Nghiên Cứu Động Từ Trải Nghiệm Trong Tiếng Anh Và Tiếng Việt

Khám phá sự tương đồng và khác biệt của động từ trải nghiệm trong tiếng Anh và tiếng Việt, giúp nâng cao kỹ năng ngôn ngữ hiệu quả.

• Tác giả: Lại Thị Phương Thảo
• Người hướng dẫn: PGS. Lâm Quang Đông
• Trường học: Học viện Khoa học Xã hội
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ học so sánh, đối chiếu
• Đề tài: Đối Chiếu Động Từ Trải Nghiệm Trong Tiếng Anh Và Tiếng Việt
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tình hình nghiên cứu động từ trải nghiệm trong tiếng Anh
• 1.2. Tình hình nghiên cứu động từ trải nghiệm trong tiếng Việt
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN
• 2.1. Ngữ pháp chức năng với bình diện ngữ nghĩa và ngữ pháp của câu
• 2.2. Mối quan hệ giữa bình diện ngữ nghĩa và ngữ pháp trong câu
• 3. CHƯƠNG 3: ĐỘNG TỪ TRẢI NGHIỆM TIẾNG ANH VÀ TIẾNG VIỆT TRONG CẤU TRÚC NGHĨA BIỂU HIỆN CỦA CÂU
• 3.1. Quan niệm về sự tình trải nghiệm
• 3.2. Quan niệm và phân loại động từ trải nghiệm
• 3.3. Đặc điểm ngữ nghĩa của sự tình trải nghiệm
• 3.4. Cấu trúc nghĩa biểu hiện của câu với động từ trải nghiệm trong tiếng Anh và tiếng Việt
• 4. CHƯƠNG 4: ĐỘNG TỪ TRẢI NGHIỆM TIẾNG ANH VÀ TIẾNG VIỆT TRONG CẤU TRÚC CÚ PHÁP CỦA CÂU
• 4.1. Khả năng hiện thực hóa của sự tình trải nghiệm tiếng Anh và tiếng Việt trong câu
• 4.2. Sự hiện thực hóa của các thành phần nghĩa của sự tình trải nghiệm trong câu
• 4.3. Khả năng hiện diện của các thành phần cú pháp trong câu
• 4.4. Cấu trúc cú pháp của câu với động từ trải nghiệm trong tiếng Anh và tiếng Việt
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• NGUỒN TƯ LIỆU TRÍCH DẪN

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Nghiên Cứu Động Từ Trải Nghiệm

Nghiên cứu động từ trải nghiệm trong tiếng Anh và tiếng Việt là một lĩnh vực quan trọng trong ngôn ngữ học. Động từ trải nghiệm không chỉ thể hiện hành động mà còn phản ánh cảm xúc và tri giác của con người. Việc hiểu rõ về động từ này giúp nâng cao khả năng giao tiếp và hiểu biết ngôn ngữ. Nghiên cứu này sẽ chỉ ra những điểm tương đồng và khác biệt giữa hai ngôn ngữ.

1.1. Định Nghĩa Động Từ Trải Nghiệm

Động từ trải nghiệm được định nghĩa là những động từ thể hiện cảm giác, tri giác và cảm xúc. Chúng đóng vai trò quan trọng trong việc diễn đạt trạng thái của chủ thể trong câu.

1.2. Vai Trò Của Động Từ Trong Ngôn Ngữ

Động từ không chỉ là thành phần chính trong câu mà còn là yếu tố quyết định cấu trúc ngữ nghĩa. Chúng giúp người nói truyền tải thông điệp một cách rõ ràng và chính xác.

II. Vấn Đề Trong Nghiên Cứu Động Từ Trải Nghiệm

Mặc dù có nhiều nghiên cứu về động từ trải nghiệm, nhưng vẫn còn nhiều thách thức trong việc phân loại và so sánh chúng giữa tiếng Anh và tiếng Việt. Sự khác biệt về ngữ pháp và ngữ nghĩa có thể gây khó khăn cho người học và người sử dụng ngôn ngữ.

2.1. Khó Khăn Trong Phân Loại Động Từ

Việc phân loại động từ trải nghiệm thành các nhóm như tri giác, tri nhận, tình cảm và mong muốn không phải lúc nào cũng rõ ràng. Điều này dẫn đến sự nhầm lẫn trong việc sử dụng.

2.2. Sự Khác Biệt Giữa Hai Ngôn Ngữ

Tiếng Anh và tiếng Việt có những quy tắc ngữ pháp khác nhau, điều này ảnh hưởng đến cách sử dụng động từ trải nghiệm. Sự khác biệt này cần được nghiên cứu kỹ lưỡng để cải thiện khả năng giao tiếp.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Động Từ Trải Nghiệm

Nghiên cứu động từ trải nghiệm sử dụng phương pháp so sánh-đối chiếu và phân tích-miêu tả. Các phương pháp này giúp xác định cấu trúc ngữ nghĩa và cú pháp của động từ trong cả hai ngôn ngữ.

3.1. Phương Pháp So Sánh Đối Chiếu

Phương pháp này cho phép so sánh các động từ trải nghiệm trong tiếng Anh và tiếng Việt, từ đó tìm ra những điểm tương đồng và khác biệt trong ngữ nghĩa và cú pháp.

3.2. Phân Tích Miêu Tả Đặc Điểm Ngữ Nghĩa

Phân tích-miêu tả giúp làm rõ các đặc điểm ngữ nghĩa của động từ trải nghiệm, từ đó cung cấp cái nhìn sâu sắc hơn về cách chúng hoạt động trong câu.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Nghiên Cứu Động Từ

Kết quả nghiên cứu về động từ trải nghiệm có thể được áp dụng trong giảng dạy ngôn ngữ, dịch thuật và biên soạn từ điển. Việc hiểu rõ về động từ này giúp cải thiện khả năng giao tiếp và sử dụng ngôn ngữ hiệu quả hơn.

4.1. Cải Thiện Giảng Dạy Tiếng Anh

Nghiên cứu này cung cấp tài liệu tham khảo hữu ích cho giáo viên trong việc giảng dạy động từ trải nghiệm, giúp học sinh hiểu rõ hơn về cách sử dụng chúng.

4.2. Ứng Dụng Trong Dịch Thuật

Kết quả nghiên cứu có thể hỗ trợ trong việc dịch thuật, giúp người dịch hiểu rõ hơn về ngữ nghĩa và cách sử dụng động từ trải nghiệm trong ngữ cảnh khác nhau.

