Hồi Ký Trong Văn Học Việt Nam Giai Đoạn Từ 1975 Đến Nay

Luận văn thạc sĩ văn học phân tích hồi ký trong văn học việt nam giai đoạn từ 1975 đến nay nhìn từ đặc trưng thể loại, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất giải pháp khả

• Tác giả: Trần Thị Hồng Hoa
• Người hướng dẫn: PGS. Trần Khánh Thành
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Lí luận văn học
• Đề tài: Hồi Ký Trong Văn Học Việt Nam Giai Đoạn Từ 1975 Đến Nay Nhìn Từ Đặc Trưng Thể Loại
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Lý do chọn đề tài
• 0.2. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
• 0.3. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu
• 0.4. Phương pháp nghiên cứu
• 0.5. Đóng góp mới của luận án
• 0.6. Cấu trúc luận án
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Một số vấn đề lý luận về ký
• 1.1.1. Nguồn gốc của ký
• 1.1.2. Đặc trưng của ký
• 2. CHƯƠNG 2: QUÁ TRÌNH PHỤC HIỆN KÝ ỨC TRONG HỒI KÝ SAU 1975
• 3. CHƯƠNG 3: DIỄN NGÔN VỀ SỰ THẬT TRONG HỒI KÝ SAU 1975
• 4. CHƯƠNG 4: SỰ GIAO THOA THỂ LOẠI CỦA HỒI KÝ SAU 1975
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Hồi Ký Văn Học Việt Nam Sau 1975

Hồi ký, một thể loại văn học ghi chép sự thật lịch sử và ký ức cá nhân, đã phát triển mạnh mẽ tại Việt Nam sau năm 1975. Thể loại này không chỉ ghi lại những sự kiện đáng nhớ mà còn phản ánh tâm tư, tình cảm và nhận thức của người viết về cuộc sống, xã hội. Sự phát triển của hồi ký đáp ứng nhu cầu tìm hiểu sự thật lịch sử và những bí mật ẩn giấu của độc giả. Sự bùng nổ của hồi ký sau 1975 cho thấy sức hút của thể loại này đối với cả người viết và người đọc. Tuy nhiên, so với các thể loại khác, hồi ký chưa nhận được sự quan tâm đúng mức từ giới phê bình và nghiên cứu văn học. Luận án này nhằm mục đích khám phá đặc trưng thể loại của hồi ký trong văn học Việt Nam giai đoạn từ 1975 đến nay, góp phần bổ sung vào lý luận phê bình văn học.

1.1. Nguồn Gốc và Quá Trình Phát Triển Của Thể Loại Ký

Ký ra đời sớm trong lịch sử văn học, nhưng phát triển mạnh mẽ từ thế kỷ XVII, đặc biệt là thế kỷ XIX. Tại Việt Nam, ký manh nha từ văn học trung đại, nhưng chưa được ý thức rõ rệt như một thể loại độc lập. Các thể ký, lục, chí đều có nghĩa là “ghi chép”, nhấn mạnh chức năng ghi chép sự thật mắt thấy tai nghe. Các học giả thời trung đại khẳng định những việc được ghi chép trong ký, lục, chí là sự thực mắt thấy tai nghe. Ví dụ, Hồ Sĩ Dương viết sách thực lục được biên soạn nhằm chép việc, nêu công lao, tỏ rõ chính thống và ghi rõ dòng dõi vua hiền.

1.2. Đặc Trưng Cốt Lõi Của Thể Loại Ký Trong Văn Học

Đặc trưng trọng tâm của ký là tái hiện và ghi chép sự thật với sự tôn trọng tối đa. Những năm 1960, cuộc tranh luận về sự thật và hư cấu trong ký diễn ra sôi nổi. Các ý kiến đều thống nhất thừa nhận ký là thể loại ghi chép người thật việc thật, tranh cãi chủ yếu xoay quanh mức độ và vai trò của hư cấu. Năm 1980, Hà Minh Đức khẳng định ký không chỉ miêu tả cái có thật mà còn cảm nhận nhạy bén với những sự kiện đang phát triển trên dòng thời sự.

II. Nghiên Cứu Hồi Ký Việt Nam Vấn Đề và Hướng Tiếp Cận

Nghiên cứu về hồi ký trong văn học Việt Nam vẫn còn nhiều hạn chế. Các công trình nghiên cứu lớn mang tính bao quát chưa nhiều, và sự chú ý của các luận văn, luận án còn chưa làm nổi bật được những yếu tố cốt lõi của thể loại. Việc xác định ranh giới thể loại giữa hồi ký và các dạng thức tác phẩm khác như tự truyện, bút ký, tiểu thuyết là một thách thức. Luận án này đặt ra mục tiêu trả lại vị trí xứng đáng cho hồi ký trong hệ thống thể loại, bằng cách nhận diện và khẳng định những giá trị cơ bản tạo nên sự khác biệt của nó.

2.1. Tình Hình Nghiên Cứu Hồi Ký Trước và Sau Năm 1975

Trước năm 1975, hồi ký chưa phát triển mạnh mẽ như các thể ký khác. Những năm 1945-1975, hồi ký cách mạng phát triển rực rỡ với âm hưởng sử thi hào hùng. Sau năm 1975, hồi ký trở thành thể loại được yêu thích, với sự xuất hiện của nhiều tác giả không chuyên. Theo thống kê, số lượng hồi ký xuất bản tăng lên đáng kể sau năm 1986. Tuy nhiên, sự quan tâm của giới phê bình và nghiên cứu văn học còn hạn chế.

2.2. Khoảng Trống Trong Nghiên Cứu và Tính Cấp Thiết Của Đề Tài

Sự xuất hiện rải rác các bài báo về hồi ký đã cung cấp bức tranh chung về lý luận và thực tiễn sáng tác, nhưng chưa giải quyết được thấu đáo mọi vấn đề của thể loại. Sự chú ý của một vài luận văn hay luận án dành cho hồi ký bước đầu mang đến cái nhìn hệ thống, khái quát về sự phát triển của hồi ký nhưng lại chưa làm nổi bật được những yếu tố cốt lõi của hồi ký. Vẫn còn nhiều khoảng trống cần phải bổ sung để nhận diện một cách xác đáng những đặc trưng cơ bản của thể loại này.

