Luận văn thạc sĩ nghiên cứu hiện trạng và tăng cường sinh kế của đồng bào dân tộc thiểu số sống dựa vào rừng tại vùng đệm khu atk định hóa huyện định hóa tỉnh thái nguyên

Luận văn thạc sĩ phân tích hiện trạng và đề xuất giải pháp tăng cường sinh kế cho đồng bào dân tộc thiểu số tại vùng đệm Khu ATK Định Hóa, Thái Nguyên.

• Tác giả: Vũ Đức Công
• Người hướng dẫn: TS. Trần Công Quân
• Trường học: Đại học Nông Lâm Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Lâm học
• Đề tài: Nghiên cứu hiện trạng và tăng cường sinh kế của đồng bào dân tộc thiểu số sống dựa vào rừng tại vùng đệm khu ATK Định Hóa, huyện Định Hóa, tỉnh Thái Nguyên
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC HÌNH
• MỞ ĐẦU
• Mục tiêu đề tài
• Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài
• 1. Chương 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU
• 1.1. Cơ sở khoa học của vấn nghiên cứu
• 1.1.1. Một số khái niệm liên quan đến đề tài
• 1.1.2. Phân tích sinh kế bền vững của người dân
• 1.2. Tổng quan nghiên cứu về sinh kế của người dân sống dựa vào rừng trên thế giới và Việt Nam
• 1.2.1. Tổng quan nghiên cứu về vùng đệm và sinh kế của người dân sống dựa vào rừng trên thế giới
• 1.2.2. Tổng quan nghiên cứu về vùng đệm và sinh kế người dân dựa vào rừng ở Việt Nam
• 1.3. Quá trình hình thành và phát triển của Ban quản lý rừng ATK Định Hoá
• 1.4. Tổng quan về khu vực nghiên cứu
• 1.4.1. Điều kiện tự nhiên
• 1.4.2. Điều kiện kinh tế - xã hội
• 1.4.3. Đánh giá chung về điều kiện của khu vùng đệm ATK Định Hoá
• 2. Chương 2: ĐỐI TƯỢNG, PHẠM VI, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu
• 2.1.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.1.2. Phạm vi nghiên cứu
• 2.2. Nội dung nghiên cứu
• 2.3. Phương pháp nghiên cứu
• 2.3.1. Cách tiếp cận của đề tài
• 2.3.2. Phương pháp nghiên cứu cụ thể
• 2.3.3. Phương pháp phân tích và xử lý số liệu
• 2.3.4. Hệ thống các chỉ tiêu phân tích đánh giá trong nghiêm cứu
• 3. Chương 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. Hiện trạng đất đai, trữ lượng rừng và các chủ quản lý rừng thuộc Ban quản lý rừng ATK Định Hóa, huyện Định Hóa
• 3.1.1. Hiện trạng sử dụng đất đai thuộc Ban quan lý rừng ATK Định Hoá
• 3.1.2. Trữ lượng rừng các xã thuộc Ban quản lý rừng ATK Định Hoá
• 3.1.3. Hiện trạng chủ quản lý đất đai thuộc Ban quản lý rừng ATK Định Hoá
• 3.2. Đánh giá tình hình sản xuất và đời sống của đồng bào dân tộc thiểu số sống dựa vào rừng tại khu ATK Định Hoá
• 3.2.1. Thông tin chung về các chủ hộ được điều tra thuộc các xã
• 3.2.2. Nghề nghiệp của các chủ hộ điều tra
• 3.2.3. Diện tích bình quân đất đai của 03 nhóm hộ
• 3.2.4. Tổng hợp đánh giá ảnh hưởng của các yếu tố đến sinh kế của đồng bào dân thiểu số vùng đệm ATK Đình Hóa
• 3.3. Đánh giá nguồn sinh kế mà đồng bào dân tộc thiểu số sống dựa vào rừng tại khu ATK Định Hoá (2018)
• 3.3.1. Thu nhập của đồng bào dân tộc thiểu số từ sản xuất nông nghiệp
• 3.3.2. Thu nhập từ tài nguyên rừng
• 3.3.3. Cơ cấu các nguồn sinh kế (thu nhập) ccủa các hộ điều tra
• 3.4. Sử dụng tài nguyên rừng và nhận thức của người dân về quản lý bảo vệ tài nguyên rừng ở khu vực nghiên cứu
• 3.4.1. Hoạt động khai thác rừng thường xuyên của các nhóm hộ
• 3.4.2. Nhân thức về bảo vệ môi trường của các nhóm hộ ở khu vực
• 3.5. Đề xuất một số giải pháp tăng cường sinh kế của người dân tộc thiểu số có cuộc sống dựa vào rừng tại ATK Định Hoá, tỉnh Thái Nguyên
• 3.5.1. Các nguyên nhân dẫn đến tình trạng phụ thuộc vào nguồn tài nguyênrừng trong sinh kế của người dân tộc thiểu số tại vùng đệm ATK Định Hóa
• 3.5.2. Đề xuất giải pháp tăng cường sinh kế của đồng bào dân tộc thiểu số sống dựa vào rừng tại khu ATK Định Hóa, huyện Định Hóa
• KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Nghiên cứu hiện trạng sinh kế của đồng bào dân tộc thiểu số

Nghiên cứu đánh giá hiện trạng sinh kế của đồng bào dân tộc thiểu số tại vùng đệm ATK Định Hóa, Thái Nguyên cho thấy sự phụ thuộc lớn vào tài nguyên rừng. Các hộ gia đình chủ yếu dựa vào nông nghiệp và khai thác lâm sản để tạo thu nhập. Tuy nhiên, thu nhập từ các hoạt động này thấp và không ổn định, dẫn đến tình trạng nghèo đói kéo dài. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng việc sử dụng tài nguyên rừng chưa bền vững, gây áp lực lên hệ sinh thái.

