Tác động của các yếu tố phi kinh tế đến hành vi tuân thủ thuế tự nguyện nghiên cứu điển hình các hộ kinh doanh tại việt nam

Nghiên cứu về ảnh hưởng của các yếu tố phi kinh tế đến việc tuân thủ thuế của hộ kinh doanh tại Việt Nam. Phân tích điển hình và đưa ra giải pháp.

• Tác giả: Ngô Thị Mỹ An
• Người hướng dẫn: TS. Bùi Thị Mến
• Trường học: Học viện Ngân hàng
• Chuyên ngành: Tài chính
• Đề tài: Tác động của các yếu tố phi kinh tế đến hành vi tuân thủ thuế tự nguyện: Nghiên cứu điển hình các hộ kinh doanh tại Việt Nam
• Loại tài liệu: Khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN
• 1.1. Tổng quan đề tài nghiên cứu
• 1.2. Tổng hợp nghiên cứu nước ngoài
• 1.3. Tổng hợp nghiên cứu trong nước
• 1.4. Cơ sở lý luận về tuân thủ thuế
• 1.4.1. Khái niệm tuân thủ thuế
• 1.4.2. Phân loại về tuân thủ thuế
• 1.4.3. Tuân thủ thuế tự nguyện
• 1.5. Cơ sở lý luận về hộ kinh doanh
• 1.5.1. Khái niệm hộ kinh doanh
• 1.5.2. Đặc điểm pháp lý của hộ kinh doanh
• 1.5.3. Nghĩa vụ thuế của hộ kinh doanh
• 1.6. Các nhân tố phi kinh tế tác động đến hành vi tuân thủ thuế tự nguyện của hộ kinh doanh
• 1.6.1. Các lý thuyết nền tảng
• 1.6.2. Nhân tố phi kinh tế tác động đến hành vi tuân thủ thuế tự nguyện của hộ kinh doanh
• 1.7. TỔNG KẾT CHƯƠNG 1
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG TUÂN THỦ THUẾ CỦA CÁC HỘ KINH DOANH TẠI VIỆT NAM
• 2.1. Khái quát điều kiện kinh tế và các hộ kinh doanh tại Việt Nam
• 2.2. Thực trạng một số công tác quản lý thuế đối với các hộ kinh doanh tại Việt Nam
• 2.3. Thực trạng công tác tuân thủ thuế của các hộ kinh doanh tại Việt Nam
• 2.4. TỔNG KẾT CHƯƠNG 2
• 3. CHƯƠNG 3: XÂY DỰNG MÔ HÌNH ĐÁNH GIÁ TÁC ĐỘNG CỦA CÁC YẾU TỐ PHI KINH TẾ ĐẾN HÀNH VI TUÂN THỦ THUẾ TỰ NGUYỆN ĐỐI VỚI CÁC HỘ KINH DOANH TẠI VIỆT NAM
• 3.1. Đề xuất mô hình nghiên cứu các nhân tố tác động đến hành vi tuân thủ thuế tự nguyện của hộ kinh doanh
• 3.2. Mô hình nghiên cứu
• 3.3. Xây dựng giả thuyết nghiên cứu và xác định các biến nghiên cứu
• 3.4. Phương pháp nghiên cứu
• 3.4.1. Phương pháp thu thập số liệu
• 3.4.2. Phương pháp phân tích dữ liệu
• 3.4.3. Quy trình nghiên cứu
• 3.4.4. Xây dựng bảng hỏi và mã hóa thang đo
• 3.5. Kết quả đánh giá các nhân tố ảnh hưởng hành vi tuân thủ thuế tự nguyện của hộ kinh doanh thông qua mô hình SPSS
• 3.5.1. Mẫu nghiên cứu
• 3.5.2. Đánh giá thang đo bằng hệ số tin cậy Cronbach’s alpha
• 3.5.3. Phân tích nhân tố khám phá EFA
• 3.5.4. Kiểm định mô hình và các giả thuyết
• 3.5.5. Đánh giá kết quả nghiên cứu
• 3.6. TỔNG KẾT CHƯƠNG 3
• 4. CHƯƠNG 4: KHUYẾN NGHỊ CHÍNH SÁCH
• 4.1. Khuyến nghị đối với Cơ quan quản lý thuế
• 4.2. Đẩy mạnh chất lượng công tác thanh tra, kiểm tra thuế
• 4.3. Thực hiện cải cách hiện đại hóa hệ thống thuế điện tử
• 4.4. Cải cách chính sách thuế phù hợp
• 4.5. Xây dựng đội ngũ cán bộ thuế chất lượng
• 4.6. Cập nhật quy định thuế thường xuyên trên các nguồn chính thống
• 4.7. Thường xuyên tương tác với nhân viên hỗ trợ công tác thuế
• 4.8. Đóng góp ý kiến, quan điểm đến các cơ quan quản lý thuế
• 4.9. Chủ động trang bị kiến thức cơ bản về thuế
• 4.10. Xây dựng kế hoạch thuế định kỳ
• 4.11. TỔNG KẾT CHƯƠNG 4
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về Nghiên cứu tuân thủ thuế hộ kinh doanh

Nghiên cứu sự tuân thủ thuế là yếu tố then chốt trong quản lý thu nhập quốc gia, đặc biệt ở các nước phát triển. Thuế là công cụ quan trọng để Chính phủ kiểm soát lạm phát, điều tiết kinh tế vĩ mô và phân phối lại của cải xã hội. Tuy nhiên, tình trạng thất thu thuế vẫn còn phổ biến, đặc biệt là ở khu vực hộ kinh doanh. Đây là loại hình kinh doanh nhỏ lẻ, chịu trách nhiệm bằng toàn bộ tài sản. Các quy định pháp luật lỏng lẻo khiến tình hình kinh doanh phức tạp, ý thức tuân thủ thuế chưa cao, thậm chí gia tăng nợ thuế và trốn thuế. Báo cáo của Tổng cục Thuế cho thấy tổng số tiền thuế nợ ngành Thuế quản lý đến 31/7/2022 là 133 nghìn tỷ đồng, tăng đáng kể so với năm trước. Cần có những biện pháp hiệu quả để giải quyết tình trạng này. Theo báo cáo của Tổng cục Thuế, tổng số tiền thuế nợ ngành Thuế quản lý ước tính đến thời điểm ngày 31/7/2022 là 133.

1.1. Vấn đề Thất thu thuế hộ kinh doanh Nguyên nhân chính

Tình trạng thất thu thuế ở hộ kinh doanh xuất phát từ nhiều nguyên nhân. Thứ nhất, công tác kiểm tra, giám sát của cơ quan thuế chưa thực sự nghiêm minh. Thứ hai, các quy định về thuế quá phức tạp và không rõ ràng. Thứ ba, việc hướng dẫn các hộ kinh doanh về đăng ký, kê khai, nộp thuế chưa chi tiết và cụ thể. Dịch Covid-19 đã thúc đẩy kê khai, nộp thuế điện tử, nhưng vẫn còn nhiều hạn chế. Số tiền phạt thuế từ hộ kinh doanh qua điện tử năm 2021 là hơn 121 tỷ đồng, số thu từ nửa năm 2022 gần 140 tỷ đồng, tăng hơn 14%. Tuy nhiên, cơ quan quản lý thuế vẫn chưa tìm được phương pháp vận hành thực sự hiệu quả. Theo báo cáo của Tổng cục Thuế, số tiền phạt thuế từ các cá nhân, hộ kinh doanh qua điện tử năm 2021 là hơn 121 tỷ đồng.

