, điển hình như loài Dalbergia latifolia ở Ấn Đô ̣, D. retusa ở Trung Mỹ, D. melanoxylon ở Châu Phi, D.

odorifera ở Trung Quốc, D. cochinchinensis ở Đông Nam Á và D. tonkinensis ở Việt Nam… (Chen et al. Những loài này được sử dụng vào mục đích chính là làm dụng cụ âm nhạc, làm dược phẩm, đồ nội thất cao cấp và các sản phẩm có giá trị tâm linh.

Các nghiên cứu về các loài trong chi Dalbergia ở các nước cũng thường chỉ tâ ̣p trung vào nô ̣i dung mô tả, nhâ ̣n dạng để bảo tồn như các nghiên cứu mô tả đặc điểm hình thái, sinh thái của cây Sưa (Yu et al., 2013 [121], Chen et al., 2014 [58]), mô tả đặc điểm phấn hoa (Yang et al., 2015 [119]), về giá trị dược liệu (Hou et al., 2011 [73]; Lee et al., 2013c [83]), giải phẫu gỗ (Yu et al., 2013 [121]) và nhận dạng bằng DNA (Yu et al. luan an 7 Sưa trung quốc (Dalbergia odorifera) thuộc họ Đậu (Fabaceae), là loài đặc hữu ở Trung Quốc và phân bố chủ yếu ở đồng bằng phía Tây và Tây Nam Trung Quốc hoặc vùng đồi núi thấp với độ cao dưới 400 m. Đây là loài được bảo vệ nghiêm ngặt ở Trung Quốc và đã được ghi trong Sách đỏ thế giới năm 1998 (Yu et al., 2013 [121]; Chen et al. Đặc điểm hình thái: Trên thế giới, đến thời điểm hiện tại rất ít tài liệu khoa học đã công bố về cây Sưa, hiện nay loài Sưa phân bố ở miền Nam Trung Quốc đang được gọi là Sưa trung quốc và được định danh với tên khoa học là Dalbergia odorifera.

Tuy nhiên, liệu loài Sưa trung quốc và loài Sưa ở Việt Nam (Dalbergia tonkinensis) có phải là một loài hay thuộc hai loài khác nhau vẫn có những quan điểm nghi vấn và đang được các nhà khoa học Trung Quốc tiếp tục nghiên cứu (Xu et al. Sưa trung quốc (Dalbergia odorifera T. Chen) là cây gỗ nhỡ, cao 10 - 15 m. Vỏ màu nâu hay nâu nhạt, bong vỏ, nứt dọc.

Cành mảnh, lúc non mềm, rủ, rậm. Lá kép lông chim một lần lẻ, lá chét mọc lệch, có từ 7 - 13 lá chét/lá kép; Hoa tự màu trắng, thơm; Quả đậu hình trứng thuôn, dài, thường có 1 - 2 hạt/quả; Hạt mỏng, thường rộng 5 mm và dài 10 mm (Chen et al. Nghiên cứu đặc điểm phấn hoa của 52 loài thực vật, bao gồm một số loài cây thuộc chi Dalbergia đã được thực hiện tại đảo Hải Nam, Trung Quốc, trong đó phấn hoa của Sưa trung quốc (D. odorifera) đã được thu thập, mô tả rất chi tiết phục vụ công tác khai thác và phát triển nguồn gen các loài thực vật quý (Yang et al.

