CHƯƠNG 1 TONG QUAN VE HỆ THONG DE SÔNG KET HỢP GIAO.1 Qua trình hình thành và phát triển hệ thống đê sông 1.11 Trên thể giới Trên thé giới, những tuyến đề đầu tiên được hình thành từ rắt xa xưa, tly mục đích Khóc nhau mà các tuyến đề được xây dựng thuẫn ủy bằng đất hoặc bằng đó, Mục dich chính của các tuyển để nhân tạo là tạo nên một phòng tuyển ngăn chặn lũ lụt bảo vệ các vùng dân cư hoặc đồng ruộng tring. Cũng có những tuyến dé được hình thành với mục dich tạo ra một đường vận tải thủy nối liền các đồng sông lớn với nhau hoặc nối từ sông ra biển phục vụ phát triển thương mại hàng hải. Hà Lan là một đất nước điển hình về công nghệ xây dựng để trén thể giới do đa số lãnh thé của nước này thấp hơn mực nước biển. Ở Hà Lan, những con để được xây đưng sớm nhất vào khoảngthé ky 11 [1].
Cho đến ngày nay, Hà Lan đã có một hệ thống đê ngày một lớn (siêu đê) ben vũng bảo vệ người dân, cơ sở hạ ting quốc gia, ngăn chặn nước bin, sóng ding với các trận bão lũ lịch sử.2 Đập ngân triều Maeslant Hà Lan (nguồn: internet) Ở Mỹ, hệ thống dé nổi tiếng đã được xây dựng dọc theo sông Mississippi và sông Sacramento. Đây được xem là hệ thống đê lớn nhất trên thé giới với tổng chiều dải Khoảng 5.600km, Để được dip ban đầu bởi những người định cư Php ở Louisiana trong thé kỷ 18, chiễu cao để khi đó được dip khoảng 0,91m chạy di doc theo bi sông khoảng S0km để bảo vệ thành phổ New Orleans. Sau này, vào năm 1882 các kỹ sư quản đội Mỹ Kết hợp với Ủy ban sông Mississipi đã tiến hành mở rộng bệ thống để sông Misis ii để bảo vệ các vùng đất dọc bờ sông trải đài từ Cairo, Hinois đến đồng bing sông Mississippi ở Louisiana với chién cao đắp bình quân từ 7,3m đến 15,0m. Vùng ảnh hướng của đê sông mái hạ lưu được khai thắc sử dụng [2].
LỞ châu A, một số tuyến đề đầu tiên được xây dựng vio khoảng năm 2.600 trước Công nguyên trên lưu vực sông An (giữa Pakistan và Bắc An Độ).000 năm, trước vào thời kỳ Ai Cập cỏ đại, hệ thống đê đã được xây dựng dọc theo bờ trái của sông Nile, cho đến ngày nay có tổng chiều đài lên tới khoảng 970km kéo dải từ Aswan đến đồng bằng sông Nile trên bờ Địa Trung Hai, Trung Quốc cổ đại cũng là thời kỳ ma nhiều tuyển đề được xây dựng để chống lại thiên tai lũ lụt, bảo vệ din cư. ling mạc và những cánh đồng rộng lớn. Ở Nhật Bản, do sông, suối thưởng có chiều dài ngắn và đốc nên mỗi khí có lũ thỉ(hường xảy ra lũ tập trung nhanh và mạnh. Vì vậy, người Nhật có nhiều biện pháp dé quản lý ngăn dong nước, trong đó đặc biệt quan tâm tới việc xây dựng đê với tiêu chuẩn cao (High-Standard Levees - siêu đê).