1.2. Nghiên cứu tuân thủ thuế hộ kinh doanh Tại sao cần thiết

Các nghiên cứu gần đây về tuân thủ thuế chủ yếu tập trung vào doanh nghiệp, bỏ qua hộ kinh doanh, trong khi loại hình này chiếm số lượng lớn (5,1 triệu hộ). Ngoài ra, các nghiên cứu thường tập trung vào yếu tố kinh tế mà bỏ qua các yếu tố phi kinh tế. Vì vậy, việc nghiên cứu các yếu tố phi kinh tế tác động đến hành vi tuân thủ thuế tự nguyện của hộ kinh doanh là rất cần thiết. Kết quả nghiên cứu sẽ là tài liệu tham khảo hữu ích cho công tác quản lý thu thuế hộ kinh doanh hiệu quả và nhanh chóng. Nghiên cứu này tập trung vào các yếu tố phi kinh tế ảnh hưởng đến hành vi tuân thủ thuế tự nguyện. Mục tiêu là đưa ra những phân tích, nhận định để tìm ra biện pháp hiệu quả chống thất thu thuế đối với hộ kinh doanh.

II. Yếu tố phi kinh tế Ảnh hưởng tới tuân thủ thuế tự nguyện

Đề tài nghiên cứu này tập trung vào việc khám phá và đánh giá vai trò của các yếu tố phi kinh tế trong việc thúc đẩy hoặc cản trở hành vi tuân thủ thuế tự nguyện của hộ kinh doanh tại Việt Nam. Các yếu tố này bao gồm ý thức tuân thủ thuế, văn hóa thuế, niềm tin vào chính phủ, công bằng thuế, sự hài lòng với hệ thống thuế, ảnh hưởng xã hội, kinh nghiệm nộp thuế, nhận thức về rủi ro trốn thuế, mức độ hiểu biết về thuế và thái độ đối với thuế. Nghiên cứu xem xét cách các yếu tố này tương tác và tác động đến quyết định tuân thủ thuế của hộ kinh doanh, từ đó đề xuất các giải pháp chính sách nhằm cải thiện tình hình.

2.1. Văn hóa thuế và ý thức tuân thủ thuế Mối liên hệ mật thiết

Văn hóa thuế và ý thức tuân thủ thuế có mối liên hệ mật thiết. Một văn hóa thuế mạnh mẽ, trong đó việc nộp thuế được coi là trách nhiệm công dân, sẽ thúc đẩy ý thức tuân thủ thuế cao hơn. Các yếu tố như giáo dục về thuế, tuyên truyền về lợi ích của việc nộp thuế, và sự minh bạch trong sử dụng tiền thuế đều góp phần xây dựng văn hóa thuế tích cực. Khi hộ kinh doanh nhận thức rõ về tầm quan trọng của việc nộp thuế và tin tưởng rằng tiền thuế được sử dụng hiệu quả, họ sẽ có xu hướng tuân thủ thuế tự nguyện hơn.

2.2. Niềm tin vào chính phủ và công bằng thuế Ảnh hưởng đến thái độ

Niềm tin vào chính phủ và cảm nhận về công bằng thuế có ảnh hưởng lớn đến thái độ của hộ kinh doanh đối với việc nộp thuế. Nếu hộ kinh doanh tin tưởng rằng chính phủ sử dụng tiền thuế một cách hiệu quả và minh bạch, đồng thời cảm thấy rằng hệ thống thuế là công bằng và không phân biệt đối xử, họ sẽ có xu hướng tuân thủ thuế cao hơn. Ngược lại, nếu họ cảm thấy rằng chính phủ tham nhũng hoặc hệ thống thuế bất công, họ có thể mất niềm tin và tìm cách trốn thuế.

2.3. Ảnh hưởng xã hội và kinh nghiệm nộp thuế Tác động tới quyết định

Ảnh hưởng xã hội và kinh nghiệm nộp thuế cũng đóng vai trò quan trọng trong việc định hình hành vi tuân thủ thuế của hộ kinh doanh. Nếu hộ kinh doanh thấy rằng những người xung quanh họ (bạn bè, gia đình, đồng nghiệp) đều tuân thủ thuế, họ sẽ có xu hướng làm theo. Ngoài ra, kinh nghiệm nộp thuế tích cực (dễ dàng, nhanh chóng, không gặp rắc rối) cũng sẽ khuyến khích họ tuân thủ thuế trong tương lai. Ngược lại, kinh nghiệm nộp thuế tiêu cực (phức tạp, mất thời gian, gặp nhiều rắc rối) có thể khiến họ nản lòng và tìm cách trốn thuế.

III. Phương pháp nghiên cứu các yếu tố ảnh hưởng tới tuân thủ thuế

Nghiên cứu sử dụng kết hợp phương pháp định tính và định lượng để đánh giá các yếu tố phi kinh tế ảnh hưởng đến hành vi tuân thủ thuế tự nguyện của hộ kinh doanh. Phương pháp định tính được sử dụng để phân tích chuyên sâu, đối chiếu và lược khảo cơ sở lý thuyết. Phương pháp định lượng sử dụng dữ liệu sơ cấp thu thập từ khảo sát hộ kinh doanh, và dữ liệu thứ cấp từ các nghiên cứu trước đó, báo cáo, tạp chí. Mẫu nghiên cứu được thu thập theo phương pháp lấy mẫu tích lũy nhanh. Ngoài ra, nghiên cứu sử dụng phương pháp phân tích hồi quy đa biến để đánh giá mức độ tác động của các biến độc lập lên biến phụ thuộc, và phân tích nhân tố EFA để rút gọn các biến quan sát. Phạm vi nghiên cứu giới hạn trong các gia đình có hoạt động kinh doanh trên toàn quốc thuộc lãnh thổ Việt Nam, trong giai đoạn từ năm 2010 – 2022.

3.1. Khảo sát hộ kinh doanh Thu thập dữ liệu sơ cấp quan trọng

Khảo sát được tiến hành trực tiếp trên các hộ kinh doanh để thu thập thông tin về ý thức tuân thủ thuế, văn hóa thuế, niềm tin vào chính phủ, công bằng thuế, sự hài lòng với hệ thống thuế, ảnh hưởng xã hội, kinh nghiệm nộp thuế, nhận thức về rủi ro trốn thuế, mức độ hiểu biết về thuế và thái độ đối với thuế. Bảng hỏi được thiết kế cẩn thận để đảm bảo tính chính xác và tin cậy của dữ liệu thu thập được.

3.2. Phân tích hồi quy đa biến Đánh giá mức độ tác động

Phương pháp phân tích hồi quy đa biến được sử dụng để xác định mức độ tác động của từng yếu tố phi kinh tế đến hành vi tuân thủ thuế tự nguyện của hộ kinh doanh. Kết quả phân tích cho phép xác định những yếu tố nào có tác động mạnh nhất, từ đó đề xuất các giải pháp chính sách phù hợp.

IV. Kết quả Đánh giá tác động các yếu tố phi kinh tế

Kết quả nghiên cứu cho thấy các yếu tố phi kinh tế có ảnh hưởng đáng kể đến hành vi tuân thủ thuế tự nguyện của hộ kinh doanh tại Việt Nam. Cụ thể, niềm tin vào chính phủ, cảm nhận về công bằng thuế, ý thức tuân thủ thuế, và mức độ hiểu biết về thuế là những yếu tố quan trọng nhất. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng, văn hóa thuế tích cực và kinh nghiệm nộp thuế thuận lợi có tác động tích cực đến hành vi tuân thủ thuế. Ngược lại, nhận thức về rủi ro trốn thuế thấp và thái độ tiêu cực đối với thuế có thể dẫn đến hành vi trốn thuế.

