Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ GIÁO DỤC Ý THỨC BẢO VỆ MÔI TRƯỜNG CHO SINH VIÊN 1. Cơ sở lý luận về việc giáo dục ý thức bảo vệ môi trường cho sinh viên 1. Ý thức bảo vệ môi trường 1. Khái niệm ý thức, môi trường, bảo vệ môi trường và ý thức bảo vệ môi trường - Khái niệm về ý thức Ý thức con người là một trong những phạm trù rất rộng, là đối tượng nghiên cứu của rất nhiều khoa học khác nhau như: luật học, kinh tế học, đạo đức học, tâm lý học, triết học, văn học, nghệ thuật học,.
Mọi trạng thái tâm lý, mọi dạng hoạt động sống của con người đều là những biểu hiện và bị chi phối bởi ý thức con người. Mỗi một lĩnh vực nghiên cứu khác nhau làm rõ đặc trưng của ý thức con người theo những khía cạnh khác nhau. Đầu tiên là tiếp cận dưới góc độ nghiên cứu của tâm lý học, “Ý thức là hình thức phản ánh tâm lý cao nhất chỉ có ở con người. Đó là phản ánh bằng ngôn ngữ những gì con người đã tiếp thu được trong quá trình quan hệ qua lại với thế giới khách quan”.
Ý thức là một dạng cấu trúc tâm lý có phần phức tạp bao gồm nhiều mặt khác nhau, là chỉnh thể mang lại cho thế giới tâm hồn của con người chất lượng mới. Nó bao gồm ba mặt liên kết và thống nhất hữu cơ với nhau: mặt nhận thức - nhận thức cảm tính, nhận thức lý tính là hạt nhân của ý thức; Mặt thái độ - cảm xúc, thái độ lựa chọn, thái độ lựa chọn hoặc đánh giá, Mặt năng động của ý thức con người - khả năng lập kế hoạch, dự kiến, động cơ, ý chí, mục tiêu,. Thứ hai là dưới góc độ tiếp cận của đạo đức học thì ý thức thể hiện ở ý thức đạo đức đặt trong mối quan hệ với thực tiễn của đạo đức. Có nhận xét cho rằng: ý thức đạo đức là sự thể hiện thái độ nhận thức của con người trước những hành vi của bản thân mình trong sự so sánh với hệ thống chuẩn mực những hành vi và những quy tắc đạo đức mà xã hội đặt ra, nó giúp cho con người tự giác điều chỉnh những hành vi và hoàn thành một cách tự nguyện, tự giác những nghĩa vụ đạo đức đặt ra.
Trong ý thức đạo đức bao hàm những cảm xúc, xúc cảm và tình cảm đạo đức con người. Nói tóm lại, ý thức đạo đức nói về mặt cấu trúc bao gồm tri thức đạo đức, ý chí đạo đức và tình cảm. Ý thức đạo đức có mối quan hệ chặt chẽ với thực tiễn hay hành vi đạo đức nhằm đem lại những lợi ích cho xã hội và ngăn ngừa những cái ác. 10 Downloaded by Vu Vu (quangchinhlas199@gmail.com) lOMoARcPSD|12114775 Thứ ba là ý thức được định nghĩa theo góc độ tiếp cận của chính trị học thì chủ yếu thể hiện qua ý thức chính trị hay văn hóa chính trị.
Ý thức chính trị bao gồm hai cấp độ đó là ý thức chính trị thực tiễn và hệ tư tưởng chính trị. Ý thức chính trị có mối quan hệ vô cùng chặt chẽ với văn hóa chính trị. Văn hóa chính trị được xem là chất lượng tổng hợp của những tri thức và những kinh nghiệm hoạt động trong chính trị, là tình cảm và niềm tin chính trị của mỗi người tạo nên ý thức chính trị, trở thành động cơ nhằm thúc đẩy họ vươn tới những hành động chính trị một cách tự giác để phù hợp với lý tưởng chính trị của xã hội ta. Văn hóa chính trị được hình thành trong thực tiễn chính trị, chi phối các hoạt động của mối cá nhân, các nhà chính trị và định hướng hoạt động của họ trong việc tham gia vào đời sống chính trị.
