CHƯƠNG 1: NHỮNG LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ HỆ THỐNG CHỈ TIÊU THỐNG KÊ NHÀ Ở XÃ HỘI 1. Những vấn đề lý luận chung về nhà ở và nhà ở xã hội 1. Khái niệm nhà ở Có rất nhiều khái niệm về nhà ở như: “Ngôi nhà - sản phẩm của hoạt động xây dựng mà không gian bên trong có tổ chức,được ngăn cách với môi trường bên ngoài, dùng để ở, hoạt động công cộng hay sản xuất, bảo quản vật liệu, sản phẩm.” (1) hay nói cách khác, nhà ở là tài sản có giá trị đặc biệt đối với đời sống con người, là bộ phận quan trọng để bảo vệ con người trước các hiện tượng tự nhiên, hoặc “nhà là công trình xây dựng có mái, tường bao quanh, cửa ra vào để ở, sinh hoạt văn hoá, xã hội hoặc cất giữ vật chất, phục vụ cho các hoạt động cá nhân và tập thể của con người” (2), và có tác dụng bảo vệ cho các hoạt động đó. Hiện nay, tùy thuộc vào góc độ nghiên cứu mà khái niệm nhà ở được hiểu và định nghĩa khác nhau.
Cụ thể như sau: Luật Nhà ở số 65/2014/QH13 ngày 25 tháng 11 năm 2014 định nghĩa “Nhà ở là công trình xây dựng với mục đích để ở và phục vụ các nhu cầu sinh hoạt của hộ gia đình, cá nhân”. Nhà ở được chia thành các loại như sau: Thứ nhất là chia theo mục đích sử dụng: Một là nhà ở riêng lẻ là nhà ở thuộc quyền sử dụng hợp phát của cá nhân, hộ gia đình, tổ chức được xây dựng trên đất được ghi nhận có mục đích sử dụng là đất thổ cư; Hai là nhà chung cư là nhà ở có hai phần sở hữu công cộng và sở hữu cá nhân, có nhiều hơn 1 tầng, nhiều căn, có hệ thống hạ tầng sử dụng chung cho các tầng, các căn hộ. Chung cư có thể bao gồm cả sử dụng để ở và để kinh doanh; Ba là nhà ở thương mại là nhà ở được đầu tư để cho thuê, cho thuê mua hoặc bán theo giá thị trường; Bốn là nhà ở công vụ là nhà ở dành cho các đối tượng đang làm việc tại các cơ quan nhà nước được giao để ở và quản lý. Sau khi rời khỏi vị trí công tác theo quy định phải trả lại cơ quan quản lý hoặc được mua lại theo quy định; (1) - Tiêu chuẩn xây dựng Việt Nam (TCXD 13:1991) về phân cấp nhà và công trình dân dụng (2) - Tạp chí Kinh doanh và Tài chính (Business & Finance) ngày 13 tháng 4 năm 2020 10 Năm là nhà ở xã hội là nhà ở mà Nhà nước hỗ trợ một phần hoặc toàn bộ kinh phí theo nhiều mức cho một số đối tượng theo quy định.
Thứ hai là chia theo cấp công trình hay kết cấu kỹ thuật bao gồm: Nhà biệt thự, nhà cấp I, nhà cấp II, nhà cấp III, nhà cấp IV và nhà tạm. Trong bất cứ xã hội nào cũng có sự phân hóa giàu nghèo nên nhu cầu về chỗ ở cũng sẽ có nhiều loại nhằm đáp ứng khả năng chi trả của từng nhóm người trong xã hội. Đối với nhóm người thu nhập cao thì sẽ có những nhu cầu về nhà ở có chất lượng và giá trị cao, còn người thu nhập thấp thì phải chấp nhận ngược lại, thậm chí họ có thể không có nhà ở và được xếp vào người “vô gia cư”. Khi đó các nhà quản lý phải thể hiện trách nhiệm xã hội bằng cách tìm cách đáp ứng nhu cầu về chỗ ở cho người có thu nhập thấp bằng sản phẩm nhà ở phù hợp với họ, đó chính là Nhà ở xã hội.