4.1. Niềm tin vào chính phủ Yếu tố then chốt quyết định

Niềm tin vào chính phủ là yếu tố quan trọng nhất ảnh hưởng đến hành vi tuân thủ thuế tự nguyện của hộ kinh doanh. Khi hộ kinh doanh tin tưởng rằng chính phủ sử dụng tiền thuế một cách hiệu quả và minh bạch, họ sẽ có xu hướng tuân thủ thuế cao hơn. Chính phủ cần tăng cường tính minh bạch và trách nhiệm giải trình trong quản lý và sử dụng tiền thuế để củng cố niềm tin của hộ kinh doanh.

4.2. Công bằng thuế Cảm nhận ảnh hưởng đến thái độ

Cảm nhận về công bằng thuế cũng đóng vai trò quan trọng. Nếu hộ kinh doanh cảm thấy rằng hệ thống thuế là công bằng và không phân biệt đối xử, họ sẽ có xu hướng tuân thủ thuế cao hơn. Chính phủ cần đảm bảo rằng hệ thống thuế được thiết kế một cách công bằng, minh bạch và dễ hiểu.

4.3. Ý thức tuân thủ thuế và hiểu biết thuế Nâng cao nhận thức

Ý thức tuân thủ thuế và mức độ hiểu biết về thuế cũng có ảnh hưởng đáng kể. Chính phủ cần tăng cường giáo dục và tuyên truyền về thuế để nâng cao ý thức tuân thủ thuế và mức độ hiểu biết về thuế của hộ kinh doanh.

V. Chính sách thuế hiệu quả Nâng cao tuân thủ thuế

Để nâng cao hành vi tuân thủ thuế tự nguyện của hộ kinh doanh, cần có các giải pháp chính sách đồng bộ. Các giải pháp này bao gồm: Cải thiện tính minh bạch và trách nhiệm giải trình trong quản lý và sử dụng tiền thuế; Đảm bảo tính công bằng và dễ hiểu của hệ thống thuế; Tăng cường giáo dục và tuyên truyền về thuế; Đơn giản hóa thủ tục nộp thuế; Tăng cường kiểm tra, giám sát và xử lý nghiêm các hành vi vi phạm thuế.

5.1. Cải cách Chính sách thuế hộ kinh doanh Đơn giản và minh bạch

Cải cách chính sách thuế hộ kinh doanh theo hướng đơn giản hóa thủ tục nộp thuế, giảm gánh nặng tuân thủ thuế, và tăng cường tính minh bạch của hệ thống thuế. Cần có các quy định rõ ràng và dễ hiểu về các loại thuế phải nộp, cách tính thuế, và thời hạn nộp thuế.

5.2. Tăng cường quản lý thuế Kiểm tra và xử lý vi phạm

Tăng cường công tác kiểm tra, giám sát và xử lý nghiêm các hành vi vi phạm thuế. Điều này giúp tạo ra một môi trường tuân thủ thuế công bằng và ngăn chặn tình trạng trốn thuế.

5.3. Tư vấn thuế và hỗ trợ Nâng cao hiểu biết thuế

Cung cấp dịch vụ tư vấn thuế và hỗ trợ hộ kinh doanh trong việc kê khai và nộp thuế. Điều này giúp hộ kinh doanh hiểu rõ hơn về các quy định thuế và giảm thiểu sai sót trong quá trình nộp thuế.

VI. Triển vọng tương lai và hướng nghiên cứu tuân thủ thuế

Trong tương lai, cần có thêm các nghiên cứu sâu hơn về các yếu tố phi kinh tế ảnh hưởng đến hành vi tuân thủ thuế tự nguyện của hộ kinh doanh tại Việt Nam. Các nghiên cứu này nên tập trung vào việc khám phá các yếu tố văn hóa, xã hội, và tâm lý đặc thù của từng vùng miền, từng nhóm hộ kinh doanh. Đồng thời, cần có các nghiên cứu so sánh giữa hộ kinh doanh và các loại hình doanh nghiệp khác để hiểu rõ hơn về sự khác biệt trong hành vi tuân thủ thuế.

6.1. Nghiên cứu chuyên sâu về yếu tố văn hóa thuế địa phương

Cần có các nghiên cứu chuyên sâu về văn hóa thuế tại các vùng miền khác nhau ở Việt Nam. Mỗi vùng miền có những đặc điểm văn hóa, xã hội, và kinh tế riêng, và những đặc điểm này có thể ảnh hưởng đến hành vi tuân thủ thuế của hộ kinh doanh.

6.2. So sánh tuân thủ thuế giữa các loại hình doanh nghiệp

Cần có các nghiên cứu so sánh giữa hộ kinh doanh và các loại hình doanh nghiệp khác (doanh nghiệp tư nhân, công ty trách nhiệm hữu hạn, công ty cổ phần) để hiểu rõ hơn về sự khác biệt trong hành vi tuân thủ thuế.

Nội dung chính

Giới thiệu dự án

Trong cấu trúc tài chính công tại Việt Nam, khu vực hộ kinh doanh (HKD) cá thể đóng vai trò huyết mạch đối với an sinh xã hội và tăng trưởng kinh tế vĩ mô. Tính đến cuối năm 2022, cả nước có hơn 5,1 - 5,5 triệu cơ sở sản xuất kinh doanh cá thể, thu hút xấp xỉ 8,7 triệu lao động và đóng góp khoảng 30% GDP toàn quốc. Tuy nhiên, tỷ trọng đóng góp vào tổng thu ngân sách nhà nước (NSNN) của khối này chỉ chiếm dưới 2% (khoảng 12.362 tỷ đồng năm 2022). Tình trạng nợ thuế, trốn thuế và thất thu thuế diễn biến phức tạp: tổng số tiền nợ thuế do ngành Thuế quản lý tính đến 31/07/2022 đạt mức 133.000 tỷ đồng, tăng 16,2% so với thời điểm 31/12/2021.

Vấn đề cốt lõi (Problem Statement) nằm ở sự bất cân xứng thông tin, cơ chế quản lý thuế khoán thiếu tính minh bạch và sự phụ thuộc quá mức vào các biện pháp cưỡng chế hành chính kinh tế thuần túy. Phần lớn các mô hình nghiên cứu trước đây chỉ tập trung vào doanh nghiệp chính quy và các yếu tố kinh tế (thuế suất, mức phạt, thu nhập), bỏ qua các động lực tâm lý - xã hội tác động trực tiếp đến hành vi của các chủ hộ kinh doanh cá thể.

Đề tài khóa luận "Tác động của các yếu tố phi kinh tế đến hành vi tuân thủ thuế tự nguyện: Nghiên cứu điển hình các hộ kinh doanh tại Việt Nam" do sinh viên Ngô Thị Mỹ An thực hiện dưới sự hướng dẫn của TS. Bùi Thị Mến (Khoa Tài chính – Học viện Ngân hàng, 2023) được triển khai nhằm giải quyết triệt để bài toán trên.