1.1. Hiện trạng sử dụng đất và tài nguyên rừng

Hiện trạng sử dụng đất tại vùng đệm ATK Định Hóa cho thấy diện tích rừng đang bị thu hẹp do nhu cầu canh tác nông nghiệp và khai thác gỗ. Các hộ gia đình có diện tích đất canh tác nhỏ, trung bình khoảng 0,5-1 ha/hộ, không đủ để đảm bảo sinh kế. Tài nguyên rừng bị khai thác quá mức, đặc biệt là các loại lâm sản ngoài gỗ như măng, tre, nứa, dẫn đến suy thoái môi trường.

1.2. Thu nhập và cơ cấu sinh kế

Thu nhập của các hộ gia đình chủ yếu đến từ nông nghiệp (chiếm 60-70%), trong khi thu nhập từ rừng chỉ chiếm khoảng 20-30%. Cơ cấu sinh kế thiếu đa dạng, khiến các hộ dễ bị tổn thương trước các biến động kinh tế và thiên tai. Nghiên cứu cũng chỉ ra sự thiếu hụt các nguồn lực tài chính và kỹ năng để phát triển các hoạt động sinh kế mới.

II. Giải pháp tăng cường sinh kế bền vững

Để tăng cường sinh kế cho đồng bào dân tộc thiểu số, nghiên cứu đề xuất các giải pháp tập trung vào phát triển bền vững và bảo tồn văn hóa. Các giải pháp bao gồm đào tạo nghề, hỗ trợ tài chính, và phát triển các mô hình kinh tế hợp tác xã. Đồng thời, cần tăng cường năng lực quản lý tài nguyên rừng và khuyến khích các hoạt động du lịch cộng đồng để tạo thêm thu nhập.

2.1. Đào tạo nghề và hỗ trợ tài chính

Đào tạo nghề là một trong những giải pháp chính để giúp người dân đa dạng hóa sinh kế. Các khóa đào tạo về kỹ thuật nông nghiệp, chăn nuôi, và thủ công mỹ nghệ sẽ giúp nâng cao kỹ năng và tạo thêm cơ hội việc làm. Hỗ trợ tài chính thông qua các chương trình vay vốn ưu đãi sẽ giúp các hộ gia đình đầu tư vào các hoạt động sản xuất hiệu quả hơn.

2.2. Phát triển hợp tác xã và du lịch cộng đồng

Mô hình hợp tác xã được đề xuất để tăng cường liên kết giữa các hộ gia đình, giúp họ tiếp cận thị trường và nguồn lực tốt hơn. Du lịch cộng đồng là một hướng đi tiềm năng, khai thác giá trị văn hóa và cảnh quan tự nhiên của vùng đệm ATK Định Hóa để thu hút khách du lịch, tạo thêm nguồn thu nhập bền vững.

III. Chính sách hỗ trợ và phát triển kinh tế địa phương

Nghiên cứu nhấn mạnh vai trò của chính sách hỗ trợ từ chính quyền địa phương và các tổ chức phi chính phủ trong việc thúc đẩy phát triển kinh tế địa phương. Các chính sách cần tập trung vào việc cải thiện cơ sở hạ tầng, nâng cao chất lượng giáo dục và y tế, và tăng cường quản lý tài nguyên rừng.

3.1. Cải thiện cơ sở hạ tầng và dịch vụ công

Việc đầu tư vào cơ sở hạ tầng như đường giao thông, hệ thống cấp nước, và điện lưới sẽ giúp cải thiện điều kiện sống và sản xuất của người dân. Đồng thời, nâng cao chất lượng giáo dục và y tế sẽ giúp tăng cường năng lực và sức khỏe của cộng đồng, tạo nền tảng cho phát triển bền vững.

3.2. Tăng cường quản lý tài nguyên rừng

Các chính sách quản lý tài nguyên rừng cần được thực hiện nghiêm ngặt, kết hợp với việc giáo dục và nâng cao nhận thức của người dân về bảo tồn rừng. Các chương trình khoán bảo vệ rừng và chi trả dịch vụ môi trường rừng cần được mở rộng để khuyến khích người dân tham gia bảo vệ và phát triển rừng bền vững.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Việt Nam hiện có khoảng 24 đến 30 triệu người dân sinh sống phụ thuộc vào tài nguyên rừng, trong đó phần lớn là đồng bào dân tộc thiểu số cư trú tại các khu vực vùng sâu, vùng xa và vùng đệm các khu rừng đặc dụng. Theo số liệu thống kê quốc gia, nhóm đồng bào dân tộc thiểu số chiếm dưới 15% dân số nhưng chiếm tới 47% tổng số người nghèo trên cả nước. Tại khu vực vùng đệm di tích lịch sử An toàn khu Định Hóa (khu ATK Định Hóa), huyện Định Hóa, tỉnh Thái Nguyên, đời sống của người dân địa phương chủ yếu dựa vào sản xuất nông lâm nghiệp truyền thống và khai thác lâm sản. Mặc dù Ban Quản lý rừng ATK Định Hóa được giao quản lý tổng diện tích đất lâm nghiệp lên tới 23.519,52 ha, đời sống của cộng đồng dân cư thuộc các dân tộc Tày, Nùng, Dao, Sán Chí vẫn đối mặt với nhiều khó khăn, thiếu hụt tư liệu sản xuất và dễ bị tổn thương trước các biến động kinh tế xã hội.