V. Kết Luận Về Nghiên Cứu Động Từ Trải Nghiệm

Nghiên cứu động từ trải nghiệm trong tiếng Anh và tiếng Việt không chỉ giúp hiểu rõ hơn về ngôn ngữ mà còn mở ra hướng nghiên cứu mới trong ngôn ngữ học so sánh. Kết quả nghiên cứu sẽ góp phần nâng cao hiệu quả giảng dạy và sử dụng ngôn ngữ.

5.1. Tóm Tắt Kết Quả Nghiên Cứu

Kết quả nghiên cứu đã chỉ ra những điểm tương đồng và khác biệt giữa động từ trải nghiệm trong tiếng Anh và tiếng Việt, từ đó cung cấp cái nhìn tổng quan về vấn đề này.

5.2. Hướng Nghiên Cứu Tương Lai

Nghiên cứu có thể mở rộng sang các lĩnh vực khác như ngữ nghĩa học và ngữ pháp chức năng, từ đó làm phong phú thêm kiến thức về động từ trải nghiệm.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu đối chiếu ngôn ngữ học trên bình diện cấu trúc nghĩa - cú pháp là một trong những địa hạt trọng yếu nhằm khám phá bản chất tri nhận và phương thức ngôn ngữ hóa kinh nghiệm thế giới của nhân loại. Luận án tiến sĩ ngôn ngữ học của tác giả Lại Thị Phương Thảo (2016) với đề tài "Đối chiếu động từ trải nghiệm trong tiếng Anh và tiếng Việt" (chuyên ngành Ngôn ngữ học so sánh, đối chiếu - Mã số: 62.41, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Lâm Quang Đông tại Học viện Khoa học Xã hội - Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam) đặt nền móng tiên phong trong việc khảo sát toàn diện lớp động từ trải nghiệm (experiencer verbs) dưới khung lý thuyết Ngữ pháp chức năng (Functional Grammar).

Trong lịch sử nghiên cứu ngôn ngữ học, các nhà cấu trúc luận hình thức thuần túy (như Chomsky, 1957, 1965) chủ trương tính tự trị của cú pháp (autonomous syntax), tách rời cấu trúc ngữ pháp khỏi bình diện ngữ nghĩa và chức năng giao tiếp. Ngược lại, trào lưu ngữ pháp chức năng khẳng định cú pháp chịu sự quy định và thúc đẩy trực tiếp từ ngữ nghĩa biểu hiện (experiential meaning). Dù vậy, một khoảng trống nghiên cứu (research gap) cốt lõi vẫn tồn tại: phần lớn các công trình trước đây chỉ tiếp cận động từ trải nghiệm như một tiểu loại từ vựng tĩnh/động trong ngữ pháp miêu tả truyền thống (Leech, 1971; Quirk et al., 1973, 1985), hoặc chỉ khảo sát đơn lẻ một vài tiểu nhóm như động từ tri giác (Hoàng Thị Hòa, 2008; Viberg, 1984) mà chưa thiết lập một mô hình đối chiếu hệ thống hóa giữa một ngôn ngữ biến hình (inflectional / synthetic language) tiêu biểu là tiếng Anh và một ngôn ngữ đơn lập (isolating / analytic language) điển hình là tiếng Việt.

Luận án xác lập 4 câu hỏi nghiên cứu (Research Questions - RQ) và 4 giả thuyết khoa học (Hypotheses - H) tương ứng:

• RQ1: Cấu trúc nghĩa biểu hiện của sự tình trải nghiệm do động từ trải nghiệm làm lõi trong tiếng Anh và tiếng Việt có đặc trưng gì?
  • H1: Sự tình trải nghiệm trong cả hai ngôn ngữ đều chia sẻ khung nghĩa phổ quát gồm lõi vị từ và các vai nghĩa cốt lõi (Nghiệm thể - Experiencer, Hiện tượng - Phenomenon).
• RQ2: Tiêu chí nhận diện và phân loại các tiểu lớp động từ trải nghiệm giữa hai ngôn ngữ được xác lập như thế nào?
  • H2: Động từ trải nghiệm được phân định rạch ròi thành 4 tiểu lớp chức năng: Tri giác (Perception), Tri nhận (Cognition), Tình cảm (Emotion), và Mong muốn (Volition).
• RQ3: Quy luật ánh xạ (mapping) từ vai nghĩa thuộc cấu trúc nghĩa biểu hiện lên các chức vụ cú pháp (Chủ ngữ, Vị ngữ, Tân ngữ, Bổ ngữ) diễn ra như thế nào?
  • H3: Sự ánh xạ cú pháp - ngữ nghĩa trong tiếng Anh bị kiểm soát chặt chẽ bởi cấu trúc ngữ pháp hình thức và thang bậc vai nghĩa, trong khi tiếng Việt thể hiện tính linh hoạt cao nhờ đặc tính thiên chủ đề (topic-prominent).
• RQ4: Những điểm tương đồng và dị biệt mang tính loại hình học giữa tiếng Anh và tiếng Việt trong câu chứa động từ trải nghiệm là gì?
  • H4: Khác biệt lớn nhất nằm ở phương thức hiện thực hóa hình thái học của thì/thể, cấu trúc Đại hiện tượng (Macro-phenomenon), và khả năng xuất hiện của kết cấu hư từ/trật tự từ.

Khung lý thuyết của công trình tích hợp mô hình Ngữ pháp Chức năng Hệ thống (Systemic Functional Grammar - SFG) của M.A.K. Halliday (1985, 1994), mô hình loại hình sự tình của Simon Dik (1978), cùng lý thuyết cấu trúc ngữ nghĩa của Wallace Chafe (1970) và lý thuyết ngữ pháp vị từ của Charles Fillmore (1968).

Quy mô khảo sát ngữ liệu định lượng của luận án đạt tính đại diện học thuật cao với tổng cộng 301 cặp đơn vị động từ đối chiếu song song:

• 64 động từ tri giác tiếng Anh (see, hear, feel, smell, taste...) đối chiếu ~ 64 động từ tiếng Việt (nhìn thấy, nghe thấy, cảm thấy, ngửi thấy, nếm thấy...).
• 98 động từ tri nhận tiếng Anh (know, understand, think, believe, remember...) đối chiếu ~ 98 động từ tiếng Việt (biết, hiểu, nghĩ, tin tưởng, nhớ...).
• 98 động từ tình cảm tiếng Anh (like, love, hate, fear, admire...) đối chiếu ~ 98 động từ tiếng Việt (thích, yêu, ghét, sợ hãi, ngưỡng mộ...).
• 41 động từ mong muốn tiếng Anh (want, wish, desire, hope, decide...) đối chiếu ~ 41 động từ tiếng Việt (muốn, mong ước, khao khát, hy vọng, quyết định...).