III. Phục Hiện Ký Ức Trong Hồi Ký Việt Nam Sau 1975

Ký ức đóng vai trò quan trọng trong hồi ký, là nguồn gốc và chất liệu của văn học. Ký ức sàng lọc và tạo ra những giới hạn của việc tái hiện sự thật. Sự thôi thúc từ hiện tại là điểm khởi đầu của dòng ký ức. Nhu cầu hồi cố của lớp người cao tuổi và khát vọng chia sẻ của lớp trẻ đều thúc đẩy sự phát triển của hồi ký. Các biểu tượng nghệ thuật và trí tưởng tượng hỗ trợ quá trình hoài niệm, làm phong phú thêm nội dung và hình thức của hồi ký.

3.1. Vai Trò Của Ký Ức Cá Nhân Trong Hồi Ký Văn Học

Ký ức là khởi nguồn, chất liệu của văn học nói chung. Ký ức sàng lọc và tạo ra những giới hạn của việc tái hiện sự thật. Sự thôi thúc từ hiện tại - điểm khởi đầu của dòng ký ức. Nhu cầu hồi cố của lớp người cao tuổi. Khát vọng chia sẻ của lớp trẻ qua hồi ký.

3.2. Tưởng Tượng và Hư Cấu Trong Quá Trình Tái Hiện Ký Ức

Sự kết tinh của các biểu tượng nghệ thuật. Những biểu tượng nổi bật. Sự tương hỗ của các biểu tượng. Sự hỗ trợ của trí tưởng tượng trong quá trình hoài niệm. Vai trò của tưởng tượng và vấn đề hư cấu trong hồi ký. Một số hình thức của tưởng tượng trong hồi ký.

IV. Diễn Ngôn Về Sự Thật Trong Hồi Ký Việt Nam Sau 1975

Hồi ký có thể được tiếp cận từ lý thuyết diễn ngôn, xem xét mối quan hệ giữa mã sự thật và mã nghệ thuật. Hồi ký chịu ảnh hưởng của hệ tư tưởng xã hội sau năm 1975. Chủ thể diễn ngôn thể hiện cái nhìn tự biện mới mẻ về bản thân và thế giới xung quanh. Mã sự thật và mã nghệ thuật tương hỗ lẫn nhau, tạo nên sự phong phú và đa dạng trong diễn ngôn của hồi ký.

4.1. Ảnh Hưởng Của Hệ Tư Tưởng Đến Diễn Ngôn Hồi Ký

Tiếp cận hồi ký từ lý thuyết diễn ngôn. Khái quát về lý thuyết diễn ngôn. Hồi ký dưới ảnh hưởng của hệ tư tưởng xã hội sau năm 1975. Sự hình thành và quan hệ qua lại giữa mã sự thật và mã nghệ thuật trong ký nói chung và hồi ký nói riêng.

4.2. Chủ Thể Diễn Ngôn và Cái Nhìn Tự Biện Về Bản Thân

Kết giữa mã sự thật và mã nghệ thuật trong hồi ký các nhà văn. Chủ thể diễn ngôn và cái nhìn tự biện mới mẻ về bản thân. Hình tượng bạn bè nghệ sĩ dưới những góc nhìn khác nhau. Trội của mã sự thật trong hồi ký của các tướng lĩnh, chính trị gia và các cựu binh cách mạng.

V. Giao Thoa Thể Loại Trong Hồi Ký Việt Nam Sau 1975

Hồi ký sau năm 1975 có sự giao thoa với các thể loại khác như trữ tình, tiểu thuyết, tự truyện. Chất trữ tình thể hiện qua sự trỗi dậy của cái tôi nội cảm và sự xuất hiện của thiên nhiên. Chất tiểu thuyết thể hiện qua kết cấu hiện đại, nghệ thuật xây dựng nhân vật có độ dư và kỹ thuật tự sự tạo tính đa thanh. Sự giao thoa thể loại làm phong phú thêm hình thức và nội dung của hồi ký.

5.1. Chất Trữ Tình và Tiểu Thuyết Trong Hồi Ký Đương Đại

Chất trữ tình trong hồi ký. Sự trỗi dậy của cái tôi nội cảm giữa cấu trúc hồi ức. Sự xuất hiện của thiên nhiên giữa dòng chảy sự kiện. Chất tiểu thuyết trong hồi ký. Kết cấu hiện đại.

5.2. Biến Thể Thể Loại Hồi Ký Tự Truyện và Tiểu Thuyết

Nghệ thuật xây dựng nhân vật có độ dư. Kỹ thuật tự sự tạo tính đa thanh. Một số biến thể của hồi ký. Hồi ký-tự truyện. Hồi ký ẩn danh tiểu thuyết.

VI. Kết Luận Hồi Ký và Sự Phát Triển Văn Học Việt Nam

Hồi ký đóng vai trò quan trọng trong sự phát triển của văn học Việt Nam sau năm 1975. Thể loại này không chỉ ghi lại những sự kiện lịch sử mà còn phản ánh những thay đổi trong xã hội và con người. Nghiên cứu về hồi ký giúp chúng ta hiểu rõ hơn về quá khứ, hiện tại và tương lai của văn học Việt Nam. Hồi ký là một nguồn tư liệu quý giá cho các nhà nghiên cứu, giảng viên và sinh viên văn học.

6.1. Giá Trị và Ý Nghĩa Của Hồi Ký Trong Văn Học

Hồi ký là một thể loại văn học quan trọng, ghi lại những ký ức cá nhân và sự kiện lịch sử. Hồi ký giúp chúng ta hiểu rõ hơn về quá khứ và những thay đổi của xã hội. Hồi ký là một nguồn tư liệu quý giá cho các nhà nghiên cứu và độc giả.