Mục tiêu trọng tâm của nghiên cứu là đánh giá một cách toàn diện thực trạng sinh kế của đồng bào dân tộc thiểu số sống dựa vào rừng tại vùng đệm ATK Định Hóa, phân tích mức độ tác động của tài nguyên rừng đến thu nhập của hộ gia đình, đồng thời xác định các yếu tố then chốt chi phối cấu trúc sinh kế. Từ các căn cứ khoa học này, đề tài xây dựng hệ thống giải pháp khả thi nhằm thúc đẩy phát triển sinh kế bền vững, vừa nâng cao thu nhập cho người dân, vừa giảm áp lực xâm hại lên hệ sinh thái rừng đặc dụng và rừng phòng hộ. Phạm vi nghiên cứu được triển khai tập trung tại 3 xã trung tâm gồm Phú Đình, Điềm Mặc và Thanh Định trong giai đoạn từ năm 2015 đến năm 2018, với dữ liệu điều tra thực địa chuyên sâu được thu thập trong năm 2018. Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa thực tiễn to lớn trong việc hỗ trợ chính quyền địa phương hoàn thành mục tiêu giảm tỷ lệ hộ nghèo trên 6,95% mỗi năm, tạo sinh kế ổn định cho lực lượng lao động nông nghiệp chiếm 71,5% tổng số 57.087 lao động trên toàn huyện Định Hóa.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng khung phân tích sinh kế bền vững (SLA) do Bộ Phát triển Quốc tế Vương quốc Anh (DFID) ban hành, kết hợp với lý thuyết quản lý tài nguyên thiên nhiên dựa vào cộng đồng và lý thuyết giải quyết xung đột vùng đệm khu bảo tồn. Khung phân tích sinh kế bền vững xem xét sinh kế của hộ gia đình thông qua sự tương tác giữa 5 nguồn vốn cơ bản:

• Vốn tự nhiên: Bao gồm quỹ đất sản xuất nông nghiệp, đất lâm nghiệp với 16.605,66 ha rừng tự nhiên giàu trữ lượng, nguồn nước đầu nguồn và các loại lâm sản ngoài gỗ như măng, tre nứa, nấm hương, cây dược liệu.
• Vốn con người: Phản ánh trình độ học vấn, kinh nghiệm canh tác, tình trạng sức khỏe và quy mô lao động của hộ gia đình (trung bình 71,5% lao động tại địa phương là lao động nông nghiệp phổ thông).
• Vốn xã hội: Thể hiện qua mạng lưới quan hệ họ tộc, tổ chức đoàn thể (Hội Nông dân, Hội Phụ nữ), các thiết chế luật tục truyền thống và sự gắn kết cộng đồng thôn bản trong quản lý bảo vệ rừng.
• Vốn vật chất: Gồm nhà ở, công cụ sản xuất, chuồng trại chăn nuôi, hệ thống giao thông liên xã và cơ sở hạ tầng thiết yếu (100% số hộ được sử dụng điện lưới quốc gia).
• Vốn tài chính: Nguồn thu nhập bằng tiền mặt từ nông nghiệp, tiền công nhận khoán bảo vệ rừng (theo mức 400.000 đồng/ha/năm quy định tại Nghị định 75/2015/NĐ-CP), tiền chi trả dịch vụ môi trường rừng, tiền tích lũy và khả năng tiếp cận vốn vay tín dụng chính sách.

Bên cạnh đó, đề tài vận dụng các khái niệm pháp lý chuẩn mực gồm: khái niệm vùng đệm theo Luật Lâm nghiệp 2017 và Thông tư 10/2014/TT-BNN&PTNT; khái niệm dân tộc thiểu số theo Nghị định 05/2011/NĐ-CP; cùng các tiêu chuẩn nghèo đa chiều quy định tại Quyết định 59/2015/QĐ-TTg.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của đề tài bao gồm dữ liệu thứ cấp và dữ liệu sơ cấp. Dữ liệu thứ cấp được thu thập từ các báo cáo kiểm kê rừng của Chi cục Kiểm lâm tỉnh Thái Nguyên, số liệu niên giám thống kê của Cục Thống kê tỉnh Thái Nguyên và các báo cáo tổng kết hoạt động giai đoạn 2015 - 2018 của Ban Quản lý rừng ATK Định Hóa. Dữ liệu sơ cấp được thu thập thông qua khảo sát thực địa từ tháng 7 đến tháng 12 năm 2018.

Về quy mô mẫu và phương pháp chọn mẫu: Đề tài áp dụng phương pháp chọn mẫu ngẫu nhiên phân tầng theo công thức tính cỡ mẫu của Nguyễn Hải Tuất (2003) với độ tin cậy 95% và sai số tiêu chuẩn 5%. Tổng số phiếu phát ra là 180 hộ tại 3 xã đại diện (Phú Đình, Điềm Mặc, Thanh Định, mỗi xã 60 hộ). Sau quá trình làm sạch dữ liệu và loại bỏ các phiếu không đạt yêu cầu, mẫu nghiên cứu chính thức bao gồm 130 hộ gia đình thuộc 3 nhóm kinh tế: hộ khá, hộ trung bình và hộ nghèo.