Công trình mang ý luận chứng minh mối quan hệ hữu cơ, bất khả phân giữa bình diện ngữ nghĩa và ngữ pháp, đồng thời cung cấp luận cứ thực chứng xác đáng cho nghiên cứu loại hình học ngôn ngữ đối chiếu Anh - Việt.

---

Literature Review và Positioning

Khảo cứu lịch sử ngôn ngữ học cho thấy lớp động từ trải nghiệm luôn nằm ở tâm điểm của các cuộc tranh luận về ranh giới giữa bản chất từ loại và chức năng cú pháp.

Tại trường phái Anh ngữ học, dòng nghiên cứu thứ nhất tiếp cận động từ trải nghiệm dưới góc độ ngữ pháp hình thức và phạm trù từ loại (Leech, 1971; Leech & Svartvik, 1975, 2002; Quirk et al., 1973, 1985; Biber et al., 1999). Quirk et al. (1973, 1985) đã hệ thống hóa các động từ biểu thị trạng thái tĩnh (stative verbs), bao gồm động từ trạng thái trí tuệ (intellectual states: know, believe, realize), trạng thái tình cảm/thái độ (states of emotion/attitude: want, like, pity), trạng thái tri giác (states of perception: see, hear, feel), và trạng thái cảm giác cơ thể (bodily sensations: hurt, ache, itch). Đặc trưng khu biệt quan trọng nhất được Leech (1971) và Quirk et al. (1985) nhấn mạnh là tính bất khả biến đối với thể tiếp diễn (progressive aspect) khi mang ý nghĩa tĩnh vô ý chí (inert perception/cognition), đối lập với các biến thể động có chủ ý (I smell perfume [tĩnh] vs. I am smelling the perfume [động]).

Dòng nghiên cứu thứ hai chuyển biến mạnh mẽ sang phạm trù chức năng ngữ nghĩa. Wallace Chafe (1970) định vị vai trò của động từ trải nghiệm trong tổ chức vị từ - tham thể. Trích dẫn nguyên văn nhận định nền tảng của Chafe [5, tr.145]:

"Tôm không phải là người phát ra hành động, không phải là người sẽ làm một cái gì đó. Đúng hơn thì Tôm là người có tâm trạng nhất định nào đó: là người muốn được uống, là người biết câu trả lời, người thích món măng. Tôi gọi những động từ trong những câu như thế là (…) trải nghiệm."

Từ đó, Chafe phân lập động từ trải nghiệm thành hai cấu hình thuộc tính: [+trạng thái, +trải nghiệm] (want, know, like) và [+quá trình, +trải nghiệm] (see, hear, feel).

M.A.K. Halliday (1985, 1994) nâng tầm phân tích khi xếp sự tình trải nghiệm vào phạm trù Cú Tinh thần (Mental Clauses) trong mô hình ngữ pháp chức năng hệ thống, phản ánh thế giới ý thức nội tại thông qua hai tham thể cốt lõi: Cảm thể (Senser) - thực thể có ý thức nhận thức/cảm nhận, và Hiện tượng (Phenomenon) - đối tượng được tri giác, tri nhận hoặc tác động tình cảm. Simon Dik (1978) bổ sung thêm tham số [±Động] và [±Kiểm soát] để phân loại sự tình, khẳng định sự tình trải nghiệm về bản chất là phi kiểm soát (uncontrolled).

Trong Việt ngữ học, nghiên cứu về động từ trải nghiệm có sự phân hóa thuật ngữ sâu sắc. Nguyễn Kim Thản (1977) phân chia dựa trên hư từ thành nhóm động từ tình cảm (ái ngại, yêu, ghét) và nhóm động từ tri giác/trạng thái tinh thần (am hiểu, băn khoăn, lo sợ). Ủy ban Khoa học Xã hội Việt Nam (1983) và Nguyễn Chí Hòa (2005) định danh là nhóm "động từ cảm nghĩ" (nghe, biết, tin, nhớ) và "động từ ý chí" (muốn, toan, định). Đột phá lý thuyết quan trọng thuộc về Cao Xuân Hạo (1991) khi ông phân tích câu chỉ trạng thái tâm lý dưới góc độ cấu trúc vị từ hai diễn tố. Cao Xuân Hạo [10, tr.438-439] nhận định:

"Một loại sự tình chuyển thái đặc biệt là những tri giác và sự nảy sinh của các cảm giác và tình cảm: trông thấy, nghe thấy, nhận ra, nhận thấy, bắt đầu có cảm giác đau, ngứa, nóng, lạnh... Những câu chỉ những trạng thái tâm lí, những tình cảm trên đây có hai diễn tố, trong đó diễn tố thứ nhất là kẻ mang hay thể nghiệm tình cảm được vị từ biểu thị gọi là nghiệm thể (experiencer) và diễn tố thứ hai là đối tượng gây nên tình cảm đó."

Tiếp nối hướng tiếp cận chức năng hệ thống, Hoàng Văn Vân (2002, 2005) là học giả đầu tiên miêu tả hệ thống quá trình tinh thần tiếng Việt gồm 4 tiểu loại: tri giác (nhìn thấy, nghe thấy), tri nhận (nghĩ, hiểu, biết), mong muốn (ao ước, mong muốn, quyết định), và tình cảm (yêu, quý, thích, ghét).