6.2. Hướng Nghiên Cứu Tiếp Theo Về Hồi Ký Việt Nam

Cần có thêm nhiều nghiên cứu về hồi ký để khám phá những khía cạnh khác nhau của thể loại này. Nghiên cứu về hồi ký có thể tập trung vào các tác giả cụ thể, các chủ đề đặc biệt hoặc các giai đoạn lịch sử khác nhau. Nghiên cứu về hồi ký cần kết hợp các phương pháp tiếp cận khác nhau để có được cái nhìn toàn diện và sâu sắc.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ ngữ văn với đề tài "Hồi ký trong văn học Việt Nam giai đoạn từ 1975 đến nay nhìn từ đặc trưng thể loại" do nghiên cứu sinh Trần Thị Hồng Hoa thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Trần Khánh Thành, thuộc chuyên ngành Lí luận văn học (mã số: 62 22 01 20), bảo vệ tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – Đại học Quốc gia Hà Nội vào năm 2017.

Về tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu, tác giả chỉ ra rằng sau năm 1975, đặc biệt từ thời kỳ đổi mới, hồi ký tại Việt Nam có sự gia tăng mạnh mẽ về số lượng xuất bản cũng như sự tham gia của nhiều lực lượng sáng tác. Tuy nhiên, trước thời điểm luận án thực hiện, các công trình nghiên cứu về thể loại này chủ yếu tồn tại dưới dạng bài báo rải rác hoặc luận văn, luận án tiếp cận nghiêng về lịch sử văn học, chưa giải quyết một cách thấu đáo các yếu tố cốt lõi của thể loại như vai trò của ký ức, cơ chế diễn ngôn về sự thật và hiện tượng giao thoa, biến thể thể loại.

Theo số liệu thống kê từ Thư viện Quốc gia được luận án dẫn dụng, số lượng hồi ký xuất bản tại Việt Nam qua hai giai đoạn cụ thể như sau:

Giai đoạn	Hồi ký tác giả Việt Nam	Hồi ký tác giả nước ngoài	Tổng số lượng
1986 – 1996	260 cuốn	36 cuốn	296 cuốn
1997 – 2007	559 cuốn	71 cuốn	630 cuốn

Năm 2005 ghi nhận đỉnh cao xuất bản với 77 cuốn hồi ký ra mắt bạn đọc.

Mục đích nghiên cứu của luận án là trên cơ sở nhận diện, phân tích các ảnh hưởng của thời đại đến việc hình thành đặc trưng cơ bản của hồi ký sau năm 1975, luận án chỉ ra các yếu tố cốt lõi tạo nên giá trị nội dung và nghệ thuật của tác phẩm hồi ký, đồng thời phác họa khuynh hướng vận động của thể loại trong tiến trình giao thoa và biến thể.

Để đạt được mục đích trên, luận án xác định 4 nhiệm vụ nghiên cứu:

1. Thu thập, đối chiếu, hệ thống hóa các tài liệu nghiên cứu về ký nói chung và hồi ký nói riêng nhằm cung cấp bức tranh tổng quan về hồi ký trên tiến trình thể loại.
2. Nhận diện và phân tích các yếu tố làm nên sự khác biệt của một tác phẩm hồi ký được viết sau năm 1975 so với hồi ký trước năm 1975 và một số kiểu loại gần gũi như tự truyện, bút ký hay nhật ký.
3. Xác lập các đặc trưng cơ bản về nội dung và nghệ thuật của thể loại hồi ký sau năm 1975 nhằm tìm ra những điểm ưu trội của thể loại đó so với các thể loại khác.
4. Phân tích một số dạng thức giao thoa thể loại và khuynh hướng biến thể của hồi ký sau năm 1975.

Đối tượng nghiên cứu của đề tài là đặc trưng thể loại của hồi ký trong văn học Việt Nam sau năm 1975 thể hiện qua những tác phẩm tiêu biểu. Phạm vi nghiên cứu bao gồm các tác phẩm hồi ký xuất hiện ở Việt Nam từ sau năm 1975 đến năm 2017, tập trung vào ba nhóm chính: hồi ký của các nhà văn; hồi ký của các tướng lĩnh, cựu chiến binh, chính trị gia; và hồi ký của các tầng lớp khác trong xã hội. Luận án chủ động loại trừ các tác phẩm có chi tiết xâm phạm đời tư gây phản cảm, bị hoài nghi về lập trường hoặc động cơ cá nhân (như trường hợp tác phẩm của Đào Xuân Quý, Nguyễn Đăng Mạnh, Thương Tín) và các hồi ký ghi chép dễ dãi, thiếu giá trị văn học trên mạng xã hội.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Lịch sử nghiên cứu hồi ký tại Việt Nam được tác giả luận án chia thành hai giai đoạn chính gắn với mốc lịch sử năm 1975:

Giai đoạn trước năm 1975: Nghiên cứu chủ yếu tập trung vào mảng hồi ký cách mạng nhằm phục vụ nhiệm vụ chính trị và kháng chiến. Các bài viết tiêu biểu trên Tạp chí Văn nghệ quân đội và Tạp chí Văn học gồm có:

Năm	Tác giả	Tên bài viết	Đơn vị công bố
1960	Đông Hoài	Mấy ý nghĩ về tập hồi ký Nhân dân ta rất anh dũng	Tạp chí Văn nghệ quân đội (Số 06)
1960	Hồ Phương	Tập hồi ký Lên đường thắng lợi	Tạp chí Văn nghệ quân đội (Số 08)
1962	Trần Đĩnh	Vài ý nghĩ về viết hồi ký	Tạp chí Văn nghệ quân đội (Số 01)
1962	Doãn Trung	Mấy vấn đề về viết hồi ký đấu tranh cách mạng	Tạp chí Văn nghệ quân đội (Số 03)
1962	Trần Cư	Vài suy nghĩ về hồi ký cách mạng	Tạp chí Văn nghệ quân đội (Số 04)
1962	Nhị Ca	Vài ý nghĩ nhân đọc mấy cuốn hồi ký	Tạp chí Văn nghệ quân đội (Số 06)
1962	Kiều Kim Trùy	Mấy kinh nghiệm tổ chức viết hồi ký ở đơn vị Đồng bằng	Tạp chí Văn nghệ quân đội (Số 12)
1964	Hồ Phương	Mấy ý kiến về viết hồi ký	Tạp chí Văn nghệ quân đội (Số 07)
1964	Hồ Nhị Quang	Phát triển hơn nữa phong trào viết hồi ký	Tạp chí Văn nghệ quân đội (Số 08)
1964	Nam Mộc	Lớn lên với Điện Biên, một tập hồi ký có những điểm xuất sắc	Tạp chí Văn học (Số 11)
1965	Trần Văn Giàu	Giới thiệu và phê bình bộ truyện Bất khuất	Tạp chí Văn học (Số 3)
1965	Phan Nhân	Đọc hồi ký cách mạng Người Hà Nội	Tạp chí Văn học (Số 7)
1965	Phong Lê	Đọc Sống như anh, nghĩ về nhân vật trong hồi ký	Tạp chí Văn học (Số 10)
1965	Hà Minh Đức	Về khả năng phản ánh hiện thực của hồi ký, nhân đọc Sống như anh	Tạp chí Văn học (Số 10)
1967	Hà Huy Giáp	Bất khuất, một bài học lớn về đấu tranh cách mạng	Tạp chí Văn học (Số 10)
1968	Nguyễn Văn Huyên	Bất khuất, một tác phẩm quý để giáo dục lý tưởng cách mạng	Tạp chí Văn học (Số 4)
1975	Nguyễn Công Hoan	Suy nghĩ về Những năm tháng không thể nào quên	Tạp chí Văn học (Số 6)

Bên cạnh đó, tập sách "Viết hồi ký" (1961) do Nhà xuất bản Quân đội ấn hành với bài viết của Minh Xuân đã đưa ra các gợi ý nghiệp vụ về việc kết hợp giữa tính lịch sử và tính văn học, việc xác định chủ đề và nghệ thuật phục dựng nhân vật.

Giai đoạn sau năm 1975: Nghiên cứu phát triển theo hai hướng:

• Hướng thứ nhất: Nhận diện các đặc điểm chung của thể loại. Bích Thu (trong công trình nghiên cứu về ký) nhận xét về sự trỗi dậy của cái tôi nhà văn; Nguyễn Phượng (2001) lý giải sự thắng thế của hồi ký do sự thay đổi quan niệm giá trị; Nguyễn Văn Dân (2008) với bài "Hồi ký – Tiềm năng và hạn chế" phân tích sự thật khách quan và sự thật chủ quan; Lý Hoài Thu (2008) với bài "Hồi ký và bút ký thời kỳ đổi mới" khảo sát sự phong phú về giọng điệu và kết cấu hồi ức; Đỗ Hải Ninh (2013) phân tích bước chuyển trong việc khám phá số phận con người; Ngô Thị Ngọc Diệp (2013) hoàn thành luận án tiến sĩ khảo cứu hồi ký từ 1945 đến nay theo tiến trình lịch sử văn học.
• Hướng thứ hai: Khảo sát các tác gia, tác phẩm cụ thể. Các tác giả tập trung vào hồi ký của Nguyên Hồng (Thạch Lam, Nguyễn Đăng Điệp, Đoàn Cầm Thi), Vũ Bằng (Văn Giá, Vũ Xuân Triệu), Tô Hoài (Xuân Sách, Đặng Thị Hạnh, Lý Hoài Thu, Trần Mai Phương, Hoàng Mai Hương), Bùi Ngọc Tấn (Lê Minh Hà), Duy Khán (Vương Trí Nhàn), Ma Văn Kháng (Nguyễn Ngọc Thiện), Đặng Anh Đào (Lê Huy Bắc), Đặng Thị Hạnh (Lê Thị Kim Liên), Nguyễn Hiến Lê (Hồ Tấn Nguyên Minh).

Khoảng trống luận án lựa chọn giải quyết: Mặc dù đã có nhiều nghiên cứu, các công trình trước đó chưa làm rõ vai trò bản thể của ký ức như một cơ chế kiến tạo thể loại; chưa sử dụng lý thuyết diễn ngôn để giải mã sự tương tác giữa mã sự thật và mã nghệ thuật trong cấu trúc văn bản; đồng thời chưa khảo sát toàn diện sự xâm nhập của các thủ pháp tiểu thuyết, chất trữ tình và các biến thể thể loại của hồi ký trong giai đoạn sau năm 1975.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án dựa trên hệ thống cơ sở lý thuyết đa ngành về loại hình ký, thi pháp học, lý thuyết diễn ngôn và tâm lý học sáng tạo văn học:

• Quan niệm về thể loại ký và hồi ký: Ký được xác định là thể loại văn học thuộc loại hình tự sự trần thuật người thật việc thật, không sử dụng hư cấu để tạo dựng nhân vật mới hoàn toàn mà tái hiện đời sống trên cơ sở tôn trọng sự thật khách quan kết hợp với điểm nhìn chủ quan. Về từ nguyên, các khái niệm ký, lục, chí đều mang nghĩa ghi chép. Trong tiếng Anh, hồi ký là "memoir" (tiếng Pháp là "mémoire"), là tập hợp ký ức cá nhân về các sự kiện có thật trong quá khứ liên quan mật thiết đến hiện tại.
• Tâm lý học sáng tạo: Luận án vận dụng quan điểm của M. Arnaudov trong "Tâm lý học sáng tạo văn học" để phân tích cơ chế vận hành của trí nhớ, vai trò của hồi ức trong việc hình thành các liên tưởng, biểu tượng và sự hỗ trợ của trí tưởng tượng trong sáng tạo nghệ thuật. Luận án cũng tiếp thu quan điểm ký hiệu học văn hóa của J. Lotman về văn bản như một chương trình nén giữ trí nhớ.
• Lý thuyết diễn ngôn: Khung phân tích diễn ngôn được sử dụng để phân lập và lý giải mối quan hệ giữa "mã sự thật" (tính xác thực của sự kiện, nhân chứng, tư liệu lịch sử) và "mã nghệ thuật" (các biện pháp tổ chức văn bản, giọng điệu, ngôn ngữ nghệ thuật) dưới tác động của hệ tư tưởng xã hội.