Về phương pháp phân tích: Nghiên cứu kết hợp phương pháp thống kê mô tả, phân tổ thống kê, kiểm định phi tham số Kruskal-Wallis và kiểm định Chi-square trên phần mềm SPSS 15 nhằm so sánh sự khác biệt giữa các nhóm hộ về đặc điểm nhân khẩu, đất đai và thu nhập. Lý do lựa chọn mô hình hồi quy tuyến tính đa biến OLS (sử dụng phần mềm STATA 14PM) là để lượng hóa chính xác mức độ tác động của 5 biến độc lập (độ tuổi chủ hộ, trình độ học vấn, số lao động, diện tích đất nông lâm nghiệp và biến giả tham gia tập huấn quản lý bảo vệ rừng) đến biến phụ thuộc là thu nhập bình quân/hộ/năm, giúp kiểm soát tốt các yếu tố nhiễu trong điều kiện kinh tế hộ vùng cao.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, về hiện trạng tài nguyên và cơ chế quản lý đất đai: Tổng diện tích đất lâm nghiệp do Ban Quản lý rừng ATK Định Hóa quản lý là 23.519,52 ha, trong đó đất có rừng chiếm 88,13% (tương đương 20.770,65 ha). Rừng tự nhiên chiếm ưu thế tuyệt đối với 16.605,66 ha (chiếm 70,56% đất lâm nghiệp), rừng trồng đạt 4.088,64 ha (17,35%) và đất chưa có rừng là 2.519,52 ha (10,69%). Về trữ lượng, rừng tự nhiên đạt 668.922 m3 gỗ và hơn 2.000.000 cây tre nứa vầu. Về phân cấp quản lý, toàn bộ 7.539,98 ha rừng đặc dụng do Ban Quản lý trực tiếp phụ trách; trong khi đó, 91,21% diện tích rừng sản xuất (tương đương 12.568,60 ha) đã được giao trực tiếp cho các hộ gia đình quản lý và sử dụng lâu dài.

Thứ hai, về đặc điểm chủ hộ và trình độ học vấn: Chủ hộ phần lớn là nam giới (chiếm 83,44%), độ tuổi trung bình của chủ hộ nhóm khá là 50,52 tuổi, nhóm trung bình là 46,67 tuổi và nhóm nghèo là 53,12 tuổi. Cơ cấu dân tộc gồm người Tày chiếm 55,00% đến 61,67%, người Nùng chiếm 13,33% đến 16,67%, người Kinh chiếm 10,00% đến 13,33%, người Dao chiếm 5,00% đến 11,67% và người Sán Chí chiếm 3,33% đến 6,67%. Trình độ học vấn của chủ hộ ở mức rất thấp: không có chủ hộ nào tốt nghiệp THPT, cao đẳng hay đại học. Tỷ lệ chủ hộ có trình độ tiểu học chiếm đa số với 84,34% ở hộ khá, 69,33% ở hộ trung bình và 76,63% ở hộ nghèo. Đáng chú ý, tỷ lệ chủ hộ chưa học hết tiểu học hoặc tái mù chữ ở nhóm hộ nghèo lên tới 19,67%, cao gấp 4,5 lần so với nhóm hộ khá (4,33%), sự khác biệt này có ý nghĩa thống kê với giá trị p = 0,048 qua kiểm định Kruskal-Wallis.

Thứ ba, về cơ cấu nghề nghiệp và sự phân hóa nguồn thu sinh kế: Hoạt động nông nghiệp thuần túy là nguồn sống chính của 91,67% hộ nghèo, 84,00% hộ trung bình và 60,00% hộ khá. Thu nhập trực tiếp từ lâm nghiệp mới chỉ xuất hiện ở 25,33% hộ khá, 16,00% hộ trung bình và chỉ vỏn vẹn 8,33% hộ nghèo. Các ngành nghề phi nông nghiệp (buôn bán nhỏ, làm dịch vụ, gia công) chỉ chiếm 14,67% và hoàn toàn chỉ thuộc về nhóm hộ khá.

Thứ tư, về các nhân tố chi phối thu nhập hộ: Kết quả ước lượng mô hình hồi quy tuyến tính khẳng định diện tích đất nông lâm nghiệp (hệ số hồi quy dương có ý nghĩa ở mức 1%), số lượng lao động trong hộ và việc được tham gia các lớp tập huấn kỹ thuật quản lý bảo vệ rừng là những yếu tố đóng góp tích cực và mạnh mẽ nhất vào việc gia tăng thu nhập hàng năm của hộ gia đình.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân chính dẫn đến tình trạng hộ nghèo phụ thuộc nặng nề vào khai thác tài nguyên rừng tự nhiên và nông nghiệp tự cấp tự túc là do sự hạn chế nghiêm trọng về vốn con người và vốn tài chính. Trình độ học vấn thấp khiến người dân gặp nhiều khó khăn trong việc tiếp thu tiến bộ kỹ thuật mới, thiếu kỹ năng quản trị kinh tế hộ và khó tiếp cận thị trường tiêu thụ nông sản hàng hóa. Các sản phẩm khai thác từ rừng như củi đun, măng tươi, nấm rừng chủ yếu phục vụ nhu cầu sinh hoạt tại chỗ hoặc bán thô với giá trị gia tăng rất thấp.

So sánh với các nghiên cứu của Ngân hàng Thế giới và Viện Điều tra Quy hoạch Rừng tại các vùng miền núi phía Bắc, kết quả nghiên cứu tại ATK Định Hóa tái khẳng định rằng chiến lược đa dạng hóa sinh kế kết hợp nông lâm nghiệp là con đường tất yếu để thoát nghèo. Khi hộ gia đình được trang bị kiến thức kỹ thuật và có diện tích đất rừng sản xuất đủ lớn, họ có xu hướng chuyển đổi từ khai thác thụ động sang đầu tư thâm canh rừng trồng và phát triển cây công nghiệp dài ngày.