                                 HỆ THỐNG TIẾP CẬN ĐỘNG TỪ TRẢI NGHIỆM
  HƯỚNG HÌNH THỨC / TỪ LOẠI                                                           HƯỚNG NGỮ PHÁP CHỨC NĂNG
  - Quirk et al. (1973, 1985): Stative verbs                                         - W. Chafe (1970): V_experiential [+state / +process]
  - G. Leech (1971): Inert perception & cognition                                    - S. Dik (1978): Non-controlled States of Affairs
  - D. Biber et al. (1999): Mental verbs                                             - M.A.K. Halliday (1985, 1994): Mental Clauses (Senser - Phenomenon)
  - Nguyễn Kim Thản (1977): ĐT tình cảm, ĐT tri giác                                - Cao Xuân Hạo (1991): Vị từ trạng thái 2 diễn tố (Nghiệm thể)
  - UBKHXHVN (1983): ĐT cảm nghĩ, ĐT ý chí                                          - Hoàng Văn Vân (2002, 2005): Quá trình tinh thần 4 tiểu loại
                                                                                   LUẬN ÁN LẠI THỊ PHƯƠNG THẢO (2016)
                                                                                   Mô hình hóa đối chiếu Nghĩa biểu hiện 
                                                                                   và Ánh xạ Cú pháp Anh - Việt (301 cặp vị từ)

So sánh với các công trình quốc tế kinh điển như nghiên cứu phân loại hình học động từ tri giác đa ngôn ngữ của Åke Viberg (1984) hay công trình của Elisabeth Verhoeven (2007) về Experiential Constructions in Typological Perspective, luận án này đã vượt qua giới hạn của việc mô tả đơn lẻ từng tiểu từ loại. Luận án định vị chính xác vị trí học thuật bằng việc thiết lập một cầu nối lý thuyết liên thông: từ cấu trúc vai nghĩa nội tại của sự tình (semantic configuration) đến sự hiện thực hóa cú pháp (syntactic realization) trên trục đối chiếu Anh - Việt.

---

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án của tác giả Lại Thị Phương Thảo mang lại những đóng góp nền tảng cho lý thuyết ngữ pháp chức năng và ngôn ngữ học so sánh đối chiếu:

1. Chuẩn hóa khái niệm và phạm trù hóa sự tình trải nghiệm: Công trình kế thừa và làm sáng tỏ định nghĩa của Verhoeven [92, tr.1], khẳng định trải nghiệm là:

   "Một khái niệm cơ bản cần được thể hiện ở mọi ngôn ngữ bằng cách này hay cách khác. Lĩnh vực trải nghiệm ở đây được hiểu là bao gồm các loại trải nghiệm cụ thể mà liên quan chủ yếu đến việc xử lý các tác nhân kích thích (stimuli) bên trong và bên ngoài bởi hệ thần kinh con người." Luận án xác lập tính độc lập của sự tình trải nghiệm, phân biệt rạch ròi với sự tình vật chất (hành động thể chất), sự tình quan hệ (tồn tại/sở hữu), và sự tình phát ngôn.

2. Xây dựng hệ thống 4 tiên đề cấu trúc nghĩa biểu hiện:

   • Tiên đề 1: Mọi sự tình trải nghiệm đều có lõi vị từ quy định sự hiện diện bắt buộc của vai nghĩa Nghiệm thể (Experiencer) - thực thể mang ý thức sinh học.
   • Tiên đề 2: Vai Hiện tượng (Phenomenon) trong sự tình trải nghiệm có độ mở rộng cấu trúc từ thực thể vật lý cụ thể (thing) đến thực tại mệnh đề (fact/idea) và đại sự tình (Macro-phenomenon).
   • Tiên đề 3: Lõi động từ trải nghiệm chi phối trực tiếp khả năng tiếp nhận thể/thì (aspectual constraint); tính vô ý chí ngăn cản thể tiếp diễn ngữ pháp hóa trong cấu trúc chuẩn.
   • Tiên đề 4: Sự chuyển đổi vai nghĩa từ cấu trúc ngữ nghĩa sang cấu trúc ngữ pháp tuân thủ nguyên lý bù trừ loại hình giữa ngôn ngữ biến tố và ngôn ngữ đơn lập.

                              MÔ HÌNH CẤU TRÚC NGHĨA BIỂU HIỆN CỦA SỰ TÌNH TRẢI NGHIỆM

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp đa chiều 3 lý thuyết nền tảng:

• Ngữ pháp Chức năng Hệ thống của Halliday: Cung cấp công cụ giải mã cấu trúc nghĩa biểu hiện thông qua hệ thống phân tích quá trình và vai nghĩa.
• Lý thuyết Thang bậc Vai nghĩa (Semantic Function Hierarchy) của Dik và Fillmore: Luận án áp dụng thang bậc chọn lựa chủ ngữ: Tác thể > Nghiệm thể > Bị thể > Tiếp thể > Công cụ > Vị trí > Thời gian. Trong câu trải nghiệm, do vắng mặt Tác thể (Agent), Nghiệm thể tự động trở thành ứng viên ưu tiên số một cho vị trí Chủ ngữ trong tiếng Anh.
• Lý thuyết Cấu trúc Đề - Thuyết của Ngôn ngữ học Chức năng Đông phương (Cao Xuân Hạo, Li & Thompson): Cung cấp khung đối sánh đặc thù cho tiếng Việt - một ngôn ngữ thiên chủ đề, nơi trật tự cú pháp không thuần túy bị giam hãm trong trật tự S-V-O cố định như tiếng Anh mà có thể tổ chức linh hoạt theo dạng Đề - Thuyết (Topic - Comment).

Phạm vi giới hạn (boundary conditions) của khung phân tích được tác giả xác lập nghiêm ngặt: tập trung khảo sát cấu trúc nòng cốt của câu đơn và các dạng câu phức chứa mệnh đề bổ ngữ trực tiếp phụ thuộc vào lõi động từ trải nghiệm, loại trừ các biến thể ngữ dụng mở rộng như câu chêm xen hay câu tỉnh lược ngoài ngữ cảnh.

---

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án vận hành trên nền tảng triết lý khoa học của Chủ nghĩa hiện thực chức năng (Functional Realism / Interpretivism), nhìn nhận ngôn ngữ là một thực tại xã hội được quy định bởi mục đích giao tiếp của con người.