Các loài cây họ Đậu, trong đó bao gồm các loài Sưa (D. odorifera) có khả năng cố định đạm rất hiệu quả (Lu et al., 2012 luan an 8 [90]) do đó, ngoài cung cấp lâm sản, việc trồng Sưa còn có tác dụng cải tạo đất. Đặc điểm phân bố và sinh thái: Sưa trung quốc (D. odorifera) là loài đặc hữu ở Trung Quốc, chúng phân bố chủ yếu ở đồng bằng hoặc ở vùng đồi núi thấp thuộc các địa phương phía Tây và Tây Nam Trung Quốc, tập trung ở độ cao dưới 400 m so với mực nước biển (Yu et al.

odorifera) phân bố tự nhiên ở các trạng thái rừng cận nhiệt đới thuộc tỉnh Quảng Đông, Quảng Tây và Phúc Kiến, Chiết Giang của Trung Quốc (Huang, 1995 [74]; Yao et al., 2012 [120]; Chen et al. Kết quả nghiên cứu ở đảo Hải Nam, Trung Quốc cho thấy chúng thường phân bố ở rừng mưa nhiệt đới và rừng nửa rụng lá, xuất hiện nhiều ở các loại rừng cây họ Dầu và ở độ cao dưới 650 m so với mực nước biển (Yang et al. Ở các nơi khác, chúng thường tái sinh ở bìa rừng, các khoảng trống trong rừng, tập trung nhiều ở độ cao từ 100 - 500 m (Chen et al. Giá trị sử dụng: Các loài cây thuộc chi Dalbergia đã được sử dụng để làm dược phẩm cũng như thảo dược khá phổ biến và hiệu quả đối với nhiều loại bệnh.

Các dẫn xuất tách chiết từ gỗ của loài D. parviflora được xác định có tác dụng chống sốc phản vệ hiệu quả, đặc biệt là hai chất cinnamyl và dalparvinene mới tách chiết được có tác dụng rất cao (Songsiang et al. Các sản phẩm từ lá của loài D. saxatilis được sử dụng trong y học truyền thống ở vùng Trung Đông và Nam Á để chữa ho, thủy đậu, viêm da, viêm phế quản và đau răng.

Ngoài ra, một nghiên cứu mới đây còn luan an 9 cho thấy chúng có tác dụng giảm đau, chống viêm và hạ sốt (Hassan et al. Cây Sưa sissoo thường được dùng để bào chế thuốc ở các nước Nam Á. Ở Ấn Độ và Pakistan, vỏ cây được dùng để làm thuốc chống viêm, hạ sốt, chống ô xi hóa, bệnh da liễu và kiết lị (Khan and Khan, 2013 [76]). Hợp chất Neoflavonoids có trong gỗ Sưa sissoo được xác định có khả năng ngăn ngừa loãng xương rất hiệu quả (Kumar et al.

Các hợp chất hóa học học DBN chiết xuất từ gỗ Sưa sissoo dùng để điều trị một số bệnh về xương khớp cho thấy chúng có khả năng ức chế tác nhân gây bệnh loãng xương nhưng không gây phản ứng phụ ngoài mong muốn khi thí nghiệm trên các loài gặm nhấm (Choudhary et al., 2016 [60]; Khedgikar et al. Dịch chiết từ lá của loài D. paniculata có tác dụng chống oxy hóa mạnh và đã được sử dụng điều trị chống viêm phổi hiệu quả khi thí nghiệm trên chuột (Ganga et al. Các hợp chất tổng hợp từ lá của cây Sưa spinose ở Ấn Độ (D.

spinosa) được xác định có tác dụng chống oxy hóa và chống viêm nhiễm rất mạnh (Muniyappan and Nagarajan, 2014 [94]). Hai hợp chất dalbergin và formononetin chiết xuất từ vỏ cây Sưa melanoxylon (D. melanoxylon) có tác dụng ức chế rất mạnh đối với ký sinh trùng sốt rét (Mycobacterium tuberculosis) và được dùng làm thuốc chữa bệnh sốt rét ở các quốc gia châu Phi (Mutai et al. Các chất dichloromethane và hexane chiết xuất từ cây Cẩm lai (D.