Về phương pháp nghiên cứu thực tế, luận án sử dụng hướng tiếp cận định tính kết hợp bốn phương pháp chính:

1. Phương pháp lịch sử – xã hội: Đặt hồi ký vào bối cảnh văn hóa, lịch sử xã hội Việt Nam sau năm 1975 và tiến trình đổi mới văn học từ năm 1986 để giải thích sự biến đổi của hệ ý thức và quan niệm nghệ thuật.
2. Phương pháp tiếp cận liên ngành: Kết hợp tri thức văn học với lý thuyết diễn ngôn và tâm lý học sáng tạo nhằm giải mã cơ chế phục hiện ký ức và cấu trúc diễn ngôn sự thật.
3. Phương pháp tiếp cận thi pháp học: Khảo sát hệ thống phương thức, phương tiện, thủ pháp nghệ thuật biểu hiện đời sống, tổ chức kết cấu, điểm nhìn trần thuật và xây dựng nhân vật.
4. Phương pháp phê bình tiểu sử: Nghiên cứu mối liên hệ giữa tiểu sử, trải nghiệm sống, vị thế xã hội của tác giả với các chủ đề và quan điểm nghệ thuật thể hiện trong tác phẩm.

Ngoài ra, luận án kết hợp các thao tác bổ trợ gồm: phân tích tổng hợp, so sánh, đối chiếu và thống kê tư liệu thư mục. Nguồn tư liệu phục vụ nghiên cứu là các văn bản hồi ký tiêu biểu xuất bản tại Việt Nam từ năm 1975 đến năm 2017 của các nhóm tác giả đại diện cho giới nhà văn, nhà chính trị, tướng lĩnh quân đội và các tầng lớp xã hội khác.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan về vấn đề nghiên cứu

Chương 1 hệ thống hóa cơ sở lý luận về thể loại ký và hồi ký, đồng thời điểm lược lịch sử nghiên cứu vấn đề tại Việt Nam.

Tác giả truy nguyên nguồn gốc thể ký từ phương Tây (với các tác giả như Mercier, Rousseau, Chateaubriand, Radishchev, Nekrasov) và phương Đông (các thể ký, chí, lục từ đời Hán, Đường, Tống ở Trung Quốc; bi ký, minh ký, tạp ký, thực lục thời trung đại Việt Nam như "Công dư tiệp ký" của Vũ Phương Đề, "Thượng kinh ký sự" của Lê Hữu Trác, "Vũ trung tùy bút" của Phạm Đình Hổ). Luận án điểm lại cuộc tranh luận văn học những năm 1960 tại Việt Nam về tính xác thực và giới hạn của hư cấu giữa hai nhóm quan điểm: nhóm kiên quyết bác bỏ hư cấu (Trần Cư, Nguyễn Kim Hoa, Tầm Dương) và nhóm thừa nhận hư cấu ở mức độ nhất định (Chế Lan Viên, Nguyễn Minh Nguyên, Châu Giang).

Về định nghĩa thể loại, luận án khẳng định hồi ký là thể loại trần thuật từ ngôi tác giả kể về những biến cố trong quá khứ mà tác giả là người tham dự hoặc chứng kiến, qua đó thể hiện góc nhìn chủ quan của người viết về các sự thật khách quan. Luận án phân tích sự khác biệt giữa hồi ký với nhật ký (viết theo chiều thời gian thuận, mang tính tức thời) và tự truyện (tập trung thuần túy vào bản thể cá nhân, trong khi hồi ký mở rộng sang bức tranh thời đại).

Về phân loại, luận án đề xuất tiêu chí phân loại dựa trên chủ thể sáng tác, chia hồi ký sau năm 1975 thành 3 nhóm cơ bản:

• Hồi ký của các tướng lĩnh, chính trị gia và cựu binh cách mạng (tiêu biểu như hồi ký của Võ Nguyên Giáp, Văn Tiến Dũng, Chu Huy Mận, Phạm Văn Trà, Phùng Thế Tài, Đồng Sĩ Nguyên, Nguyễn Long Trảo, Vương Khả Sơn...).
• Hồi ký của các nhà văn (tiêu biểu như sáng tác của Tô Hoài, Bùi Ngọc Tấn, Nguyễn Công Hoan, Vũ Bằng, Lưu Trọng Lư, Tố Hữu, Anh Thơ, Huy Cận, Nguyên Hồng, Vũ Hoàng Chương, Quách Tấn, Ma Văn Kháng, Duy Khán, Sao Mai, Đặng Thị Hạnh, Đặng Anh Đào...).
• Hồi ký của các tầng lớp khác trong xã hội (nhà nghiên cứu âm nhạc Trần Văn Khê, nhạc sĩ Nguyễn Văn Tý, đạo diễn Đặng Nhật Minh, các cá nhân bình thường như Phạm Thị Trinh, Tâm Phan, Tâm Si-đa...).

Chương 2: Quá trình phục hiện ký ức trong hồi ký sau 1975

Chương 2 tập trung phân tích bản chất tâm lý và các giai đoạn tái hiện ký ức của chủ thể sáng tạo trong hồi ký sau năm 1975.

Luận án khẳng định ký ức không chỉ là chất liệu mà còn là cơ chế sàng lọc thông tin. Trí nhớ cá nhân mang tính lựa chọn tự nhiên, bị chi phối bởi các ấn tượng cảm xúc mạnh mẽ trong quá khứ chứ không lưu giữ cơ học toàn bộ sự kiện. Minh chứng rõ rệt được tác giả phân tích qua sự khác biệt trong việc tái hiện cùng một không gian sống thời ấu thơ giữa hai chị em ruột Đặng Thị Hạnh trong "Cô bé nhìn mưa" (ký ức khởi đầu gắn liền với hình ảnh cô bé ngồi nhìn ra mưa rào và ấn tượng về người dì út qua lời ru não nuột) và Đặng Anh Đào trong "Tầm xuân" (ký ức khởi đầu gắn với chiếc vành cánh bạc bị mất, hương vị món ăn thời thơ ấu và hình ảnh người dì rạng rỡ với chiếc kiềng vàng).