án siêu đê được xây dung từ những năm 1987 dọc theo các con sông lớn ở Kyoto và Osaka như Tonegawa, Edogawa, Arakawa, Tamagawa, Yodogawa vi Yamatogawa, Ở trong phạm vi siêu để người ta bổ tri không gian để xây dựng cơ sở hạ ting và xây cưng đường khan cắp dọc theo dòng sông (Hình 1.3 Đề an toàn cao ở Nhật Bản (nguồn: internet) 1.2 Ở iệt Nam Lãnh thd Việt Nam nằm trong vành đa nhiệt đối, có rừng núi trùng điệp, có động bằng châu thổ lớn và cao nguyên hùng vĩ.370 con sông có chiêu dài từ 10km trở lên, trong đó có 109 sông chính, tạo nên mạng lưới diy đặc và những. đồng bing phì nhiều như hi nay, nhưng cũng gây nên không it tai họa cho các thí người dân Việt Nam [4] Trước L nói về sông Hồng, con sông có châu thỏ lớn quan trọng bậc nhất, gắn bó. với lịch sử đất nước, nơi đã hình thành nên văn minh sông Hồng, cơ sở đầu tiên của nÈn văn minh din tộc. Châu thổ sông Hồng rộng khoảng 15.000km?, được hình thành do sức bồi đắp của sông Hồng là chủ yếu.
Từ thưở xa xưa, theo quy luật của tự nhiên, khi chưa có bàn tay người khai phá, châu thổ sông Hồng cũng ngồn ngang đầm lay và lông sông chia cắt. Nước lũ hàng năm tràn ngập châu thổ, bin cát hạt thé lắng đọng ng, còn phủ sa hạt mịn theo nước di bồi lắng xe hơn, gần sông bồi nhiều hơn, hình thành những dai it cao, xa sông bồi ít, hình thành những 6 tring tự nhiên. Những vũng nước lũ chảy xiết t bồi tụ hơn những ving nước có lưu tốc nhỏ. Dẫn din, bộ mặt châu th trở nên lồi Lom, điển hình là các ô tring ở xa sông.
Vet tích ngày nay sòn rõ như: vùng ting Hà Nam, Nam Định, Ninh Bình nằm giữa sông Hằng. sông Đây và sông Châu Giang: ving sông Hồng. song Thái Bình. Ngoài ra còn nhiễu ving tring nhỏ ở ven biển hoặc ở trung du mà hiện nay còn thấy rai rác ở sắc địa phương.
Những 6 ting tự nhiền, xa xưa đều ngập nước quanh năm và rất lẫy lội, có những cây cỏ, gai góc, sinh lẫy và hoang đại. Trong những buổi đầu sơ khai của. tổ tiên ta, con người chỉ biết lợi dụng những ô trũng để gieo trồng và gặt hái. dân số phát tiễn, con người đã chuyển sang nén kinh tế sản xuất nông nghiệp, lấy cây Múa nước làm cây lương thực chủ yếu.
Lúc này, người Việt cổ đã bắt đầu nghĩ đến việc đắp bờ khoanh ving giữ nước và chồng ngập trong mùa lũ. Khi dân số phát triển và sống tập trung thì diện tích gieo cấy và cư tri cảng phải mở rộng xuống những vũng đất lớn hơn nhưng tring thấp hơn thi những bờ ving ba thửa thấp, nhỏ không còn đủ sức đấp ứng những yêu cầu vỀ ngăn nước là hing năm nên những bở vũng cũng phải cược mỡ rộng và dip cao thêm, từ đây những con đề đầu tiên được hình thành. Theo thời jan, cùng với kinh nghiệm chống li tích lay trong quá trình sản xuất, các tuy .để ngày cảng được tôn cao, mở rộng, nối dai thêm. Nhu cầu về tị thủy, hiểu theo nghĩa cụ thé ở đây là việc dip những con đề khoanh vũng tương đối quy mô mà những thư tịch cổ của Trung Quốc thường nói tới.