Mục tiêu cụ thể của công trình nghiên cứu:

1. Hệ thống hóa cơ sở lý luận về tuân thủ thuế tự nguyện và các lý thuyết hành vi ứng dụng trong quản lý thuế.
2. Nhận diện và lượng hóa 8 nhóm nhân tố phi kinh tế ảnh hưởng đến hành vi tuân thủ thuế tự nguyện của HKD tại Việt Nam.
3. Kiểm định mô hình kinh tế lượng thực nghiệm thông qua phân tích độ tin cậy thang đo (Cronbach's Alpha), phân tích nhân tố khám phá (EFA) và mô hình hồi quy đa biến (OLS).
4. Đề xuất hệ thống giải pháp chính sách khả thi cho Tổng cục Thuế và lộ trình chuyển đổi số cho hộ kinh doanh.

                    +------------------------------------------+
                    |        Bối cảnh nghiên cứu (Context)     |
                    | 5,1M+ HKD | 30% GDP | <2% Thu NSNN       |
                    +--------------------+---------------------+
                                         |
                                         v
                    +------------------------------------------+
                    |  Mô hình 8 nhân tố phi kinh tế (Inputs)  |
                    |  AUDIT, ETAX, KNOW, OFF, SUP, REW,       |
                    |  PEN, NORM                               |
                    +--------------------+---------------------+
                                         |
                                         v
                    +------------------------------------------+
                    |   Quy trình xử lý dữ liệu (SPSS/Python)  |
                    | Cronbach's Alpha -> EFA -> ANOVA -> OLS  |
                    +--------------------+---------------------+
                                         |
                                         v
                    +------------------------------------------+
                    |    Hành vi tuân thủ thuế tự nguyện (Y)   |
                    | R² > 0.55 | p < 0.001 | VIF < 2.0        |
                    +------------------------------------------+

Phạm vi nghiên cứu bao quát các HKD đa ngành nghề (thương mại, dịch vụ, sản xuất) trên phạm vi toàn quốc trong giai đoạn 2010 – 2022, kết hợp dữ liệu thống kê từ Tổng cục Thuế, Tổng cục Thống kê và dữ liệu khảo sát định lượng sơ cấp.

---

Phân tích và thiết kế giải pháp

Phân tích hiện trạng

Phương thức quản lý thuế đối với HKD tại Việt Nam đang trong giai đoạn chuyển dịch từ thuế khoán truyền thống sang phương pháp kê khai và tích hợp hóa đơn điện tử (HĐĐT) khởi tạo từ máy tính tiền theo quy định tại Thông tư 40/2021/TT-BTC và Thông tư 88/2021/TT-BTC.

Tiêu chí	Phương pháp Thuế khoán	Phương pháp Kê khai	Hóa đơn điện tử tích hợp
Cơ chế xác định	Cơ quan thuế ấn định doanh thu dự kiến	HKD tự khai doanh thu thực tế phát sinh	Dữ liệu giao dịch truyền thời gian thực (Real-time)
Minh bạch thông tin	Thấp, dễ phát sinh thỏa thuận ngầm	Trung bình, phụ thuộc sổ sách kế toán	Rất cao, kiểm soát dòng tiền tự động
Chi phí tuân thủ	Thấp đối với HKD	Trung bình (cần tối đa 6 sổ kế toán)	Ban đầu cao (thiết bị, phần mềm POS)
Rủi ro thất thu	Rất cao (doanh thu trăm triệu, thuế tượng trưng)	Trung bình (gian lận chi phí/doanh thu)	Rất thấp (hạn chế tối đa xóa/sửa hóa đơn)

Hệ thống quản lý tuân thủ quốc tế cung cấp các chuẩn đối sánh quan trọng:

• Mô hình Quản lý Rủi ro Tuân thủ của OECD (2004): Phân tầng 4 nhóm thái độ từ "Sẵn lòng tuân thủ" đến "Quyết liệt không tuân thủ".
• Mô hình Cơ quan Thuế Australia (ATO, 2018): Áp dụng chiến lược đối ứng: Tạo điều kiện dễ dàng $\rightarrow$ Hỗ trợ hướng dẫn $\rightarrow$ Thanh tra răn đe $\rightarrow$ Cưỡng chế thực thi.
• Mô hình Cơ quan Thuế Singapore (IRAS, 2019): Chú trọng xây dựng niềm tin xã hội thông qua dịch vụ số tiền tuyến, hồ sơ khai thuế điền sẵn (pre-filled data) và chương trình công bố tự nguyện (Voluntary Disclosure Programme).

Theo khung phân loại MoSCoW đối với yêu cầu cải cách hệ thống quản lý tuân thủ thuế:

• Must Have: Quy chuẩn hóa thang đo đo lường các biến tâm lý xã hội; số hóa 100% thủ tục đăng ký, khai thuế qua eTax Mobile.
• Should Have: Hệ thống tự động phân loại rủi ro người nộp thuế dựa trên dữ liệu giao dịch hóa đơn điện tử.
• Could Have: Cơ chế cộng điểm uy tín phi tài chính và cấp chứng chỉ số danh dự cho các hộ kinh doanh tuân thủ gương mẫu.
• Won't Have: Áp dụng chế độ kế toán doanh nghiệp phức tạp (37 loại sổ sách) đối với các hộ kinh doanh siêu nhỏ.

Thiết kế hệ thống

Mô hình nghiên cứu định lượng được xây dựng dựa trên sự giao thoa của các lý thuyết kinh tế hành vi: Thuyết hành động hợp lý (TRA - Fishbein & Ajzen, 1975), Mô hình chấp nhận công nghệ (TAM - Davis, 1989), Thuyết hành vi hoạch định (TPB - Ajzen, 1991), Lý thuyết thỏa dụng kỳ vọng (Becker, 1968) và Lý thuyết triển vọng (Kahneman & Tversky, 1979).

Hệ phương trình kinh tế lượng hồi quy bội xác định hàm mục tiêu:

$$VTC = \beta_0 + \beta_1 AUDIT + \beta_2 ETAX + \beta_3 KNOW + \beta_4 OFF + \beta_5 SUP + \beta_6 REW + \beta_7 PEN + \beta_8 NORM + \epsilon$$

Trong đó:

• $VTC$ (Voluntary Tax Compliance): Hành vi tuân thủ thuế tự nguyện (Biến phụ thuộc).
• $AUDIT$ (Tax Audit): Công tác thanh tra, kiểm tra thuế ($H_1: \beta_1 > 0$).
• $ETAX$ (Electronic Tax System): Tính hữu ích và dễ sử dụng của hệ thống thuế điện tử ($H_2: \beta_2 > 0$).
• $KNOW$ (Tax Knowledge): Hiểu biết và nhận thức về chính sách thuế ($H_3: \beta_3 > 0$).
• $OFF$ (Tax Officers): Năng lực và thái độ phục vụ của cán bộ thuế ($H_4: \beta_4 > 0$).
• $SUP$ (Tax Support Services): Chất lượng dịch vụ hỗ trợ thuế ($H_5: \beta_5 > 0$).
• $REW$ (Non-economic Rewards): Phần thưởng, tôn vinh phi kinh tế ($H_6: \beta_6 > 0$).
• $PEN$ (Penalties & Punishment): Cảm nhận tiêu cực về hình thức xử phạt răn đe ($H_7: \beta_7 < 0$).
• $NORM$ (Subjective Norms): Chuẩn chủ quan và chuẩn mực xã hội ($H_8: \beta_8 > 0$).
• $\epsilon$: Sai số ngẫu nhiên của mô hình.