Để trực quan hóa các phát hiện nghiên cứu, dữ liệu về hiện trạng sử dụng đất có thể được trình bày thông qua biểu đồ tròn (pie chart) phân định rõ tỷ lệ 3 loại rừng (rừng sản xuất chiếm 58,59%, rừng phòng hộ chiếm 38,04% và rừng đặc dụng chiếm 32,06% tổng quỹ đất lâm nghiệp quy hoạch). Đồng thời, cơ cấu thu nhập và sự khác biệt về nghề nghiệp giữa 3 nhóm hộ nên được biểu diễn bằng biểu đồ cột xếp chồng (stacked bar chart), qua đó làm nổi bật sự áp đảo của sản xuất nông nghiệp ở nhóm hộ nghèo và mức độ đa dạng hóa ngành nghề ở nhóm hộ khá.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên các kết quả phân tích định lượng và thực tiễn vùng đệm ATK Định Hóa, 4 nhóm giải pháp chiến lược được đề xuất như sau:

• Phát triển mô hình kinh tế nông lâm kết hợp và trồng cây dược liệu dưới tán rừng: Ủy ban nhân dân huyện Định Hóa chủ trì phối hợp cùng Ban Quản lý rừng ATK hướng dẫn người dân mở rộng diện tích trồng xen các loài cây dược liệu có giá trị kinh tế cao như giảo cổ lam, khôi nhung, ba kích và trồng bổ sung các loài cây bản địa (lát hoa, trám, sấu). Mục tiêu cụ thể là nâng tỷ trọng thu nhập từ kinh tế dưới tán rừng lên mức 25% đến 30% trong tổng cơ cấu thu nhập hộ gia đình vào giai đoạn 2020 - 2023.
• Tăng cường tập huấn khuyến nông, khuyến lâm và chuyển giao tiến bộ khoa học kỹ thuật: Trạm Khuyến nông huyện Định Hóa phối hợp với Chi cục Kiểm lâm tỉnh Thái Nguyên tổ chức định kỳ các khóa đào tạo thực hành về kỹ thuật thâm canh rừng gỗ lớn, chế biến bảo quản lâm sản ngoài gỗ và kỹ thuật sao sấy chè an toàn. Đặt mục tiêu 100% hộ gia đình nhận khoán bảo vệ rừng được tham gia ít nhất 2 khóa đào tạo mỗi năm, phấn đấu tăng năng suất cây trồng nông lâm nghiệp thêm 15% trong giai đoạn 2020 - 2025.
• Hoàn thiện chính sách tín dụng ưu đãi và chi trả dịch vụ môi trường rừng: Chi nhánh Ngân hàng Chính sách Xã hội huyện Định Hóa kết hợp cùng Quỹ Bảo vệ và Phát triển rừng tỉnh Thái Nguyên triển khai giải ngân kịp thời tiền khoán bảo vệ rừng đạt mức tối thiểu 400.000 đồng/ha/năm theo Nghị định 75/2015/NĐ-CP. Đồng thời, mở rộng hạn mức cho vay ưu đãi từ 50 đến 100 triệu đồng/hộ với lãi suất thấp cho 100% hộ nghèo và cận nghèo có phương án sản xuất kinh doanh đồi rừng khả thi, thực hiện từ năm 2021 đến năm 2024.
• Đẩy mạnh phát triển du lịch sinh thái gắn liền với không gian di tích lịch sử văn hóa ATK: Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Thái Nguyên phối hợp với Ban Quản lý di tích và chính quyền các xã vùng đệm xây dựng các tuyến du lịch trải nghiệm sinh thái rừng gắn với văn hóa truyền thống của đồng bào Tày, Nùng. Phấn đấu thu hút lượng khách du lịch tăng trưởng 12% đến 15% mỗi năm, tạo việc làm dịch vụ phi nông nghiệp cho ít nhất 20% lao động địa phương giai đoạn 2022 - 2025.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và kết quả nghiên cứu của luận văn mang lại giá trị thực tiễn và học thuật cho 4 nhóm đối tượng cụ thể:

• Ban quản lý các khu rừng đặc dụng, rừng phòng hộ và cán bộ kiểm lâm địa bàn: Sử dụng tài liệu để tham khảo phương pháp đánh giá mức độ phụ thuộc của cộng đồng vùng đệm vào rừng, từ đó xây dựng các quy chế phối hợp tuần tra, giao khoán bảo vệ 23.519,52 ha đất rừng hiệu quả và giảm thiểu xung đột tài nguyên.
• Giảng viên, học viên cao học và sinh viên các chuyên ngành Lâm học, Quản lý tài nguyên rừng, Kinh tế nông nghiệp và Phát triển nông thôn: Khai thác khung lý thuyết sinh kế bền vững DFID, phương pháp điều tra chọn mẫu phân tầng 180 hộ và kỹ thuật xây dựng mô hình hồi quy tuyến tính OLS để ứng dụng vào các công trình nghiên cứu khoa học thực địa tương tự.
• Lãnh đạo Ủy ban nhân dân cấp huyện, xã và các cơ quan ban ngành quản lý nhà nước về công tác dân tộc: Vận dụng hệ thống số liệu thực chứng để hoạch định chính sách phân bổ ngân sách, lồng ghép các chương trình mục tiêu quốc gia giảm nghèo bền vững và phát triển kinh tế xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số.
• Các tổ chức phi chính phủ và các đơn vị quản lý dự án phát triển quốc tế: Sử dụng cơ sở dữ liệu làm tài liệu tham chiếu tin cậy để thiết kế, thẩm định và tài trợ các dự án bảo tồn đa dạng sinh học gắn với phát triển sinh kế cộng đồng tại vùng Trung du và Miền núi phía Bắc.