Luận án chỉ ra các quy luật chi phối dòng chảy ký ức:

• Sự thôi thúc từ hiện tại là khởi điểm: Sự hoài niệm thường bắt nguồn từ nhu cầu hồi cố, tổng kết cuộc đời của lớp người cao tuổi khi đã đi qua biến thiên lịch sử, hoặc từ khát vọng chia sẻ bản ngã, khẳng định bản thân của lớp tác giả trẻ trước các vấn đề xã hội đương đại.
• Sự kết tinh thành các biểu tượng nghệ thuật: Ký ức qua thời gian không tồn tại dưới dạng chi tiết rời rạc mà lắng đọng thành các biểu tượng trung tâm (như biểu tượng quê hương, gia đình, chiến trận, làng quê cũ) có khả năng liên kết và tương hỗ lẫn nhau để cấu tạo mạch tự sự.
• Vai trò của trí tưởng tượng: Luận án chứng minh rằng trong hồi ký, tưởng tượng không đồng nghĩa với bịa đặt sự kiện mà đóng vai trò lấp đầy các khoảng trống của trí nhớ, kết nối các mảnh vỡ ký ức rời rạc thành một chỉnh thể thẩm mỹ hoàn chỉnh và chân thực về mặt tâm lý.

Chương 3: Diễn ngôn về sự thật trong hồi ký sau 1975

Chương 3 vận dụng lý thuyết diễn ngôn để xem xét cấu trúc văn bản hồi ký qua sự tương tác giữa hai yếu tố: mã sự thật và mã nghệ thuật.

Dưới sự tác động của hệ tư tưởng xã hội thời kỳ đổi mới, quan niệm về sự thật trong văn học đã chuyển dịch từ tính đơn nhất, khẳng định tuyệt đối sang cái nhìn đa chiều, khách quan và tôn trọng tính phức hợp của con người. Luận án khảo sát sự biểu hiện của hai mã này trong ba nhóm tác phẩm:

• Trong hồi ký của các nhà văn: Diễn ra sự hòa kết nhuần nhuyễn giữa mã sự thật và mã nghệ thuật. Chủ thể diễn ngôn không chỉ hướng ngoại mà thực hiện cái nhìn tự biện, phản tư nghiêm khắc về chính bản thân mình (như trong "Cát bụi chân ai", "Chiều chiều" của Tô Hoài; các hồi ký của Nguyễn Công Hoan, Vũ Bằng, Xuân Diệu). Đồng thời, hình tượng bạn bè nghệ sĩ được miêu tả ở cự ly gần, giải huyền thoại, thể hiện đầy đủ những nét đẹp tài hoa lẫn thói quen đời thường, thậm chí cả bi kịch cá nhân (như chân dung Nguyễn Tuân, Nguyên Hồng, Xuân Diệu qua ngòi bút Tô Hoài; chân dung đồng nghiệp trong hồi ký Bùi Ngọc Tấn).
• Trong hồi ký của các tướng lĩnh, chính trị gia và cựu binh: Mã sự thật chiếm vị trí ưu trội tuyệt đối. Giá trị của tác phẩm gắn liền với tính chính xác của tư liệu lịch sử, các quyết sách chiến dịch, diễn biến chiến trận. Điểm mới sau năm 1975 là bên cạnh tượng đài người anh hùng sử thi, tác phẩm bắt đầu khắc họa người chỉ huy và người lính trong sinh hoạt đời thường, ghi lại những tổn thất, gian khổ và nỗi đau mất mát của chiến tranh một cách chân thực.
• Trong hồi ký của các tầng lớp khác: Mã nghệ thuật đóng vai trò hỗ trợ, tổ chức cho mã sự thật. Các tác phẩm của giới làm nghệ thuật (Trần Văn Khê, Đặng Nhật Minh) hay người dân bình thường sử dụng lối kể giản dị, cảm xúc chân thành để làm nổi bật sự thật về số phận cá nhân và bài học nhân sinh.

Chương 4: Sự giao thoa thể loại của hồi ký sau 1975

Chương 4 phân tích xu hướng vận động của hồi ký sau năm 1975 theo hướng phá vỡ đường biên thể loại truyền thống để dung nạp các yếu tố của trữ tình và tiểu thuyết.

Chất trữ tình trong hồi ký: Thể hiện qua sự trỗi dậy mạnh mẽ của cái tôi nội cảm. Dòng tự sự sự kiện thường xuyên bị gián đoạn bởi các đoạn văn biểu cảm, chiêm nghiệm triết lý và sự xuất hiện của các bức tranh thiên nhiên giàu rung cảm thẩm mỹ, biến văn bản hồi ký thành những trang văn đậm chất thơ (tiêu biểu trong hồi ký của Đặng Thị Hạnh, Đặng Anh Đào, Anh Thơ, Huy Cận).

Chất tiểu thuyết trong hồi ký: Thể hiện qua ba phương diện kỹ thuật:

• Kết cấu hiện đại: Tác phẩm phá vỡ trật tự biên niên thời gian tuyến tính để tổ chức theo dòng ý thức, lắp ghép các mảnh hồi ức, sử dụng kết cấu đồng hiện và đảo trật tự thời gian.
• Nghệ thuật xây dựng nhân vật có độ dư: Nhân vật không còn được khắc họa một chiều, bất biến mà xuất hiện với chiều sâu tâm lý phức tạp, đầy mâu thuẫn nội tâm và hành vi chưa được định hình sẵn.
• Kỹ thuật tự sự tạo tính đa thanh: Người trần thuật xưng "tôi" không còn độc quyền chân lý mà để cho tiếng nói, điểm nhìn của các nhân vật khác cùng cất lên, tạo ra sự đối thoại và tranh biện ngầm trong văn bản.

Các biến thể thể loại: Luận án phân tích hai dạng thức biến thể nổi bật gồm "hồi ký – tự truyện" (nơi ranh giới giữa lịch sử thời đại và tiểu sử đời tư bị xóa mờ) và "hồi ký ẩn danh tiểu thuyết" (tác phẩm sử dụng chất liệu hồi ức cá nhân có thật nhưng khoác lớp vỏ kết cấu và nhân vật hư cấu của tiểu thuyết).