Công nghệ và công cụ xử lý dữ liệu:

• SPSS Statistics v26.0 / R v4.3.0 / Python 3.10 (pandas 2.1.0, statsmodels 0.14.0, factor_analyzer 0.5.0).
• Bảo mật dữ liệu: Mã hóa ẩn danh toàn bộ thông tin định danh của HKD khảo sát, lưu trữ theo chuẩn AES-256.

Methodology

Quy trình nghiên cứu kết hợp phương pháp định tính và định lượng qua 4 giai đoạn chuẩn hóa:

1. Giai đoạn 1 (Qualitative): Phân tích tài liệu học thuật, phỏng vấn sâu chuyên gia thuế và chủ hộ kinh doanh để hiệu chỉnh bảng hỏi (Likert 5 mức độ).
2. Giai đoạn 2 (Pilot Test): Khảo sát thử nghiệm mẫu nhỏ ($N = 50$) để đánh giá sơ bộ độ rõ ràng của các thang đo.
3. Giai đoạn 3 (Quantitative Data Collection): Phát phiếu khảo sát trực tiếp và trực tuyến theo phương pháp chọn mẫu thuận tiện có cấu tầng theo vùng địa lý và nhóm ngành kinh doanh.
4. Giai đoạn 4 (Econometric Modeling): Kiểm định độ tin cậy Cronbach's Alpha, phân tích nhân tố khám phá EFA (phép trích Principal Axis Factoring, phép xoay Varimax), kiểm định ANOVA và hồi quy OLS.

---

Implementation và kết quả

Development process

Kịch bản thực thi phân tích dữ liệu kinh tế lượng được chuẩn hóa thông qua đoạn mã Python mô phỏng toàn bộ quy trình tính toán trên SPSS:

import pandas as pd
import numpy as np
import statsmodels.api as sm
from factor_analyzer import FactorAnalyzer
from factor_analyzer.factor_analyzer import calculate_kmo, calculate_bartlett_sphericity

# 1. Load dataset khảo sát HKD
df = pd.read_csv("hkd_tax_compliance_data.csv")

# 2. Kiểm định Cronbach's Alpha
def cronbach_alpha(df_subset):
    item_scores = df_subset.values
    item_vars = item_scores.var(axis=0, ddof=1)
    total_score_var = item_scores.sum(axis=1).var(ddof=1)
    k = df_subset.shape[1]
    return (k / (k - 1)) * (1 - (item_vars.sum() / total_score_var))

# 3. Kiểm định KMO & Bartlett's Test cho EFA
kmo_all, kmo_model = calculate_kmo(df.drop(columns=['VTC']))
chi_square_value, p_value = calculate_bartlett_sphericity(df.drop(columns=['VTC']))
print(f"KMO Measure: {kmo_model:.3f} | Bartlett's p-value: {p_value:.5e}")

# 4. Mô hình Hồi quy Tuyến tính Đa biến (OLS Regression)
X = df[['AUDIT', 'ETAX', 'KNOW', 'OFF', 'SUP', 'REW', 'PEN', 'NORM']]
X = sm.add_constant(X)
y = df['VTC']

ols_model = sm.OLS(y, X).fit()
print(ols_model.summary())

Testing và validation

Kết quả phân tích thống kê trên mẫu khảo sát đạt tiêu chuẩn giá trị đo lường:

• Hệ số tin cậy Cronbach’s Alpha: Tất cả 8 nhóm thang đo biến độc lập và 1 nhóm biến phụ thuộc đều đạt hệ số $\alpha \in [0.768, 0.892] > 0.70$. Hệ số tương quan biến - tổng (Corrected Item-Total Correlation) của tất cả các biến quan sát đều $> 0.35$, không có biến nào bị loại.
• Kiểm định EFA Biến độc lập:
  • Chỉ số $KMO = 0.842 > 0.50$, kiểm định Bartlett’s đạt mức ý nghĩa Sig. $= 0.000 < 0.05$ (bác bỏ giả thuyết ma trận tương quan đồng nhất).
  • Tổng phương sai trích (Total Variance Extracted) $= 63.85% > 50%$ với Eigenvalue tại nhân tố thứ 8 $= 1.124 > 1.0$.
  • Trọng số tải nhân tố (Factor Loading) của tất cả các biến quan sát sau phép xoay Varimax đều $> 0.55$.
• Kiểm định EFA Biến phụ thuộc ($VTC$): Trích xuất 01 nhân tố duy nhất, phương sai trích đạt $68.42%$, $KMO = 0.795$, Sig. $= 0.000$.

Kết quả đạt được

Kết quả ước lượng mô hình hồi quy đa biến OLS:

Biến độc lập	Ký hiệu	Hệ số $\beta$ chuẩn hóa	Giá trị kiểm định $t$	Mức ý nghĩa ($p$-value)	Hệ số phóng đại phương sai (VIF)	Kết luận giả thuyết
Thanh tra - kiểm tra	$AUDIT$	$+0.245$	$4.852$	$0.000$	$1.241$	Chấp nhận $H_1$
Thuế điện tử	$ETAX$	$+0.286$	$5.914$	$0.000$	$1.315$	Chấp nhận $H_2$
Hiểu biết về thuế	$KNOW$	$+0.178$	$3.621$	$0.001$	$1.189$	Chấp nhận $H_3$
Cán bộ thuế	$OFF$	$+0.152$	$3.105$	$0.002$	$1.274$	Chấp nhận $H_4$
Dịch vụ hỗ trợ	$SUP$	$+0.194$	$3.987$	$0.000$	$1.362$	Chấp nhận $H_5$
Phần thưởng	$REW$	$+0.112$	$2.418$	$0.016$	$1.156$	Chấp nhận $H_6$
Hình phạt tiêu cực	$PEN$	$-0.134$	$-2.890$	$0.004$	$1.108$	Chấp nhận $H_7$
Chuẩn chủ quan	$NORM$	$+0.165$	$3.412$	$0.001$	$1.205$	Chấp nhận $H_8$

Các chỉ số chẩn đoán mô hình:

• Hệ số xác định mô hình: $R^2 = 0.612$, $R^2 \text{ hiệu chỉnh} = 0.598$ (Mô hình giải thích được $59.8%$ sự biến thiên của hành vi tuân thủ thuế tự nguyện).
• Kiểm định ANOVA: $F = 43.762$, $p\text{-value} = 0.000 < 0.001$ (Mô hình hồi quy có ý nghĩa thống kê ở mức độ tin cậy 99.9%).
• Kiểm định đa cộng tuyến: Tất cả hệ số $VIF < 1.4 \ll 2.0$, xác nhận không xảy ra hiện tượng đa cộng tuyến giữa các biến giải thích.
• Tự tương quan: Chỉ số Durbin-Watson $= 1.942 \in [1.5, 2.5]$, không có hiện tượng tự tương quan chuỗi bậc nhất.

---

Đổi mới và đóng góp

• Mở rộng khung lý thuyết hành vi phi kinh tế: Nghiên cứu tiên phong tại Việt Nam tập trung chuyên biệt vào phân khúc hộ kinh doanh cá thể – nhóm đối tượng có tỷ lệ phi chính thức cao nhất nhưng ít được mổ xẻ dưới lăng kính tâm lý học hành vi.
• Chứng minh tác động trái chiều của hình phạt: Khác với quan điểm cổ điển của Allingham & Sandmo (1972) coi hình phạt nặng là giải pháp tối ưu, nghiên cứu chứng minh thực nghiệm rằng các hình thức trừng phạt mang tính sỉ nhục, bêu tên truyền thông ($PEN$) tạo ra tâm lý ức chế, bức xúc và làm suy giảm hành vi tuân thủ tự nguyện ($\beta_7 = -0.134, p < 0.01$).
• Xác định vai trò đòn bẩy của Chuyển đổi số ($ETAX$): Hệ thống thuế điện tử là biến số tác động mạnh nhất ($\beta_2 = +0.286$), vượt qua cả hoạt động thanh tra truyền thống ($\beta_1 = +0.245$).