Thiết kế nghiên cứu kết hợp chặt chẽ giữa định tính (qualitative analysis) trong việc bóc tách các nét nghĩa, phân định vai nghĩa và định lượng (quantitative analysis) trong việc thống kê, lập danh mục và khảo sát tần suất phân bố mô hình cú pháp. Thiết kế phân tích đa tầng (Multi-level design) được triển khai qua 3 tầng bậc logic:

1. Tầng 1 (Ngữ nghĩa học): Phân tích cấu trúc nghĩa biểu hiện của sự tình trải nghiệm, xác định các vai diễn tố (actants) và phi diễn tố (circumstantials).
2. Tầng 2 (Cú pháp học): Phân tích cấu trúc cú pháp của câu, xác định chức năng của Chủ ngữ, Vị ngữ, Tân ngữ (trực tiếp/gián tiếp) và Bổ ngữ.
3. Tầng 3 (Loại hình học đối chiếu): Đối chiếu đối xứng cấu trúc cú pháp - ngữ nghĩa giữa tiếng Anh và tiếng Việt để rút ra các quy luật tương đồng và dị biệt.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập và xử lý ngữ liệu được thực hiện nghiêm ngặt qua các bước:

• Tiêu chí lựa chọn ngữ liệu (Sampling criteria): Trích xuất ngữ liệu thực tế từ các tác phẩm văn học kinh điển của Anh, Mỹ và Việt Nam, sách báo, tạp chí khoa học xã hội và các nguồn ngữ liệu trực tuyến tin cậy (nguồn dẫn chuẩn hóa dạng [số tài liệu : số trang]).
• Thủ pháp đối lập và loại suy (Opposition and Analogy): Sử dụng các cặp kiểm chứng đối lập [+Tính giai đoạn / ±Stages], [±Hữu kết / ±Telic] của Rothstein (2004) để loại bỏ các động từ hành động vật chất thuần túy ra khỏi danh sách động từ trải nghiệm.
• Thủ pháp nội quan (Introspection) kết hợp kiểm chứng chuyên gia: Tiến hành đánh giá tính khả chấp ngữ pháp (grammatical acceptability) của các cấu trúc câu trong cả hai ngôn ngữ đối với các dạng tiếp diễn, dạng bị động và dạng câu chẻ.
• Độ tin cậy và giá trị khoa học (Validity & Reliability): Tính nhất quán của khung phân loại được thẩm định chéo thông qua hệ thống thuật ngữ chuẩn quốc tế của Hội Ngôn ngữ học Chức năng Quốc tế.

Data và phân tích

Toàn bộ 301 đơn vị động từ của mỗi ngôn ngữ được bóc tách và phân tích ma trận tương đương ngữ nghĩa - cú pháp:

Tiểu lớp động từ trải nghiệm	Số lượng đơn vị tiếng Anh	Động từ đại diện tiếng Anh	Số lượng đơn vị tiếng Việt	Động từ đại diện tiếng Việt
Động từ Tri giác (Perception verbs)	64	see, hear, feel, smell, taste, notice, observe, watch...	64	nhìn thấy, trông thấy, nghe thấy, ngửi thấy, nếm thấy, nhận thấy...
Động từ Tri nhận (Cognition verbs)	98	know, understand, think, believe, remember, forget, assume...	98	biết, hiểu, nghĩ, tin, nhớ, quên, giả định, nhận thức, am tường...
Động từ Tình cảm (Emotion verbs)	98	like, love, hate, detest, fear, admire, worry, please, attract...	98	thích, yêu, ghét, căm thù, sợ, ngưỡng mộ, lo lắng, làm hài lòng...
Động từ Mong muốn (Volition verbs)	41	want, wish, desire, hope, decide, need, crave, long for...	41	muốn, mong ước, khao khát, hy vọng, quyết định, cần, thèm...
Tổng cộng	301		301

Quy trình phân tích cú pháp xác lập các mô hình toán học - ngôn ngữ học dạng ký hiệu chuẩn hóa để biểu diễn cấu trúc nghĩa biểu hiện (CTNBH) và cấu trúc cú pháp (CTCP): $$\text{CTNBH} = \text{Experiencer (Nghiệm thể)} + \text{Core Verb (Lõi Vị từ)} + \text{Phenomenon (Hiện tượng)}$$ $$\text{CTCP}{\text{English}} = \text{Subject (NP)} + \text{Predicate (VP)} + \text{Direct Object (NP / Clause)}$$ $$\text{CTCP}{\text{Vietnamese}} = \text{Chủ ngữ / Đề ngữ (NP)} + \text{Vị ngữ (VP)} + \text{Bổ ngữ / Mệnh đề}$$

---

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Công trình công bố 4 phát hiện đột phá mang tính hệ thống cao:

1. Sự tương đồng về cấu trúc nghĩa biểu hiện phổ quát: Cả tiếng Anh và tiếng Việt đều chia sẻ cấu trúc nền tảng của sự tình trải nghiệm gồm hai tham thể bắt buộc: Nghiệm thể (Experiencer) và Hiện tượng (Phenomenon). Vai Nghiệm thể bắt buộc phải mang nét nghĩa [+Sinh thể, +Ý thức].

   • Tiếng Anh: Did you [Experiencer] see the ironsmith’s daughter [Phenomenon]?
   • Tiếng Việt: Bạn [Nghiệm thể] có nhìn thấy con gái của bác thợ rèn [Hiện tượng] không?

2. Cơ chế phân hóa cú pháp đối với Đại hiện tượng (Macro-phenomenon): Luận án phát hiện sự khác biệt sâu sắc trong cấu trúc tri giác: động từ tri giác tiếng Việt cho phép kết hợp trực tiếp với một "Đại hiện tượng" (một tiểu sự tình hoàn chỉnh diễn ra trước mắt) mà không cần liên từ bổ nghĩa, trong khi tiếng Anh bắt buộc phải sử dụng dạng động từ nguyên mẫu không "to" (bare infinitive) hoặc dạng V-ing.

   • Tiếng Việt (Hoàng Văn Vân, 2005): Tôi nhìn thấy chiếc xe ca đang chạy ngoài đường. (Chấp nhận hoàn toàn kết cấu Đại hiện tượng trực tiếp).
   • Tuy nhiên, câu tri giác tiếng Việt tuyệt đối không chấp nhận hiện tượng phóng chiếu ý tưởng gián tiếp thông qua liên từ "rằng": *Tôi nhìn thấy rằng chiếc xe ca đang chạy ngoài đường (Bất khả chấp).

3. Hiện tượng bất đối xứng tiếp diễn (Progressive Aspect Asymmetry): Trong tiếng Anh, động từ trải nghiệm tĩnh không thể phân chia thì tiếp diễn:

   • She likes the gift (Khả chấp) $\leftrightarrow$ *She is liking the gift (Bất khả chấp).
   • Do you know the city? (Khả chấp) $\leftrightarrow$ *Are you knowing the city? (Bất khả chấp). Ngược lại, trong tiếng Việt, các phó từ chỉ thời thể (đang, đã, sẽ) có thể kết hợp linh hoạt với động từ trải nghiệm để biểu thị sắc thái tình thái hoặc sự tiếp diễn của trạng thái tâm lý mà không làm phá vỡ tính ngữ pháp của câu: Tôi đang hiểu vấn đề theo một hướng khác hay Họ đang mong cô ấy.