Câu hỏi thường gặp

Câu hỏi 1: Tài nguyên rừng đóng góp như thế nào vào cơ cấu thu nhập của hộ nghèo tại vùng đệm ATK Định Hóa? Trả lời: Tài nguyên rừng đóng vai trò là nguồn trợ cấp sinh tồn trực tiếp cho hộ nghèo thông qua việc cung cấp củi đun sinh hoạt, măng tươi và dược liệu tự nhiên. Tuy nhiên, chỉ có 8,33% hộ nghèo có nguồn thu tiền mặt đáng kể từ lâm nghiệp, thấp hơn rất nhiều so với tỷ lệ 25,33% ở nhóm hộ khá.

Câu hỏi 2: Trình độ học vấn của chủ hộ có ảnh hưởng như thế nào đến quyết định sinh kế? Trả lời: Trình độ học vấn chi phối trực tiếp đến khả năng tiếp cận thông tin và đa dạng hóa ngành nghề. Tại địa bàn nghiên cứu, có tới 19,67% chủ hộ nghèo chưa tốt nghiệp tiểu học hoặc tái mù chữ, dẫn đến việc họ bị động trong canh tác và phụ thuộc tới 91,67% vào nông nghiệp thuần túy.

Câu hỏi 3: Rừng sản xuất tại ATK Định Hóa hiện đang được phân cấp quản lý ra sao? Trả lời: Toàn bộ khu vực có 13.779,65 ha rừng sản xuất, trong đó chính quyền đã giao tới 91,21% (tương đương 12.568,60 ha) cho các hộ gia đình trực tiếp quản lý, sử dụng và hưởng lợi. Ban Quản lý rừng ATK chỉ trực tiếp quản lý 1.210,68 ha còn lại để làm mô hình trình diễn.

Câu hỏi 4: Chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng mang lại lợi ích gì cho người dân địa phương? Trả lời: Chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng và hỗ trợ giao khoán theo Nghị định 75/2015/NĐ-CP với mức 400.000 đồng/ha/năm tạo ra dòng tiền mặt ổn định, giúp bù đắp chi phí công lao động tuần tra và khuyến khích người dân đồng thuận bảo vệ 20.770,65 ha diện tích đất có rừng.

Câu hỏi 5: Phương pháp chọn mẫu 180 hộ tại 3 xã có đảm bảo tính đại diện khoa học cho toàn vùng không? Trả lời: Mẫu nghiên cứu hoàn toàn đảm bảo tính đại diện vì 3 xã Phú Đình, Điềm Mặc và Thanh Định là vùng lõi trung tâm di tích ATK Định Hóa. Cỡ mẫu được tính toán chuẩn xác theo công thức chọn mẫu ngẫu nhiên xác suất của Nguyễn Hải Tuất (2003) với độ tin cậy 95%.

Kết luận

• Luận văn đã phân tích toàn diện hiện trạng quản lý 23.519,52 ha đất lâm nghiệp với 20.770,65 ha đất có rừng và trữ lượng 668.922 m3 gỗ tự nhiên tại vùng đệm khu di tích quốc gia đặc biệt ATK Định Hóa.
• Nghiên cứu chỉ ra sự phân hóa sinh kế sâu sắc giữa các tầng lớp dân cư: 91,67% hộ nghèo phụ thuộc hoàn toàn vào nông nghiệp truyền thống manh mún, trong khi chỉ 25,33% hộ khá bước đầu tiếp cận chuỗi giá trị lâm nghiệp hàng hóa.
• Mô hình hồi quy tuyến tính khẳng định quy mô đất đai, nguồn lực lao động và hoạt động tập huấn kỹ thuật quản lý bảo vệ rừng là 3 nhân tố có ý nghĩa quyết định đến mức tăng trưởng thu nhập bình quân của hộ gia đình.
• Hệ thống 4 nhóm giải pháp được đề xuất đồng bộ gắn với mục tiêu nâng tỷ trọng thu nhập từ kinh tế dưới tán rừng lên 25% đến 30% và hỗ trợ vay vốn ưu đãi từ 50 đến 100 triệu đồng cho 100% hộ nghèo trong lộ trình 2020 - 2025.
• Các cơ quan quản lý nhà nước, viện nghiên cứu và chính quyền địa phương cần khẩn trương phối hợp triển khai nhân rộng mô hình nông lâm kết hợp và du lịch sinh thái bền vững, góp phần bảo tồn vững chắc di tích lịch sử ATK Định Hóa và nâng cao chất lượng đời sống đồng bào dân tộc thiểu số.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 3 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU 1. Cơ sở khoa học của vấn nghiên cứu 1. Một số khái niệm liên quan đến đề tài a) Khái niệm vùng đệm Theo Thông tư số 10/2014/TT-BNN&PTNT ngày 26 tháng 03 năm 2014, xác định các tiêu chí xác định vùng đệm như sau: 1. Tiêu chí xác định vùng đệm bên trong: Việc xác lập vùng đệm bên trong phải đáp ứng các tiêu chí sau: a) Khu vực đang có cộng đồng dân cư thôn, cụm dân cư sinh sống ổn định trước khi thành lập khu rừng đặc dụng, không có điều kiện di dân tái định cư ra khỏi khu rừng đặc dụng; có quy hoạch ổn định dân cư lâu dài tại chỗ phù hợp với quy hoạch của khu rừng đặc dụng; b) Diện tích vùng đệm bên trong được xác định trên cơ sở hiện trạng về đất, mặt nước sử dụng thực tế của các hộ sinh sống, canh tác ổn định trước khi thành lập khu rừng đặc dụng, nhưng tối đa không vượt quá 10% tổng diện tích khu rừng đặc dụng.