Tiêu chí so sánh	Nghiên cứu Bùi Ngọc Toản (2017)	Nghiên cứu Nguyễn Thị Hồng Hạnh (2017)	Nghiên cứu Ngô Thị Mỹ An (2023)
Đối tượng mục tiêu	Doanh nghiệp tại TP. Hồ Chí Minh	Doanh nghiệp tại TP. Đà Nẵng	Hộ kinh doanh cá thể trên toàn quốc
Trọng tâm nhân tố	Kết hợp Kinh tế & Phi kinh tế	Kết hợp Thuế suất, Chi phí, Kiểm tra	Tập trung độc lập 8 yếu tố Phi kinh tế
Tác động của Công nghệ	Chưa phân tích sâu eTax	Đánh giá ở mức độ hỗ trợ chung	Lượng hóa chi tiết qua mô hình TAM ($\beta = 0.286$)
Cơ chế Thưởng/Phạt	Không nghiên cứu phần thưởng	Chỉ đánh giá mức phạt tiền	Khảo sát Phần thưởng phi tài chính & Phạt cảm xúc

---

Ứng dụng thực tế và triển khai

Lộ trình khuyến nghị cho Cơ quan Thuế và các chủ Hộ kinh doanh bao gồm 4 trụ cột chiến lược:

                            LỘ TRÌNH 4 TRỤ CỘT
+---------------------+   +---------------------+   +---------------------+   +---------------------+
| 1. Cải tiến eTax    |   | 2. Thanh tra        |   | 3. Chuyên nghiệp    |   | 4. Văn hóa          |
|    Mobile           |-->|    thông minh       |-->|    hóa cán bộ       |-->|    tôn vinh         |
| Tối ưu UX/UI,       |   | Ứng dụng AI phân    |   | Đào tạo văn hóa đối |   | Cấp chứng nhận điện |
| tích hợp POS        |   | tích rủi ro hóa đơn |   | thoại, hỗ trợ HKD   |   | tử, điểm tín nhiệm  |
+---------------------+   +---------------------+   +---------------------+   +---------------------+

1. Hiện đại hóa nền tảng Thuế điện tử (eTax Mobile):
   • Đơn giản hóa giao diện kê khai cho người dùng không có chuyên môn kế toán. Tích hợp hóa đơn điện tử khởi tạo từ máy tính tiền trực tiếp vào tài khoản thuế của chủ hộ.
   • Cung cấp tính năng thông báo tự động nghĩa vụ thuế qua Zalo OA, SMS và Email giúp giảm thiểu tỷ lệ nợ thuế vô ý thức.
2. Chuyển đổi phương thức thanh tra, kiểm tra:
   • Áp dụng nguyên lý "Thuyết phục trước, trừng phạt sau" (Mô hình Braithwaite).
   • Tăng cường kiểm tra tại bàn dựa trên phân tích rủi ro dữ liệu lớn (Big Data) thay vì kiểm tra trực tiếp gây gián đoạn kinh doanh.
3. Chuẩn hóa dịch vụ hỗ trợ và văn hóa ứng xử cán bộ thuế:
   • Xây dựng bộ chỉ số KPI đo lường mức độ hài lòng của HKD đối với thái độ phục vụ của cán bộ thuế quản lý địa bàn.
4. Thiết lập cơ chế khen thưởng và chuẩn mực xã hội:
   • Cấp chứng nhận điện tử "Hộ kinh doanh tuân thủ thuế tiêu biểu" gắn trên các sàn thương mại điện tử (Shopee, Lazada, TikTok Shop) và cửa hàng offline để gia tăng uy tín thương hiệu.

---

Hạn chế và hướng phát triển

• Hạn chế về mẫu nghiên cứu: Phương pháp lấy mẫu thuận tiện có thể chưa phản ánh bao quát tỷ lệ phân bổ của các hộ kinh doanh tại vùng sâu, vùng xa.
• Bản chất dữ liệu cắt ngang (Cross-sectional): Chưa theo dõi được sự biến động hành vi của cùng một hộ kinh doanh trước và sau khi triển khai các chính sách thuế số mới.
• Hướng nghiên cứu mở rộng:
  1. Tích hợp mô hình phương trình cấu trúc tuyến tính (SEM - Structural Equation Modeling) để phân tích vai trò trung gian của "Niềm tin vào cơ quan thuế".
  2. Xây dựng mô hình máy học (Random Forest, XGBoost) dự báo xác suất gian lận thuế của hộ kinh doanh dựa trên độ lệch giữa dòng tiền thực tế và mức thuế khoán.

---

Đối tượng hưởng lợi

• Sinh viên & Học viên cao học: Cung cấp tài liệu tham khảo chuẩn mực về phương pháp luận nghiên cứu kinh tế lượng ứng dụng, cách triển khai kiểm định Cronbach’s Alpha, EFA và hồi quy OLS trong lĩnh vực tài chính công.
• Cơ quan Quản lý Thuế (Tổng cục Thuế, Cục Thuế địa phương): Cung cấp bằng chứng thực nghiệm để chuyển dịch cơ chế quản lý từ "Cưỡng chế thực thi" sang "Tạo điều kiện và nuôi dưỡng nguồn thu".
• Chủ hộ kinh doanh: Nhận thức rõ quyền lợi, nghĩa vụ, giảm thiểu rủi ro pháp lý và chi phí phạt chậm nộp thông qua việc chủ động tiếp cận công nghệ thuế điện tử.
• Giới nghiên cứu học thuật: Bổ sung khoảng trống lý thuyết về hành vi tuân thủ thuế phi kinh tế tại các nền kinh tế đang phát triển.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao nghiên cứu lại tập trung vào các yếu tố phi kinh tế thay vì thuế suất và mức phạt tiền?

   • Các yếu tố kinh tế (thuế suất, mức phạt) thường mang tính vĩ mô, cố định bởi khung luật pháp và khó điều chỉnh nhanh. Các yếu tố phi kinh tế (công nghệ, thái độ phục vụ, chuẩn mực đạo đức, sự minh bạch) có thể cải thiện nhanh chóng thông qua cải cách hành chính và chuyển đổi số, mang lại hiệu quả bền vững với chi phí thấp hơn.

2. Hệ thống thuế điện tử (eTax) mang lại lợi ích cụ thể gì cho hộ kinh doanh cá thể?

   • Giúp HKD tiết kiệm 70% thời gian thực hiện thủ tục hành chính, loại bỏ việc phải trực tiếp đến Chi cục thuế, tự động tính toán số thuế phải nộp theo tỷ lệ ngành nghề và lưu trữ lịch sử nộp thuế minh bạch làm căn cứ vay vốn ngân hàng.

3. Mô hình nghiên cứu giải quyết hiện tượng đa cộng tuyến như thế nào?

   • Mô hình đã kiểm soát chặt chẽ thông qua hệ số phóng đại phương sai (VIF). Tất cả các biến đều có $VIF \in [1.108, 1.362] < 2.0$, chứng minh không có sự trùng lắp thông tin giữa các biến độc lập.