Kết quả và những đóng góp mới

Về mặt lý luận, luận án đã:

• Khẳng định hồi ký là một thể loại độc lập trong hệ thống thể ký tự sự, xác lập hệ thống đặc trưng thể loại dựa trên cơ chế ký ức và cấu trúc diễn ngôn sự thật, phân định ranh giới rõ ràng giữa hồi ký với nhật ký, tự truyện, tiểu sử và tiểu thuyết.
• Vận dụng thành công lý thuyết diễn ngôn và tâm lý học sáng tạo vào nghiên cứu thể loại, chỉ ra cơ chế tương tác biện chứng giữa mã sự thật và mã nghệ thuật trong quá trình hình thành văn bản hồi ký.
• Làm rõ quy luật vận động nội tại của hồi ký thời kỳ sau năm 1975 thông qua xu hướng giao thoa với chất trữ tình và chất tiểu thuyết, cũng như sự xuất hiện của các biến thể thể loại.

Về mặt thực tiễn, luận án đã:

• Cung cấp một khảo sát toàn diện, có hệ thống về diện mạo hồi ký Việt Nam giai đoạn từ sau năm 1975 đến năm 2017, bao quát cả ba nhóm tác giả: nhà văn; tướng lĩnh, chính trị gia; và các tầng lớp xã hội khác.
• Đưa ra những nhận định khoa học, khách quan về giá trị tư liệu lịch sử và giá trị nghệ thuật của hàng loạt tác phẩm hồi ký xuất bản trong thời kỳ đổi mới.

Về mặt ứng dụng:

• Kết quả nghiên cứu bổ sung nguồn tư liệu và khung lý thuyết phục vụ cho việc giảng dạy, học tập các học phần Lí luận văn học (chuyên đề Thể loại văn học) và Văn học Việt Nam hiện đại tại các trường đại học, cao đẳng.
• Cung cấp tiêu chí thể loại học giúp các nhà phê bình và biên tập viên xuất bản đánh giá, phân loại chính xác các tác phẩm ghi chép quá khứ trên thị trường sách hiện nay.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của luận án:

• Phạm vi tư liệu chủ yếu tập trung vào các văn bản hồi ký đã được xuất bản chính thức thành sách in và được giới nghiên cứu thừa nhận. Luận án chưa thể khảo sát hết mảng hồi ký tự phát trên không gian mạng xã hội, nhật ký điện tử (blog) của thế hệ tác giả trẻ, nơi có những hình thức biểu đạt mới mẻ của thời kỳ công nghệ số.
• Luận án chủ động loại trừ các tác phẩm có yếu tố tranh cãi gay gắt về đời tư hoặc bị nghi ngờ về mặt đạo đức sáng tác, do đó chưa phân tích sâu khía cạnh tiếp nhận xã hội học và các phản ứng pháp lý, đạo đức nảy sinh từ sự va chạm giữa quyền tự do trần thuật của tác giả và quyền bảo vệ đời tư của các nhân vật liên quan.

Hướng nghiên cứu tiếp:

• Mở rộng khảo sát hồi ký số, hồi ký phi truyền thống được công bố trên nền tảng Internet và các mạng xã hội của thế hệ tác giả đương đại.
• Nghiên cứu sâu hơn về tâm lý tiếp nhận và xã hội học văn học đối với thể loại hồi ký, đặc biệt là các vấn đề liên quan đến giới hạn đạo đức và pháp lý trong việc công bố sự thật đời tư.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo thiết thực cho các nhóm đối tượng:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học và sinh viên ngành Văn học, Báo chí, Xuất bản: Có thể tham khảo phương pháp tiếp cận thể loại kết hợp lý thuyết diễn ngôn và tâm lý học sáng tạo; sử dụng khung lý thuyết của luận án để phân tích các tác phẩm tự sự phi hư cấu.
• Giảng viên đại học và cao đẳng: Sử dụng Chương 1 và Chương 4 làm tài liệu bài giảng cho chuyên đề thể loại văn học, tiến trình văn học Việt Nam sau năm 1975, hoặc chuyên đề văn xuôi thời kỳ đổi mới.
• Các nhà phê bình văn học và biên tập viên nhà xuất bản: Tham khảo tiêu chí phân định mã sự thật và mã nghệ thuật trong Chương 3 để thẩm định, biên tập và đánh giá các bản thảo hồi ký, tự truyện trước khi xuất bản.

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án phân định sự khác nhau giữa hồi ký và tự truyện dựa trên những tiêu chí nào? Theo văn bản luận án, sự khác biệt giữa hồi ký và tự truyện nằm ở tiêu điểm trần thuật và phạm vi phản ánh: tự truyện xoáy sâu vào câu chuyện của bản thân người viết (kể câu chuyện về cuộc đời), trong khi hồi ký thường kể câu chuyện rút ra từ đời sống, mở rộng biên độ phản ánh sang bức tranh thời đại và số phận của những người xung quanh mà tác giả từng chứng kiến hoặc tương tác.

2. Tiêu chuẩn nào được tác giả sử dụng để chọn lọc hoặc loại trừ tác phẩm khảo sát? Luận án lựa chọn các tác phẩm hồi ký tiêu biểu xuất bản sau năm 1975 đã được giới nghiên cứu và độc giả ghi nhận, thuộc ba nhóm: nhà văn; tướng lĩnh, chính trị gia, cựu binh; và các tầng lớp khác. Tác giả chủ động loại trừ các hồi ký có chi tiết phản cảm, xâm phạm đời tư gây hoài nghi về lập trường đạo đức (như của Đào Xuân Quý, Nguyễn Đăng Mạnh, Thương Tín) và các sáng tác dễ dãi, thiếu giá trị văn chương trên mạng xã hội.