Tiêu chí xác định vùng đệm bên ngoài khu rừng đặc dụng: Việc xác lập vùng đệm bên ngoài khu rừng đặc dụng đáp ứng các tiêu chí sau: a) Khu vực có cộng đồng dân cư thôn sinh sống và hoạt động sản xuất kinh doanh, sinh hoạt theo truyền thống; b) Khu vực diện tích các thôn liền kề với ranh giới ngoài của khu rừng đặc dụng. Theo quy định tại Khoản 25 Điều 2 Luật Lâm nghiệp 2017 (có hiệu lực từ 01/01/2019) thì nội dung này được quy định như sau: Vùng đệm là vùng rừng, vùng đất, vùng mặt nước nằm sát ranh giới của khu rừng đặc dụng có tác dụng ngăn chặn, giảm nhẹ sự tác động tiêu cực đến khu rừng đặc dụng. Theo Lê Diên Dực (2002) cho rằng: Vùng đệm được xây dựng chính là để giải quyết các khó khăn đó, nhằm nâng cao cuộc sống cho các cộng đồng dân cư địa phương, tạo thêm công ăn việc làm cho họ để họ giảm bớt sức ép lên các khu bảo tồn và đồng thời giáo dục, động viên họ tích cực tham gia vào công tác bảo tồn. “Vùng đệm là những vùng được xác định ranh giới rõ ràng, có hoặc không có rừng, nằm 4 ngoài ranh giới của khu bảo tồn và được quản lý để nâng cao việc bảo tồn của khu bảo tồn và của chính vùng đệm, đồng thời mang lại lợi ích cho nhân dân sống quanh khu bảo tồn.

Điều này có thể thực hiện được bằng cách áp dụng các hoạt động phát triển cụ thể, đặc biệt góp phần vào việc nâng cao đời sống kinh tế-xã hội của các cư dân sống trong vùng đệm”. b) Dân tộc thiểu số là gì Lê Diên Dực (2002), cho rằng: Dân tộc thiểu số được định nghĩa tại Khoản 2 Điều 4 Nghị định 05/2011/NĐ-CP về công tác dân tộc như sau:“Dân tộc thiểu số” là những dân tộc có số dân ít hơn so với dân tộc đa số trên phạm vi lãnh thổ nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Vùng dân tộc thiểu số là địa bàn có đông các dân tộc thiểu số cùng sinh sống ổn định thành cộng đồng trên lãnh thổ nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Dân tộc thiểu số rất ít người là dân tộc có số dân dưới 10.

Hiện nay, dân tộc đa số là dân tộc Kinh (Việt), 53 dân tộc còn lại là dân tộc thiểu số. Theo Tổng điều tra năm 2016, dân tộc Kinh chiếm 86,2% dân số toàn quốc; 6 dân tộc có số dân gần một triệu trở lên là Tày, Thái, Mường, Khơme, Nùng, Hmông; 16 dân tộc thiểu số ít người có số dân dưới 10.000 là La hủ, La ha, Pà thẻn, Lự, Ngái, Chứt, Lô lô, Mảng, Cờ lao, Bố y, Cống, Si la, Pu péo, Rơ măm, Brâu, Ơ đu. c) Sinh kế của người dân địa phương Một sinh kế bao gồm năng lực tiềm tàng, tài sản (cửa hàng, nguồn tài nguyên, đất đai, đường xá) và các hoạt động cần có để kiếm sống. Có quan điểm khác cho rằng: Theo Uỷ ban Phát triển Quốc tế (Vương quốc Anh), một sinh kế baogồm 3 thành tố chính: Nguồn lực và khả năng mà con người có được, chiến lược sinh kế và kết quả sinh kế.

Kết quả của sinh kế là những thay đổi có lợi cho sinh kế của cộng đồng. Nhờ các chiến lược sinh kế mang lại cụ thể là thu nhập cao hơn, nâng cao đời sống văn hoá, tinh thần, cuộc sống ổn định hơn, giảm rủi ro, đảm bảo tốt hơn an toàn lương thực và sử dụng bền vững hơn nguồn tài nguyên thiên nhiên (dẫn theoLê Văn Kỳ, Ngô Đức Thịnh và Nguyễn Quang Lê (2007). 5 d) Người dân có sinh kế sống dựa vào rừng: Tiếp cận sinh kế là khái niệm tương đối mới mẻ. Nó phản ánh bức tranh tổng hợp các sinh kế của người dân hay cộng đồng, chứ không chỉ theo phương thức truyền thống chú trọng đến một hoặc hai sinh kế (chẳng hạn như: trồng trọt nông nghiệp, lâm nghiệp).