4. Sự đảo ngược vai nghĩa - cú pháp trong nhóm động từ tình cảm kích thích (Psych-verbs with Stimulus-Subject): Luận án chứng minh sự tương đồng thú vị giữa hai ngôn ngữ khi Hiện tượng đảm nhiệm vị trí Chủ ngữ và Nghiệm thể chuyển dịch thành Tân ngữ chịu tác động:

   • She liked what he did [Chủ ngữ: Nghiệm thể] $\leftrightarrow$ What he did pleased her [Chủ ngữ: Hiện tượng].
   • Cô ấy thích việc anh ấy đã làm $\leftrightarrow$ Việc anh ấy làm làm hài lòng cô ấy.

                               SO SÁNH ĐỐI CHIẾU CÚ PHÁP TRẢI NGHIỆM ANH - VIỆT

Implications đa chiều

• Về mặt lý luận (Theoretical Implications): Công trình củng cố vững chắc cho quan điểm Ngữ pháp chức năng: cấu trúc cú pháp không tự trị mà là phương tiện hiện thực hóa cấu trúc nghĩa biểu hiện. Sự khác biệt cú pháp giữa hai ngôn ngữ phản ánh sự khác biệt về loại hình học ngôn ngữ (ngôn ngữ biến tố vs. ngôn ngữ đơn lập).
• Về mặt phương pháp luận (Methodological Innovations): Xây dựng thành công khung phân tích ma trận 3 tầng (Nghĩa biểu hiện $\rightarrow$ Ánh xạ cú pháp $\rightarrow$ Đối chiếu loại hình), có thể chuyển giao áp dụng trực tiếp cho việc nghiên cứu các lớp vị từ khác như động từ hành động, động từ phát ngôn, động từ quan hệ.
• Về mặt ứng dụng thực tiễn (Practical Applications):
  • Sư phạm ngoại ngữ: Cung cấp cơ sở khoa học để thiết kế giáo trình giảng dạy tiếng Anh chuyên sâu cho người Việt, giúp người học khắc phục triệt để các lỗi chuyển di tiêu cực (negative transfer) như lỗi sử dụng thì tiếp diễn sai quy tắc (*I am knowing, *I am seeing) hoặc lỗi cấu trúc câu bị động vô lý.
  • Dịch thuật học: Cung cấp ma trận chuyển dịch tương đương ngữ nghĩa - cú pháp cho 301 cặp động từ trải nghiệm, giúp biên phiên dịch viên xử lý chính xác các cấu trúc câu tâm lý phức tạp.
  • Xử lý ngôn ngữ tự nhiên (NLP): Cung cấp tập luật ngữ nghĩa (semantic rules) và cấu trúc khung khung vị từ (predicate frames) phục vụ việc gán nhãn vai nghĩa tự động (Semantic Role Labeling) trong dịch máy Anh - Việt.

---

Limitations và Future Research

Tác giả luận án chỉ ra 4 giới hạn nghiên cứu khách quan:

1. Giới hạn phạm vi câu: Nghiên cứu chủ yếu tập trung khảo sát câu đơn và câu chứa mệnh đề bổ ngữ nòng cốt; chưa mở rộng khảo sát thấu đáo câu phức hỗn hợp nhiều tầng bậc hoặc cấu trúc văn bản liên câu (discourse analysis).
2. Giới hạn bình diện ngữ dụng: Luận án mới tập trung chuyên sâu vào bình diện ngữ nghĩa và cú pháp, chưa dành dung lượng thích đáng cho bình diện ngữ dụng học (Pragmatics) như hành vi ngôn ngữ gián tiếp hay hàm ngôn hội thoại của động từ trải nghiệm.
3. Giới hạn phân tích phương ngữ: Ngữ liệu tiếng Việt quy chuẩn chủ yếu dựa trên phương ngữ Bắc Bộ chuẩn hóa trong văn bản viết, chưa khảo sát biến thể ngữ nghĩa động từ trải nghiệm trong phương ngữ Trung Bộ và Nam Bộ.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):

• Hướng 1: Mở rộng mô hình sang bình diện Ngữ dụng học và Ngôn ngữ học Tri nhận (Cognitive Linguistics), khảo sát cơ chế ẩn dụ tri nhận (Conceptual Metaphor) của động từ tri giác (see $\rightarrow$ understand; nhìn $\rightarrow$ hiểu).
• Hướng 2: Ứng dụng ngôn ngữ học ngữ liệu (Corpus Linguistics) quy mô lớn với các kho ngữ liệu song ngữ hàng triệu từ để lượng hóa xác suất xuất hiện của từng cấu trúc cú pháp.
• Hướng 3: Mở rộng đối chiếu đa ngữ (tiếng Anh - tiếng Việt - tiếng Hán / tiếng Pháp) nhằm xác lập các phổ niệm loại hình học (typological universals) của lớp vị từ tâm lý.

---

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật (Academic Impact): Luận án được đánh giá là công trình tiên phong tại Việt Nam khảo sát toàn diện và chuyên sâu về lớp động từ trải nghiệm dưới góc độ ngữ pháp chức năng đối chiếu. Kết quả luận án trở thành tài liệu tham khảo nền tảng cho các nghiên cứu sinh, học viên cao học ngành Ngôn ngữ học so sánh đối chiếu và Lý luận ngôn ngữ.
• Tác động giáo dục và sư phạm: Cải cách phương pháp giảng dạy ngữ pháp tiếng Anh tại các trường đại học ngoại ngữ; chuyển đổi từ việc dạy ngữ pháp quy phạm xơ cứng sang giảng dạy ngữ pháp chức năng gắn liền với nghĩa biểu hiện.
• Tác động công nghệ ngôn ngữ: Đóng góp trực tiếp vào việc xây dựng từ điển điện tử WordNet tiếng Việt và cơ sở dữ liệu FrameNet cho tiếng Việt, chuẩn hóa việc gán nhãn cú pháp - ngữ nghĩa trong các hệ thống trí tuệ nhân tạo xử lý tiếng Việt.