Cấu trúc bao gồm: Tri thức, hiểu biết về chính trị; niềm tin lý tưởng của mỗi cá nhân trong đời sống chính trị; ý thức về sự đổi mới trong chính trị; Các giá trị văn hóa và chuẩn mực được thiết lập trong lịch sử dân tộc; Hệ tư tưởng chính trị, đường lối chính trị, nhiệm vụ, chiến lược và sách lược trong hoạt động chính trị chính là bộ phận quan trọng nhất. Nói tóm lại, qua nhiều những cách tiếp cận khác nhau về lý giải định nghĩa “ ý thức”, quan niệm về ý thức có những điểm tương đồng, đều khẳng định: ý thức con người tồn tại ở dạng tinh thần, có mối quan hệ chặt chẽ với những điều kiện tồn tại xã hội nhất định, có khả năng tạo động lực để thúc đẩy các hoạt động thực tiễn của con người theo những hướng tích cực, một cách tự giác, nhằm cải tạo hiện thực khách quan. Trong số những quan niệm đó, quan niệm về ý thức theo tư tưởng triết học duy vật biện chứng khái quát nhất, bao hàm các khía cạnh ý thức chính trị, ý thức đạo đức, ý thức tâm lý,. Cấu trúc của ý thức dưới mỗi góc độ tiếp cận bao hàm những thành tố khác nhau.
Dựa trên những điểm chung của các cách tiếp cận và dựa trên đặc trưng của các cách tiếp cận của chính trị học, cấu trúc của ý thức về cơ bản bao gồm: Tri thức, giá trị, ý chí, niềm tin, tình cảm. - Khái niệm về môi trường Tính đến nay, những vấn đề môi trường trên toàn cầu đặt ra đòi hỏi ngày càng bức thiết đối với việc nghiên cứu, quan niệm về MT ngày nay hết sức đa dạng, tùy các góc độ tiếp cận việc nghiên cứu khác nhau mà sử dụng các khái niệm khác nhau: có thể là MT, MT tự nhiên, MT sinh thái hay MT sống,. Theo quan niệm trong triết học, quan niệm về môi trường được thể hiện ở khái niệm “tự nhiên”. Theo nghĩa rộng thì, “tự nhiên” là tất cả những gì đang tồn tại khách 11 Downloaded by Vu Vu (quangchinhlas199@gmail.com) lOMoARcPSD|12114775 quan trong thế giới với tất cả các hình thức biểu hiện vẻ muôn màu muôn vẻ của nó.
Theo đó ta có thể thấy những khái niệm như: “MT tự nhiên” hay “MT địa lý” chỉ là một bộ phận nhỏ nằm trong khái niệm “tự nhiên”. Trong sinh học thì khái niệm MT được hiểu là môi trường tự nhiên bao gồm tất cả những gì bao quanh sinh vật, là tất cả các yếu tố hữu sinh và vô sinh, tác động trực tiếp hoặc gián tiếp lên sự sống, sự phát triển và sinh sản của sinh vật. Do đó có thể nói môi trường tự nhiên bao gồm: MT đất, MT nước, MT không khí và MT sinh vật. Qua việc phân tích hàng loạt cách tiếp cận khái niệm về môi trường, bài nghiên cứu khoa học này tập trung làm rõ khía cạnh MT tự nhiên bao quanh cuộc sống của con người nhưng mang nghĩa rộng hơn là tự nhiên thuần túy trong sinh học, đồng thời không phải là toàn bộ “giới tự nhiên” như khái niệm trong triết học.