Vào khoảng vải ba thé ky trước va đầu công nguyên, nhiều người Trung Quốc đến nước ta đã tận mắt nhìn thấy những con dé khoanh vùng quy mô, Giao Châu ký chép: "Huyện Phong Khê đã có dé để phòng nước sông Long Môn (sông Da)” [5]. huyện chí chép: "Phía Tây Bắc huyện Long Biên quận Giao Chi đã có dé để giữ nước song” là những bằng chứng về dé điều cỗ ở nước ta Vào buổi đầu Công nguyên, sau khi chiếm được nước ta, Cao Biển cho dip dé bao quanh thinh Đại La.125 tượng 8 thước (khoảng 8.500m), cao I trượng Š thước (khoảng 6m), việc đóng ly sở đô hộ của phong kiến Trung Hoa tại Thành Luy Lâu (ngây nay thuộc huyện Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh) chắc chấn Không thể thục. hiện được nêu như không có đê, bởi những vùng đất thấp như vậy trong điều kiện tựr nhiên của 10 sông Hằng hằng năm sẽ thường xuyên bị ngập vài ba mét trở lên trong vòng 1 đến 2 thắng trong năm [6] “Trong thời kỳ Bắc thuộc, nhân dan ta đã đắp đê nhưng kỹ thuật thô so, hầu hết các con để còn nhỏ và thấp. Đến thể ky IX, đã cổ những con đề có chân để rộng (khoảng 8m), Sau khi Ngô Quyển dep tan quân Nam Hán (năm 938), xây dựng ni tự chủ, trải qua các triều đại Ngô, Dinh, Tiên Lê sử cũ không có ghỉ chép gì về dé điều trị thủy, những triều đại này đều ngắn ngủi và day biến động, nên nhiệm vụ củng cố nén độc lập, giữ vững sự thống nhất đắt nước là nhiệm vụ hing đầu.
công cuộc thủy chắc chin cũng không vượt khỏi khuôn khổ đắp dé khoanh vùng do nhân dân địa phương tự tổ chức như trước đây. Hiện tại, tổng chiều dài hệ thống đê sông trong vùng đồng bằng sông Hồng là 3.417km để thuộc Bắc Bộ, và 420km ở các sông vùng Thanh - Nghệ [7]. Hệ thống sông Hồng có 1.667km đề và 750km dé thuộc hệ thống sông Thái Bình. Hệ thống đê sông Hồng có quy mô lớn và hoàn thiện hơn so với các hệ thống dé edn lại.
Các để sông thưởng có độ cao không quá 10m [8]. Chiễu cao trung bình của đề sông từ 68m, Tuy nhiên, hệ thống để được xây dựng đã lầu đời trên nén đắt yêu, đt «ip để cũng lấy từ địa phương và không đồng nhất. Nhiễu kể cổng rit cũ kỹ. Doc theo dé côn có nhiều ao, hỗ làm nước lũ khó thoát.
Dân cư quá đông đúc sống ké cận bờ để. "gây nay, nhiều nhà cửa xây cắt sát ngay trên bờ để ‘Tir nghiên cứu lịch sử hình thành và phát triển của đề sông đẳng bằng sông Hồng, ta có thé rút ra những đặc điểm đê sông như sau: ~_ Hệ thống đê sông đồng bằng sông Hồng được hình thành là một qué trình đài hàng trăm năm do nhiều thời đại và các thể hệ xây dựng nên. Mỗi thời đại có những quan niệm vả cách quản lý khác nhau nhưng quy tập lại là xây dựng một hệ thống đê điều. để bảo vệ vùng canh tác và các khu dân cư; = Các tuyển đê và mat cắt đề được hình thành một cách gần nh tự phát, không được quy hoạch, thiết kế trừ sau ngày cách mạng tháng Tám thành công.
Các tuyến đề thầu hết dựa vào các đường liên thông xã, các cồn cao tự nhiên, các dai đất cao. rồi đắp nổi liễn thành hệ thống dé; = Mặt cắt đê được bồi trúc dẫn từ thấp lên cao, không được dim nén kỹ, ân lớn là ‘hi công bằng thủ công, trong thân dé côn nhiều tap chất hữu cơ, nhiều nơi có mỗi làm tổ, tiém an nhiều nguy cơ mắt ồn định; + Dae điểm các dang địa hình đặc hoạt động của sông Hồng và các sông nhánh lâm thay đổi ding kể địa hình vùng ven sông. Việc chuyển dòng, tạo dòng mới thường theo một quy luật phức tạp, sông Hồng có sự biến đổi dòng rất mạnh. Qua nghiên cứu thấy sự dich chuyển có tính chất chu kỳ qua lạ [9] “Các dang địa hình liên quan đến ổn định đề + Địa hình ao nằm thành dải ven theo sông: đây là loại địa hình cổ hình thành trên các sin phẩm trim tích sông Hồng trong thai gian chưa có để.
Địa hình cao bj chia cắt mạnh bởi các sông nhánh; ++ Địa hình bãi bồi: chủ yếu phân bổ ven sông, hình thành tại các nơi sông bị chuyển đông mạnh.