---

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh & Nhà nghiên cứu Ngôn ngữ học: Tiếp cận một khung phân tích hoàn chỉnh, kết hợp nhuần nhuyễn giữa ngữ pháp chức năng phương Tây (Halliday, Dik, Chafe) và thực tiễn tiếng Việt (Cao Xuân Hạo, Hoàng Văn Vân).
• Giảng viên và Nhà biên soạn giáo trình Ngoại ngữ: Nắm bắt chính xác các điểm nghẽn tri nhận của người học Việt Nam khi tiếp cận hệ thống vị từ tiếng Anh để xây dựng bài tập tương phản hiệu quả.
• Chuyên gia dịch thuật: Sở hữu cẩm nang chuyển dịch cấu trúc vị từ trải nghiệm chuẩn xác, hạn chế lối dịch gượng gạo theo từ ngữ bề mặt.
• Kỹ sư Trí tuệ Nhân tạo & Xử lý Ngôn ngữ Tự nhiên (NLP): Thu nhận bộ quy tắc ánh xạ vai nghĩa chính xác để tối ưu hóa thuật toán dịch máy và phân tích cảm xúc văn bản (Sentiment Analysis).

---

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì?

Đóng góp độc đáo nhất là việc thiết lập thành công mô hình ánh xạ hai chiều giữa Cấu trúc Nghĩa biểu hiện và Cấu trúc Cú pháp đối với 4 tiểu lớp động từ trải nghiệm trong sự tương phản loại hình học Anh - Việt. Luận án đã chứng minh thuyết phục rằng dù chia sẻ chung khung vai nghĩa phổ quát [Nghiệm thể + Lõi vị từ + Hiện tượng], cơ chế phóng chiếu cú pháp của hai ngôn ngữ hoàn toàn khác biệt do đặc tính loại hình: tiếng Anh chịu sự chi phối của cấu trúc ngữ pháp hình thức biến tố thiên chủ ngữ, còn tiếng Việt vận hành theo nguyên lý ngữ pháp chức năng đơn lập thiên chủ đề.

2. Điểm đổi mới về phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây là gì?

So với các nghiên cứu của Hoàng Thị Hòa (2008) (chỉ nghiên cứu đơn lẻ động từ tri giác) hay Hoàng Văn Vân (2005) (chỉ khảo sát trong khuôn khổ toàn cảnh các quá trình tiếng Việt), luận án này đổi mới phương pháp luận bằng cách:

• Xây dựng ma trận đối chiếu song song toàn diện 301 cặp vị từ chia đều trên 4 tiểu lớp chức năng.
• Sử dụng phương pháp kiểm chứng đa tầng: kết hợp tiêu chí thể nghiệm ngữ nghĩa [±Telic, ±Stages] của Rothstein với mô hình cú pháp chức năng của Morley (2000), loại bỏ triệt để tính cảm tính trong phân loại từ loại truyền thống.

3. Phát hiện bất ngờ và thú vị nhất về mặt ngữ liệu là gì?

Phát hiện bất ngờ nhất nằm ở quy tắc ngữ pháp đối với kết cấu Đại hiện tượng sau động từ tri giác. Trong khi tiếng Việt cho phép cấu trúc C-V hoàn chỉnh làm bổ ngữ trực tiếp (Tôi thấy anh ấy đi vào nhà), nó lại tuyệt đối cấm kỵ việc danh hóa gián tiếp thông qua liên từ "rằng" (*Tôi thấy rằng anh ấy đi vào nhà mang nghĩa tri nhận suy đoán chứ không còn là tri giác trực tiếp). Điều này chỉ ra sự phân hóa vi tế giữa tri giác cảm quan thuần túy (sensory perception) và tri giác nhận thức (epistemic perception) được mã hóa tinh vi trong ngữ pháp tiếng Việt.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lập nghiên cứu (Replication Protocol) không?

Có. Luận án cung cấp bộ công cụ tái lập hoàn chỉnh gồm: danh mục tường minh 301 cặp động từ phân loại theo 4 tiểu nhóm tại phần phụ lục, bộ tiêu chí nhận diện vai nghĩa chuẩn hóa, và hệ thống quy tắc kiểm tra cú pháp (Syntactic tests) đối với thể tiếp diễn, dạng bị động và kết cấu bổ ngữ mệnh đề.

5. Kế hoạch nghiên cứu 10 năm tiếp theo từ nền tảng luận án được vạch ra như thế nào?

Kế hoạch phát triển học thuật bao gồm: (1) Xây dựng hệ thống FrameNet tiếng Việt chuyên sâu cho toàn bộ vị từ tâm lý; (2) Thực hiện các thực nghiệm tâm lý ngôn ngữ học (Psycholinguistics) đo lường thời gian xử lý tri nhận của người học khi tiếp nhận các cấu trúc vị từ nghiệm thể đảo ngược; (3) Tích hợp dữ liệu vào các mô hình ngôn ngữ lớn (LLMs) để tối ưu hóa năng lực dịch thuật tự động cấu trúc câu cảm xúc Anh - Việt.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Lại Thị Phương Thảo là một công trình khoa học mẫu mực, khẳng định 5 đóng góp học thuật cốt lõi:

1. Hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận: Xác lập khung lý thuyết Ngữ pháp chức năng vững chắc để phân tích cấu trúc nghĩa biểu hiện và cấu trúc cú pháp của câu chứa động từ trải nghiệm.
2. Khảo sát ngữ liệu quy mô lớn: Nhận diện, phân loại và đối chiếu chuẩn xác 301 cặp động từ trải nghiệm Anh - Việt thuộc 4 tiểu lớp: Tri giác (64), Tri nhận (98), Tình cảm (98), và Mong muốn (41).
3. Làm sáng tỏ quy luật ánh xạ cú pháp - ngữ nghĩa: Chứng minh mối quan hệ tương tác hữu cơ nhưng không đồng nhất 1-1 giữa vai nghĩa (Nghiệm thể, Hiện tượng) và chức vụ cú pháp (Chủ ngữ, Vị ngữ, Tân ngữ, Bổ ngữ).
4. Đột phá trong phân tích loại hình học: Vạch rõ cơ chế bù trừ cấu trúc giữa loại hình ngôn ngữ biến tố thiên chủ ngữ (tiếng Anh) và loại hình ngôn ngữ đơn lập thiên chủ đề (tiếng Việt).
5. Đóng góp giá trị ứng dụng liên ngành: Cung cấp luận cứ thực nghiệm và dữ liệu chuẩn mực cho phương pháp giảng dạy ngoại ngữ, dịch thuật học và công nghệ xử lý ngôn ngữ tự nhiên.