Khái niệm nhà ở xã hội Dưới đây là khái niệm nhà ở xã hội (nhà ở dành cho người có thu nhập thấp) của một số nước trên thế giới. Điều 25 của Tuyên ngôn Quốc tế Nhân quyền ghi nhận “Mọi người đều có quyền có được một cuộc sống đầy đủ về sức khỏe và hạnh phúc, của chính mình và của gia đình mình, bao gồm thực phẩm, quần áo và nơi trú ngụ”. Tuyên bố Vancouver 1976 về định cư con người cho rằng “Chỗ ở và các dịch vụ đầy đủ là quyền cơ bản của con người, chính phủ có nghĩa vụ đảm bảo tất cả mọi người đều có được điều đó, bắt đầu bằng những hỗ trợ trực tiếp cho những người ít cơ hội nhất, thông qua những chương trình hoạt động hướng dẫn tự vươn lên và hành động cộng đồng”(3). Theo Dyk (1995), thuật ngữ nhà ở xã hội (social housing) ở Canada được dùng để chỉ nhà ở thuộc chương trình hỗ trợ do các tổ chức nhà ở phi lợi nhuận và các tổ chức nhà ở hợp tác xã sở hữu và điều hành.
Scanlon & Whitehead (2007) khi nghiên cứu về nhà ở xã hội ở 9 nước châu (4) Âu cho rằng không có một định nghĩa chung chính thức về nhà ở xã hội ở các nước này, hay nói cách khác khái niệm về nhà ở xã hội (social housing) khá khác nhau giữa các quốc gia châu Âu. Cụ thể như sau: Định nghĩa về nhà ở xã hội của một số nước như Hà Lan và Thụy Điển liên quan đến đối tượng sở hữu nhà, cụ thể là các tổ chức phi lợi nhuận và chính quyền địa (3)- Những vấn đề nhà ở cho người nghèo tại thành phố Hồ Chí Minh, PGS.TS Trần Thị Kim Xuyến và ThS. Phạm Thị Thùy trang, Trường Đại học Khoa học, Xã hội và Nhân văn – Đại học quốc gia TP. Hồ Chí Minh, … (4) - 9 nước châu Âu thuộc nghiên cứu này bao gồm: Hà Lan, Áo, Đan Mạch, Thụy Điển, Anh, Pháp, Ai len, Đức và Hung-ga-ri 11 phương; nước Áo và Pháp - khái niệm nhà ở xã hội lại liên quan đến đối tượng xây dựng nhà ở xã hội; nước Ai len và Anh - khái niệm nhà ở xã hội lại đi liền với giá tiền thuê nhà ở xã hội so với giá thị trường; hoặc liên quan đến nguồn vốn và/hoặc chương trình trợ cấp như ở Pháp và Đức.
Nhưng quan trọng nhất là ở hầu hết các nước này, định nghĩa về nhà ở xã hội có liên quan mật thiết đến mục đích cung ứng nhà ở tại các quốc gia đó. Cụ thể, ở một số nước như Áo và Thụy Điển, tất cả các hộ gia đình đều là đối tượng được hưởng lợi từ chương trình nhà ở xã hội, nhưng ở các nước còn lại nhà ở xã hội chỉ được cấp cho những người không thể tự mình mua được nhà. Tại Hoa Kỳ, nhà ở dành cho người thu nhập thấp/nhà ở giá rẻ (“affordable housing" - nhà ở có giá hợp lý dựa trên thu nhập của người dân) là một khái niệm được dùng phổ biến trong chính sách nhà ở của Hoa Kỳ (5). Theo đó, “nhà ở cho người thu nhập thấp/nhà ở giá rẻ là loại nhà mà chi phí người dân phải trả cho nó không quá 30% thu nhập của họ”(6).