Tiếp cận sinh kế sẽ mang lại cho cộng đồng cũng như những người hỗ trợ từ bên ngoài (external supporters) cơ hội thoát nghèo, thích nghi các điều kiện tự nhiên xã hội và có những thay đổi tốt hơn cho chính họ và cho các thế hệ tiếp theo (Lê Diên Dực, 2002). Trần Đức Viên (2005) cho rằng: Người dân có sinh kế sống dựa vào rừng từ 2 khía cạnh: (1) Thu từ rừng đóng góp vào thu thập trong đời sống của họ từ việc bán các loại sản phẩm từ rừng; (2) Sự phụ thuộc vào sinh kế, được tính toán bằng các sản phẩm sử dụng hàng ngày, như: Củi đun, rau rừng (măng, rau Ngót rừng, rau Dớn, Bò khai, Giảo cổ lam,…), gỗ làm nhà, lâm sản ngoài gỗ (Tre nứa vầu, song mây, cây dược liệu,…. Khi tài nguyên rừng tạo ra được nguồn thu nhập và sinh kế cho đồng bào thiểu số, thì vô hình dung sự găn bó này tạo ra được vanh đai bảo vệ rừng xung quanh khu bảo tồn nhằm duy trì ổn định và bền vững của đồng bào. Nguyễn Việt Dũng, Phó Giám đốc Trung tâm Con người và Thiên nhiên (PanNature) cho biết, Việt Nam hiện có từ 24 – 30 triệu người dân có sinh kế sống dựa vào rừng, trong đó số lượng người dân được tiếp cận, nhận giao đất, giao rừng chỉ khoảng 2 triệu hộ.

Vì vậy, các nhóm còn lại chủ yếu là người nghèo và đồng bào dân tộc thiểu số có sinh kế sống dựa vào rừng từ lâu đời, vô tình trở thành những người ngoài cuộc và là đối tượng xâm lấn rừng tiềm tàng đối với các diện tích rừng tự nhiên đã được giao phần lớn cho các công ty lâm nghiệp, các ban quản lý rừng hay các chủ rừng khác. Đặng Hùng Võ (https://www.net/21/11/2018) cần việc ưu tiên giao rừng cho đồng bào dân tộc thiểu số sinh sống tại chỗ hoặc các điều về quyền và nghĩa vụ của các chủ rừng. Bảo đảm cho đồng bào dân tộc miền núi có thể sống bằng nghề rừng, có thu nhập bảo đảm từ rừng. Quyền của người dân sống ở vùng lõi các rừng đặc dụng, rừng bảo tồn với các ban quản lý rừng, các vườn quốc gia.

Người dân 6 địa phương cần có quyền tiếp cận rừng, được khai thác các lâm sản phụ như mây, tre, nứa, cây dược liệu, được xen các cây hoa màu, cây dược liệu dưới tán rừng để bảo đảm cuộc sống. Hướng phát triển sinh kế cho người dân tại các khu bảo tồn thiên nhiên, vườn quốc gia trong và ngoài nước là sinh kế bền vững. Trước khi xem xét vấn đề sinh kế bền vững chúng ta cần tìm hiểu một số khái niệm về phát triển bền vững. Một sinh kế được xem là bền vững khi con người có thể đối phó và những phục hồi từ những áp lực và các cú sốc đồng thời có thể duy trì hoặc nâng cao khả năng và tài sản cả ở hiện tại lẫn trong tương lai mà không gây tổn hại đến cơ sở các nguồn tài nguyên thiên nhiên (Cục Thống kê tỉnh Thái Nguyên, 2017).

Vì mục tiêu này, chúng ta xem xét khái niệm sinh kế và phân tích sinh kế cho đồng bào dân tộc thiểu số tại vùng đệm khu ATK Định Hoá, huyện Định Hoá, tỉnh Thái Nguyên. Phân tích sinh kế bền vững của người dân a) Phương pháp tiếp cận sinh kế bền vững Theo Uỷ ban Phát triển Quốc tế (Vương quốc Anh), một sinh kế bao gồm 3 thành tố chính: Nguồn lực và khả năng mà con người có được, chiến lược sinh kế và kết quả sinh kế. Các nguồn lực và khả năng mà con người có, được xem là các vốn hay tài sản sinh kế bao gồm 5 loại sau: - Nguồn lực con người: Bao gồm kỹ năng, kiến thức và sự giáo dục của từng cá nhân và các thành viên trong gia đình, sức khỏe, thời gian và khả năng làm việc để họ đạt được những kết quả sinh kế. - Nguồn lực xã hội: Đề cập đến mạng lưới và mối quan hệ xã hội, các tổ chức xã hội và các nhóm chính thức cũng như phi chính thức mà con người tham gia để từ đó được những cơ hội và lợi ích khác nhau.

- Nguồn lực tự nhiên: là các cơ sở các nguồn lực tự nhiên (của một hộ hoặc một cộng đồng) mà con người trông cậy vào, ví dụ như đất đai, mùa màng, vật nuôi, rừng, nước và các nguồn tài nguyên ven biển. - Nguồn lực tài chính: Là các nguồn lực tài chính mà con người có được như nguồn thu nhập tiền mặt và các loại hình tiết kiệm khác nhau, tín dụng và các luồng thu nhập tiền mặt khác như lương hưu, tiền do thân nhân gửi về hay những trợ cấp 7 của nhà nước. - Nguồn lực vật chất: Bao gồm các công trình hạ tầng và xã hội cơ bản và các tài sản của hộ gia đình hỗ trợ cho sinh kế, như giao thông, hệ thống cấp nước và năng lượng, nhà ở và các đồ dùng, dụng cụ trong gia đình. Chiến lược sinh kế là những quyết định trong việc lựa chọn, kết hợp, sử dụng và quản lý các nguồn vốn sinh kế của người dân nhằm để kiếm sống cũng như đạt được mục tiêu và ước vọng của họ.