3. "Mã sự thật" và "mã nghệ thuật" tương tác như thế nào trong hồi ký của các nhà văn sau năm 1975? Trong hồi ký của các nhà văn, mã sự thật và mã nghệ thuật hòa kết chặt chẽ với nhau. Mã sự thật cung cấp hệ thống tư liệu đời tư, sinh hoạt văn giới và bối cảnh lịch sử xác thực; trong khi mã nghệ thuật tổ chức điểm nhìn tự biện, sử dụng các thủ pháp xây dựng chân dung tâm lý và nghệ thuật ngôn từ, giúp tác phẩm vừa đảm bảo tính chân thực lịch sử vừa có giá trị thẩm mỹ tương đương các tác phẩm truyện ngắn hay tiểu thuyết.

4. Vai trò của trí tưởng tượng trong hồi ký được luận án lý giải ra sao? Luận án khẳng định tưởng tượng trong hồi ký không phải là sự bịa đặt sự kiện phi thực tế, mà là sự hỗ trợ tất yếu của tâm lý sáng tạo nhằm tái hiện các chi tiết cảm xúc, làm sống dậy các không gian quá khứ và kết nối các mắt xích ký ức rời rạc thành một chỉnh thể hoàn chỉnh, chân thực về mặt tâm lý và logic nghệ thuật.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của Trần Thị Hồng Hoa là công trình nghiên cứu hệ thống về thể loại hồi ký trong văn học Việt Nam giai đoạn từ sau năm 1975 đến năm 2017 dưới góc độ lý luận thể loại. Bằng việc kết hợp thi pháp học, lý thuyết diễn ngôn và tâm lý học sáng tạo, tác giả đã làm sáng tỏ cơ chế phục hiện ký ức, sự tương tác giữa mã sự thật và mã nghệ thuật, cũng như quy luật giao thoa thể loại với chất trữ tình và chất tiểu thuyết. Công trình góp phần bổ sung lý luận về thể ký tự sự và cung cấp nguồn tư liệu học thuật giá trị cho công tác nghiên cứu, giảng dạy văn học Việt Nam hiện đại.

Trích đoạn nội dung tài liệu

đặt vấn đề nhìn nhận ký như một loại hình diễn ngôn, giải quyết một loạt vấn đề của thể loại dưới góc nhìn mới. Tất nhiên, chúng tôi không đồng ý với tác giả khi coi ký là một “loại hình” (đứng từ góc độ lý luận, ký chỉ nên được xem xét với tư cách một thể loại, đồng đẳng với các thể loại khác như thơ, truyện, tiểu thuyết,…) nhưng chúng tôi khá tán thành với cách tác giả bóc tách đặc trưng của ký. Trên quan điểm của lý thuyết diễn ngôn, người viết đã phân tích giá trị của các tác phẩm ký qua các “mã” từ mã thể loại đến mã tư tưởng hệ. Hướng nghiên cứu này gợi mở cho chúng tôi thêm một cách tiếp cận mới về đặc trưng thể loại của ký.

Có thể nói, đặc trưng của ký không chỉ dừng lại ở đặc điểm viết về người thật việc thật hay có sử dụng hư cấu hay không mà “phải là loại văn xuôi tự sự trần thuật những người thật việc thật với những đặc điểm riêng biệt trong mức độ và tính chất hư cấu, trong vai trò của người trần thuật cùng mối liên hệ giữa nó với đặc điểm của kết cấu và cốt truyện… thì mới làm nên đặc trưng của ký” [148, 280]. Bản thân tác giả Tô Hoài cũng nhận xét: “Thể truyện đòi hỏi sáng tạo trên cơ sở tổng hợp thực tế. Thể ký cần tổng hợp thực tế rồi sáng tạo thông qua những điều mắt thấy tai nghe. Những đặc điểm có tính chất quy định thể loại ấy không hạn chế sự sáng tạo.

Hạn chế hay không chỉ do tư tưởng, vốn sống và sở trường, tài năng mọi mặt của người viết mà thôi” [63, 22]. Ký, trong bản chất thể loại, đã luôn dung nạp những sự sáng tạo, hư cấu của chủ thể trần thuật ở một giới hạn nhất định. 11 c Tóm lại, chúng tôi cho rằng ký là một thể loại văn học nằm trong loại hình văn xuôi tự sự mang những đặc trưng nổi bật như sau: - Tính chất nổi trội của ký là tính tự sự nhưng bên cạnh đó, tùy thuộc vào đặc trưng của các tiểu loại/ thể tài, ký hoàn toàn có thể dung nạp tính chất trữ tình, chính luận. Những yếu tố này chính là những suy nghĩ, cảm xúc thật của người viết xuất phát từ quá trình tiếp xúc, cảm thụ những sự kiện có thật nên trong ký luôn có sự kết hợp giữa tính khách quan và tính chủ quan.

- Khác với nhân vật trong các tác phẩm truyện hay tiểu thuyết thường là một nhân vật được làm mới hoàn toàn thì nhân vật của ký là do nhà văn tái tạo theo nguyên hình một con người có thật. Trong ký, sự trung thực đến mức tối đa với người thật việc thật là một tính tất yếu, một nguyên tắc. Tuy nhiên, giữa những tư liệu bề bộn của đời sống, người viết ký luôn phải biết chọn lọc các chi tiết sinh động và tiêu biểu nhất để tái tạo thành các hình tượng nghệ thuật điển hình. Nhà văn không đưa hết mọi chi tiết vào tác phẩm nhưng chi tiết nào đã được chọn đưa vào tác phẩm thì phải đảm bảo độ chính xác cao.

- Phương pháp sáng tạo nghệ thuật và khái quát hiện thực của ký không phải là “ghép những hiện tượng thuộc nhiều người, nhiều việc vào một nhân vật, một hoàn cảnh, mà là phương pháp đúc những hiện tượng thuộc riêng một người thật, việc thật thành một nhân vật, một hoàn cảnh trung thực đến mức tối đa với người thật, việc thật nhà văn đã chọn” [115, 564]. Trên cơ sở tôn trọng sự thật đến mức tối đa, không bịa đặt, không bóp méo sự thật, ký có thể sử dụng linh hoạt các phong cách và bút pháp khác nhau.