oliveri) cũng được xác định có tác dụng tiêu diệt muỗi hiệu quả (Pluempanupat et al. Gỗ Sưa trung quốc (D. odorifera) được sử dụng để chiết xuất các hợp chất hóa học phục vụ chế biến thảo dược, bào chế các loại thuốc và luan an 10 thường được dùng cho điều trị bệnh ở Trung Quốc và Hàn Quốc, đặc biệt là chữa cao huyết áp, giảm mỡ máu, giảm cholesterol, cầm máu, nhuận khí và hoạt huyết… (Hou et al., 2011 [73]; Lee et al. Tinh dầu chưng cất từ gỗ Sưa được dùng làm dược liệu, trong đó dẫn suất sesquiterpenes 1 và 2 phân lập từ tinh dầu Sưa có tác dụng chống đông máu (Tao and Wang, 2010 [108]).

Các hợp chất chiết xuất từ cây Sưa trung quốc như 3'-hydroxymelanettin và eriodictoyl có hoạt tính chống oxy hoá mạnh hơn so với chất chống oxy hoá tổng hợp thông thường hiện đang sử dụng (Hou et al., 2011 [73]; Wang et al. Một số chất chiết xuất từ cây Sưa trung quốc có tác dụng chữa bệnh đông máu cục bộ và các bệnh về máu, hiện đang được nghiên cứu phát triển thành một loại thuốc đặc trị các bệnh về máu (Fan et al. Tại Hàn Quốc, hợp chất (2S)-pinocembrin chiết xuất từ gỗ Sưa trung quốc được xác định có khả năng chống ô xi hóa rất mạnh và ức chế các tác nhân gây ung thư, giảm mỡ máu và cholesterol (Lee et al., 2013a [81]; Yun et al., 2017 [124]), hợp chất khác là 4,2′,5′-trihydroxy-4′- methoxychalcone (TMC) cũng có hoạt tính chống ô xi hóa rất mạnh (Lee et al. Hai hợp chất 9-Hydroxy-6, 7-dimethoxy dalbergiquinol chiết xuất được từ gỗ Sưa trung quốc có tác dụng chống viêm, đặc biệt là chống thoái hóa cơ tim do viêm thần kinh (Lee et al.

Gỗ Sưa ở Trung Quốc rất được ưa chuộng để làm đồ nội thất cao cấp, đồ gỗ cao cấp làm từ gỗ Sưa có vân gỗ và màu sắc đẹp, có mùi thơm và có thể tồn tại hàng trăm năm. Chúng có giá trị sử dụng rất cao đối với thói quen tiêu dùng của người Trung Quốc (Yu et al. Gỗ Sưa có độ bền rất cao, ngâm trong bùn, trong nước nhiều năm vẫn không bị mục nát và vẫn giữ được mùi thơm, phơi ngoài nắng không bị co nứt. Bởi vậy, luan an 11 từ hàng trăm năm qua, người Trung Quốc rất ưa chuộng và quan niệm gỗ Sưa như một loại tài sản quý, các gia đình giàu sang thường sở hữu vật dụng làm từ gỗ Sưa để thể hiện đẳng cấp thượng lưu.

Nhìn chung, các loài cây thuộc chi Dalbergia nói chung và cây Sưa nói riêng rất có giá trị về dược liệu, chúng được sử dụng như những loại thảo dược trong y học cổ truyền cũng như đang được nghiên cứu để bào chế các loại tân dược. Giá trị của cây Sưa không chỉ bao gồm giá trị sử dụng gỗ phục vụ chế biến đồ gia dụng cao cấp mà chúng còn có giá trị rất cao trong y học. Nghiên cứu bảo tồn nguồn gen Nghiên cứu bảo tồn nguồn gen: Các hoạt động nghiên cứu bảo tồn nguồn gen các loài cây thuộc chi Dalbergia nói chung và cây Sưa nói riêng mà cụ thể là cây Sưa trung quốc đã được thực hiện khá bài bản, việc nghiên cứu nuôi cấy mô, tế bào đã giúp phát triển nhanh và bảo tồn hiệu quả nhiều loài cây quý hiếm ở Trung Quốc, trong đó có cây Sưa (Gao et al.