Có thể nói, MT chính là hệ thống của tổng thể các yếu tố tự nhiên và nhân tạo có vai trò quyết định trực tiếp hoặc ảnh hưởng gián tiếp đến đời sống, hoạt động, sự phát triển của con người trong những thời kỳ nhất định của lịch sử. - Khái niệm về bảo vệ môi trường Bảo vệ môi trường có thể hiểu là quá trình bảo vệ và khai thác hợp lý các nguồn tài nguyên thiên nhiên, phòng ngừa và khắc phục các tác động bất lợi của sự suy thoái môi trường; gìn giữ MT nhằm đảm bảo sự phát triển của con người hiện nay. - Khái niệm về ý thức bảo vệ môi trường Con người trong xã hội hiện tại tồn tại và phát triển không thể tách rời mối quan hệ với MT sống. Để có thể phát triển bền vững, con người cần phải giải quyết hài hòa tất cả các mối quan hệ về kinh tế - xã hội – sinh thái.Bởi vậy, ý thức của con người cần phản ánh đúng đắn và định hướng cho mọi hoạt động thực tiễn, giúp cho con người giải quyết tốt các mặt ấy.
YTBVMT là một nội dung của ý thức, chịu sự quy định của những điều kiện MT nhất định. Nội hàm của khái niệm YTBVMT chưa có một nghiên cứu nào có thể phân tích cụ thể, nhưng có lẽ rất gần với khái niệm về “ý thức sinh thái”, “ý thức đạo đức MT” đã được làm rõ ở một số nghiên cứu: Theo Nguyễn Trọng Chuẩn, ý thức sinh thái là những quan điểm của con người về MT tự nhiên; về mối quan hệ và sự tác động lẫn nhau giữa con người xã hội với MT đó; về tình cảm, thái độ và trách nhiệm của con người trong giải quyết các vấn đề về sinh thái nhằm đi đến mục tiêu phát triển bền vững. 12 Downloaded by Vu Vu (quangchinhlas199@gmail.com) lOMoARcPSD|12114775 Có thể nói, YTBVMT chính là sự phản ánh một cách đúng đắn các vấn đề về MT và mối quan hệ giữa con người với MT trên cơ sở nhận thức khoa học, thể hiện bằng tình cảm, niềm tin, và ý chí mạnh mẽ trong việc định hướng hành vi của con người theo một hệ chuẩn mực nhất định nhằm hiện thực hóa các mục tiêu phát triển bền vững của con người hiện nay. Cấu trúc của ý thức bảo vệ môi trường Thứ nhất là, yếu tố tri thức về các vấn đề MT là yếu tố rất quan trọng trong cấu trúc của ý thức bảo vệ MT.
Nó là cơ sở của các trạng thái về tình cảm, thái độ và là nền tảng giúp hình thành nên hệ giá trị chuẩn mực trong ứng xử với môi trường, chuyển hóa thành những niềm tin, thôi thúc ý chí trong hành động của con người. YTBVMT được hình thành từ khi con người có những tri thức khoa học về: chức năng, vai trò của MT đối với đời sống của con người, về những tác động của con người đối với MT sống, về thực trạng và nguyên nhân của thực trạng MT ngày nay, về hậu quả của các tác động do con người gây ra trái với các quy luật MT, về mối quan hệ giữa con người với MT trong tương lai. Từ đó,con người cần có hiểu biết để xây dựng nên những chuẩn mực giá trị trong cách ứng xử với MT. Có những chuẩn mực giá trị chung của cộng đồng và xa hơn là của toàn nhân loại, đồng thời cũng có những chuẩn mực giá trị rất riêng với mỗi cộng đồng khác nhau.
Thứ hai là, niềm tin vào thực tiễn trong vấn đề bảo vệ môi trường. Đó là niềm tin vào khả năng cải tạo nên thực tiễn, làm cho môi trường ngày càng được cải tiến một cách tích cực. Tin vào những kết quả tốt của quá trình bảo vệ MT hoàn toàn có thể trở thành hiện thực, nếu có sự quyết tâm và nhất trí của toàn bộ phận xã hội.