Gia đình nào phải chi trả nhiều hơn 30% thu nhập cho nhà ở được coi như gặp khó khăn về giá nhà và có thể ảnh hưởng tiêu cực đến các khoản chi tiêu dành cho thực phẩm, quần áo, giao thông và chăm sóc sức khỏe. Ở quy mô toàn quốc, các chính sách hỗ trợ đối với người có nhu cầu mua hoặc thuê nhà và các tổ chức cung cấp nhà được thực hiện bởi hai cơ quan chính phủ: Tổng Cục Thuế (Internal Revenue Service - IRS) và Bộ Nhà ở và Phát triển Đô thị (Department of Housing and Urban Development - HUD). Trong rất nhiều chính sách về nhà ở được áp dụng thì có 2 nhóm chính sách có ảnh hưởng lớn đến sự phát triển của mô hình nhà ở giá rẻ. Đó là là chính sách thuế và chính sách trợ cấp cho người thuê nhà.
Tại Úc, nhà ở dành cho người thu nhập thấp được định nghĩa như sau: "Nhà ở xã hội là những căn nhà dành cho các đối tượng thuộc chương trình an sinh xã hội thuê, còn nhà giá rẻ là những căn có giá thuê thấp hơn 20% so với gía thị trường , dành cho nhóm người có thu nhập thấp”(7), hoặc nói cách khác thì nhà ở xã hội là nhà ở được cung ứng cho các hộ gia đình có thu nhập thấp hoặc trung bình, tương đối đầy đủ về mặt tiêu chuẩn cũng như vị trí địa lý, sao cho không tiêu tốn của hộ quá nhiều tiền đến mức hộ không thể đáp ứng các nhu cầu cơ bản hàng ngày khác của họ. Theo Woetzel & cộng sự (2014), khái niệm nhà ở dành cho người thu nhập thấp khá khác nhau giữa các quốc gia, tuy nhiên điểm chung về nhà ở dành cho người thu (5) - Chính sách nhà ở tại Hoa Kỳ - Giáo sư John M. Quigley, giám đốc chương trình Nhà ở và Kinh tế Đô thị, trường Chính sách công Goldman thuộc trường Đại học California, Berkeley. (7) – Báo cáo nghiên cứu do Đại học New South Wales và Hiệp hội công nghiệp nhà ở Cộng đồng NSW (Community Housing Industry Association NSW) 12 nhập thấp là nó bao gồm cấu phần tài chính (hay tỷ lệ thu nhập hộ gia đình dành cho nhà ở), một tiêu chí giúp nhận biết nhóm thu nhập nào bị ảnh hưởng và với mức thu nhập nào hộ sẽ được nhận trợ giúp về nhà ở.
Nhìn chung trên thế giới các quốc gia thường định nghĩa nhà ở cho người thu nhập thấp là nhà ở mà hộ gia đình phải bỏ ra từ 30 đến 40% thu nhập của họ, còn ở Việt Nam thì nội dung nhà ở xã hội được xác định theo quan điểm kinh tế chính trị xã hội của nước ta. Khái niệm nhà ở xã hội tại Việt Nam Luật Nhà ở số 65/2014/QH13 ngày 25 tháng 11 năm 2014 định nghĩa “Nhà ở xã hội là nhà ở có sự hỗ trợ của Nhà nước cho các đối tượng được hưởng chính sách hỗ trợ về nhà ở theo quy định của Luật này”. Vậy nhà ở xã hội là một loại nhà ở thuộc sở hữu của cơ quan nhà nước (trung ương hoặc địa phương), hoặc các loại nhà ở được sở hữu và quản lý bởi nhà nước, các tổ chức phi lợi nhuận được xây dựng với mục đích cung cấp nhà ở giá rẻ cho một số đối tượng được ưu tiên trong xã hội và được cho thuê hoặc cho ở với giá thấp hơn so với mặt bằng giá cho thuê nhà thương mại trên thị trường. Tại Việt Nam, theo quy định trong các văn bản của cơ quan Nhà nước có thể hiểu nhà ở xã hội là nhà ở do (1) Nhà nước hoặc (2) các tổ chức, cá nhân thuộc mọi thành phần kinh tế bỏ vốn đầu tư xây dựng nhà ở cho các đối tượng được quy định trong Luật Nhà ở.