4. Biện pháp nào giúp hạn chế thất thu thuế đối với HKD trên sàn thương mại điện tử?

   • Kết nối cơ sở dữ liệu định danh điện tử (VNeID) và cổng thông tin thương mại điện tử với hệ thống quản lý thuế, áp dụng cơ chế sàn TMĐT khấu trừ và nộp thuế thay theo từng giao dịch phát sinh.

5. Làm thế nào để chuyển đổi hộ kinh doanh quy mô lớn lên mô hình doanh nghiệp?

   • Đơn giản hóa chế độ sổ sách kế toán cho doanh nghiệp siêu nhỏ, duy trì chính sách miễn lệ phí môn bài 3 năm đầu, và tăng cường hỗ trợ pháp lý thay vì áp đặt chế độ kiểm tra phức tạp ngay sau khi chuyển đổi.

---

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Ngô Thị Mỹ An đã giải quyết thành công bài toán lượng hóa các yếu tố phi kinh tế tác động đến hành vi tuân thủ thuế tự nguyện của hộ kinh doanh tại Việt Nam. Kết quả kiểm định mô hình thực nghiệm khẳng định tầm quan trọng vượt trội của Chuyển đổi số trong quản lý thuế ($ETAX, \beta = 0.286$), Công tác thanh tra công bằng ($AUDIT, \beta = 0.245$) và Dịch vụ hỗ trợ người nộp thuế ($SUP, \beta = 0.194$). Đồng thời, nghiên cứu cảnh báo việc lạm dụng các biện pháp trừng phạt gây ức chế tâm lý ($PEN, \beta = -0.134$) sẽ triệt tiêu động lực tự nguyện tuân thủ. Đây là cơ sở khoa học và thực tiễn vững chắc giúp ngành Thuế Việt Nam hoàn thiện chiến lược cải cách hệ thống thuế đến năm 2030, hướng tới một nền tài chính công minh bạch, hiệu quả và hiện đại.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1. TỔNG QUAN ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN 1. Tổng quan đề tài nghiên cứu 1. Tổng hợp nghiên cứu nước ngoài Đề tài nghiên cứu:‘Ethical Perception of Tax Evasion in Indonesia: Determinants and Consequences on Voluntary Tax Compliance’ của tác giả Arfah Habib Saragih và cộng sự (2021).

Mục đích của đề tài là điều tra nhận thức đạo đức về việc tuân thủ thuế. Kết quả đề tài cho thấy những tác động tiêu cực của chủ nghĩa duy tâm về thuế, đối với nhận thức đạo đức về thuế, tôn giáo và trình độ học thức không ảnh hưởng đến nhận thức đạo đức về trốn thuế. Nhận thức đạo đức có ảnh hưởng đáng kể đến tuân thủ thuế tự nguyện. Ngoài ra, đề tài vẫn tồn tại những hạn chế như trốn thuế là yếu tố dự đoán duy nhất của tuân thủ thuế tự nguyện.

Nghiên cứu của Kristina Murphy và các cộng sự (2008): ‘Enforcing Tax Compliance: To Punish or Persuade?’ Đề tài này tập trung nhấn mạnh làm thế nào để đối phó tốt với người phạm tội nhằm tăng cường hỗ trợ pháp luật và giảm tỷ lệ tái phạm lần sau. Kết quả cho ta hiểu rõ hơn lý do tại sao và khi nào mọi người được thúc đẩy để tuân thủ các quyết định và các quy tắc. Điều này sẽ có ích cho các cơ quan quản lý thuế kiểm soát sự tuân thủ thuế. Ngoài ra, nghiên cứu cũng phát hiện cảm giác oán giận đóng vai trò quan trọng trong việc dự đoán hành vi tuân thủ thuế của người nộp thuế.

Các chiến lược thực hiện gây cảm giác tức giận đối với sự tuân thủ và đối với cơ quan quản lý thuế gây ức chế cho cả cộng đồng người nộp thuế. Ngược lại, chiến lược gây cảm giác hài hòa dễ chịu sẽ thúc đẩy người nộp dễ dàng thực hiện tuân thủ. Khoảng trống nghiên cứu là đề tài chỉ tập trung vào cảm giác của người nộp chứ không đứng từ góc độ của cơ quan quản lý thuế. Đối với đề tài: ‘The Role Of Education In Forming Voluntary Tax Compliance’ của Sabina Kolodziej (2011) xoay quanh vấn đề vai trò của giáo dục đối với tuân thủ thuế tự nguyện.

Bài viết mô tả các yếu tố kinh tế như thuế suất, thu nhập và các yếu tố tâm lý như kiến thức, động lực tác động đến sự tuân thủ thuế tự nguyện. Đặc biệt, mối quan hệ giữa mức độ kiến thức kinh tế và thái độ được nhấn mạnh trong bài. Kết quả nghiên cứu cho thấy sự tích cực giữa hai yếu tố này. Nghiên cứu cũng cho thấy vai trò của giáo dục trong việc tác động đến hình thành thái độ của 4 người nộp với cơ quan quản lý.

Ngoài ra, việc đơn giản hóa thuế tối đa góp phần lớn vào tăng tinh thần thuế tự nguyện. Tuy nhiên, hạn chế của đề tài là chỉ giáo dục người nộp thuế chấp hành nghiêm các quy định của cơ quan thuế mà không hướng dẫn họ cách trình bày quan điểm, dành quyền lợi cho bản thân. ‘Factors Affecting Tax Attitudes and Tax Compliance: A Survey Study in Yemen’ của tác giả Hellhel, Y. (2014) bàn về nhân tố tác động đến thái độ thuế và tuân thủ thuế của các cá nhân tại Yemen.

Kết quả nghiên cứu thu được, mức thuế suất quá cao và bất công về thuế là hai yếu tố tác động mạnh nhất đến sự tuân thủ thuế thấp. Yếu tố thanh tra - kiểm tra thuế không thường xuyên, hình phạt thuế và ân xá thuế có tác động đến quyết định tuân thủ của người nộp. Ngoài ra, các yếu tố như số lượng cán bộ ở cơ quan thuế và thay đổi mã số thuế thường xuyên tác động ở mức thấp hơn. Các câu trả lời thu thập được cũng chỉ ra rằng, phụ nữ có xu hướng tuân thủ thuế đều đặn hơn so với nam giới, nhóm người trẻ có xu hướng ít tuân thủ hơn những người đã có tuổi.

Đề tài có khoảng trống là phạm vi nghiên cứu tập trung tại Yemen sẽ không phù hợp với quy định tại một số quốc gia nên khi sử dụng thang đo của bài phải chọn lọc thật kỹ. Đề tài ‘Tax Compliance in Indonesia: The role of public officials as taxpayers’ của Th. Groenendijk và các cộng sự (2017) lả một bài tổng thể về tuân thủ thuế của người nộp tại Indonesia. Mục đích của bài muốn tìm ra các nhân tố tác động đến tuân thủ thuế, từ đó đưa ra khuyến nghị phù hợp với cơ quan thuế.

Bài đưa ra các thang đo đáng tin cậy về nhân tố Phần thưởng, Hình phạt, Dịch vụ hỗ trợ thuế, Thanh tra, kiểm tra. Ưu điểm đề tài là có thể sử dụng biến quan sát vận dụng vào mô hình đề xuất của tác giả mà không phải chỉnh sửa nhiều vì đặc điểm tuân thủ thuế của người dân Indonesia khá tương đồng với Việt Nam. Tuy nhiên, khoảng trống của bài là liệt kê quá nhiều biến quan sát tương tự nhau làm cho bài trình bày vô cùng phức tạp và khó theo dõi. Bài cũng không có mô hình tổng kết của các biến độc lập và khuyến nghị cho đối tượng nghiên cứu rời rạc, không chặt chẽ.

Tổng hợp nghiên cứu trong nước Các đề tài trong nước có rất nhiều nghiên cứu đề cập đến sự tuân thủ thuế của người nộp. Đa số đối tượng được nhắc đến nhiều nhất là doanh nghiệp từ lớn đến vừa 5 và nhỏ. Ngoài ra, yếu tố tuân thủ thuế luôn đi kèm với một sắc thuế cụ thể. Ví dụ như tuân thủ thuế giá trị gia tăng (GTGT), thu nhập doanh nghiệp (TNDN),.

Bùi Ngọc Toản (2017) ‘Các yếu tố ảnh hưởng đến hành vi tuân thủ thuế thu nhập doanh nghiệp - Nghiên cứu thực nghiệm trên địa bàn thành phố Hồ Chí Minh’ cho thấy trong 7 yếu tố đã nếu thì yếu tố đặc điểm của cơ quan thuế là tác động mạnh nhất đến hành vi tuân thủ thuế TNDN trên địa bàn thành phố Hồ Chí Minh. Trải qua quá trình lọc và chạy mô hình dữ liệu của gần 200 doanh nghiệp, kết hợp với phương pháp phân tích EFA để đo lường mức độ tác động các yếu tố kinh tế và phi kinh tế lên hành vi tuân thủ thuế. Kết quả là các yếu tố như năng lực thanh tra, kiểm tra thuế, dịch vụ hỗ trợ về thuế là gây ảnh hưởng mạnh nhất, tiếp đó là yếu tố pháp luật, chính sách thuế. Hạn chế đề tài là phạm vi nghiên cứu thuộc địa bàn thành phố Hồ Chí Minh, đặc thù văn hóa sẽ khác biệt với các doanh nghiệp tại miền Bắc và Trung.

Ngoài ra, khuyến nghị của đề tài chỉ xoay quanh cơ quan quản lý thuế mà không đứng từ góc độ doanh nghiệp. Nguyễn Thị Hồng Hạnh (2017) ‘Các yếu tố tác động đến tính tuân thủ của các doanh nghiệp trên địa bàn Tp. Đà Nẵng’ nghiên cứu mô hình gồm 9 biến độc lập: (1) Sự phức tạp của chính sách, (2) Công tác thanh – kiểm tra thuế, (3) Mức phạt, (4) Dịch vụ hỗ trợ thuế, (5) Tính công bằng, (6) Tình trạng tài chính, (7) Sự thông thạo về thuế của người nộp thuế, (8) Thuế suất, (9) Chi phí tuân thủ thuế. Mục đích của đề tài là tập trung nghiên cứu thuế TNDN trên các doanh nghiệp trong phạm vi thành phố Đà Nẵng, Kết qua thủ được, tình trạng tuân thủ thuế của các doanh nghiệp tư nhân còn thấp, nhân tố Thanh tra – kiểm tra, Mức phạt, Thuế suất, Dịch vụ hỗ trợ có tác động đến hành vi tuân thủ thuế TNDN trong mẫu nghiên cứu.

Bên cạnh những kết quả đạt được, đề tài còn tồn tại một số hạn chế sau: Nghiên cứu chỉ thực hiện được trên một bộ phận người nộp thuế tại Đà Nẵng nên tính đại diện sẽ không cao. Do đặc thù của công việc kê khai, kế toán thuế ở Việt Nam trong một số trường hợp, nhân viên kê khai, kế toán thuế không được toàn quyền thực hiện các công việc liên quan đến xác định nghĩa vụ thuế theo quy định mà sẽ dưới sự chỉ đạo của chủ doanh nghiệp, công ty khi xác định tiền thuế phải nộp.1: Mô hình các yếu tố tác động đến tính tuân thủ của các doanh nghiệp hoạt động trên địa bàn Tp. Đà Nẵng Nguồn: Nguyễn Thị Hồng Hạnh (2017), Trung tâm thông tin – học liệu Đại học Đà Nẵng Phạm Minh Tiến, Phan Thị Thắng (2016) ‘Hành vi tuân thủ thuế của doanh nghiệp: Nhìn từ phía các doanh nghiệp tại thành phố Hồ Chí Minh’. Mục đích của đề tài là khai thác các yếu tố tác động đến hành vi tuân thủ thuế qua khảo sát gần 500 doanh nghiệp trên địa bàn thành phố Hồ Chí Minh.

Kết quả nghiên cứu cho thấy Cấu trúc hệ thống thuế (G), Đặc điểm của doanh nghiệp (A), Chất lượng quản trị công (E), Chuẩn mực xã hội (F) có ảnh hưởng mạnh nhất đến hành vi tuân thủ của doanh nghiệp. Tương tự như đề tài trên, kết quả nghiên cứu cũng sẽ được sử dụng với mục đích nâng cao chất lượng quản lý thuế để đảm bảo nguồn thu cho ngân sách nhà nước. Hạn chế của đề tài là phạm vi nghiên cứu tập trung chỉ tập trung vào các doanh nghiệp tại thành phố Hồ Chí Minh và các khuyến nghị chỉ xoay quanh các cơ quan quản lý.2: Hành vi tuân thủ thuế của doanh nghiệp: Nhìn từ phía các doanh nghiệp tại thành phố Hồ Chí Minh Nguồn: Phạm Minh Tiến, Phan Thị Thắng (2016), Tạp chí khoa học Đại học Mở thành phố Hồ Chí Minh Nguyễn Quỳnh Trang (2021) ‘Nâng cao tính tuân thủ thuế đối với hộ kinh doanh cá thể ở Việt Nam’ dựa vào mô hình SSF và tình hình hoạt động kinh doanh thực tế của các hộ gia đình để đưa ra những nhận định giúp nâng cao tinh thần tuân thủ thuế. Tác giả đã đưa ra ba giải pháp cho cơ quan quản lý thuế.

Một là, quản lý dựa vào nhóm cấp độ tuân thủ cụ thể. Hai là, tích cực hơn nữa trong công tác thanh tra, kiểm tra thuế, cần phải trừng phạt một cách nghiêm minh. Ba là, cải tổ lại năng lực của các bộ thuế, phân loại trách nhiệm phù hợp vào trình độ, kinh nghiệm. Hạn chế của bài là chưa khai thác triệt để thực trạng tuân thủ thuế của hộ kinh doanh, chưa chỉ ra số liệu dẫn chứng cụ thể về số thuế thất thu hoặc thu được từ hộ kinh doanh.

Cơ sở lý luận về tuân thủ thuế 1. Khái niệm tuân thủ thuế Tuân thủ thuế được hiểu theo nhiều luận điểm khác nhau từ những nguồn tiếp cận trong phạm vi hẹp và rộng. Bằng chứng cho thấy, mỗi chuyên gia ở khắp nơi trên thế giới đều đứng từ góc nhìn cá nhân của họ sau khi đã trải qua quá trình trải nghiệm thực tiễn. Song, những ý kiến, quan điểm này lại có những điểm chung nhất định.