Công trình mở ra 3 hướng nghiên cứu mới đầy tiềm năng: Ngữ nghĩa học tri nhận đối chiếu, Ngôn ngữ học ngữ liệu tính toán cho vị từ tâm lý, và Tâm lý ngôn ngữ học thực nghiệm. Đây là một tài liệu học thuật giá trị cao, tạo nền móng vững chắc cho các nghiên cứu chuyên sâu về ngữ pháp chức năng và đối chiếu ngôn ngữ học tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 1. Tình hình nghiên cứu động từ trải nghiệm trong tiếng Anh Động từ được tìm thấy ở hầu hết các ngôn ngữ trên thế giới (Allerton [32, tr.429]) và trong lịch sử nghiên cứu nhiều nhà ngữ pháp học đã quan tâm đến những thuộc tính ngữ nghĩa và cấu trúc của chúng. Theo Aarts & Meyer [31, tr.1], trong khoảng năm thứ 100 trước Công nguyên, nhà ngữ pháp học Dionysius Thrax đã nhấn mạnh tầm quan trọng của động từ (the verb) như là “một phạm trù từ loại không thay đổi về cách mà có sự thay đổi về thì, giống, và số, chỉ một hoạt động hay một quá trình được thực hiện hay đã trải qua.” Các tác giả còn nhận xét thêm: Định nghĩa này đã cho thấy rằng những nhà ngữ pháp thời kỳ đầu đã quan tâm đến cả mặt hình thức lẫn mặt ngữ nghĩa của các lớp từ loại. Những nhà ngữ pháp sau này như Appolonius Dyscolus vào thế kỷ thứ 2 sau Công nguyên quan tâm nhiều hơn đến thuộc tính phân bố của lớp từ loại [31, tr.

Như vậy, có thể nói rằng việc nghiên cứu về động từ đã được quan tâm từ rất sớm. Động từ trải nghiệm đã ít nhiều được đề cập trong nhiều công trình nghiên cứu về ngữ pháp tiếng Anh, hoặc các công trình nghiên cứu sâu về động từ trong tiếng Anh và được phân tích về một hay nhiều phương diện nhất định. Theo khảo sát của chúng tôi, khi mô tả và phân tích về động từ nói chung hay động từ trải nghiệm nói riêng, các tác giả nghiên cứu động từ theo hướng là một phạm trù từ loại và nghiên cứu động từ theo hướng là phạm trù chức năng. Động từ trải nghiệm được nghiên cứu theo hướng là một phạm trù từ loại Tiêu biểu cho hướng nghiên cứu động từ trải nghiệm là một phạm trù từ loại là Alsagoff [33], Biber et al [35], Dixon [43], Evans & Wilkins [49], Leech [64], Leech & Svartvik [65, 66], Nelson [75], Quirk et al [79, 80], Sweetser [84], Viberg [93], v.

Theo hướng nghiên cứu này, động từ được nghiên cứu trong sự phân biệt với danh từ, tính từ, trạng từ, v. Động từ trải nghiệm trong các công trình nghiên cứu được thể hiện ở một số tiểu lớp với những đặc điểm cơ bản như sau. (a) Động từ tri giác tĩnh, động từ tri nhận tĩnh, động từ chỉ trạng thái cơ thể Tiêu biểu là quan niệm của Leech [64, tr.23-26] và Quirk et al [79, 80]. Động từ tri giác tĩnh (verbs of inert perception)1 là những động từ như feel (cảm thấy), hear (nghe thấy), see (nhìn thấy), smell (ngửi thấy), taste (nếm thấy), sound (nghe có vẻ), look (trông có vẻ); động từ tri nhận tĩnh (verbs of inert cognition) là những 1 Leech & Svartvik [65] bàn luận đến động từ tri giác nói chung.

Nhóm động từ còn lại ông sử dụng thuật ngữ khác. 6 động từ think (nghĩ), feel (thấy), believe (tin), forget (quên), hope (hi vọng), know (biết), suppose (cho rằng), understand (hiểu); và động từ chỉ cảm giác cơ thể (verbs of bodily sensation) là những động từ ache (đau), feel (cảm nhận), hurt (đau), itch (ngứa), tingle (u lên). Hầu hết các nhóm động từ này có nghĩa tĩnh và chỉ sử dụng với thể đơn. Tác giả cũng bàn luận đến một số trường hợp ngoại lệ: cùng một động từ tri giác nhưng nó có ít nhất hai nghĩa (tĩnh và động).

Động từ tri giác tĩnh Động từ tri giác động (1) I (can) smell the perfume. I’m smelling the perfume. Tôi (có thể) ngửi thấy mùi nước hoa. Tôi đang ngửi nước hoa.

(2) I (can) see a bus in the distance. I’m looking at a bus in the distance. Tôi (có thể) nhìn thấy một chiếc xe Tôi đang nhìn chiếc xe buýt ở đằng xa. buýt ở đằng xa.

(3) I (can) hear what he is saying. I’m listening to what he is saying. Tôi (có thể) nghe thấy anh ấy nói gì. Tôi đang nghe anh ấy nói.

[28:26]2 Tuy nhiên, Quirk et al [79, tr.47] cụ thể hơn Leech khi chỉ rõ nhóm nào có tính [+động] (dynamic) và nhóm nàocó tính [+tĩnh] (stative). Nhóm động từ cảm giác cơ thể (verbs of bodily sensations): ache, feel, hurt, itch là nhóm động; Nhóm tĩnh (stative) gồm động từ tri giác và tri nhận tĩnh (verbs of inert perception and cognition) như: abhor (ghê tởm, ghét cay ghét đắng), adore (say mê), astonish (làm ngạc nhiên), believe (tin tưởng), desire (ước muốn), detest (ghét), dislike (không thích), doubt (nghi ngờ), feel (cảm thấy), forgive (tha thứ), guess (đoán), hate (ghét), hear (nghe thấy), imagine (tưởng tượng), impress (làm/gây ấn tượng), intend (dự định), know (biết), like (thích), love (yêu), mean (ý định), mind (ngại), perceive (hiểu được), please (làm hài lòng), prefer (thích), presuppose (giả định), realize (nhận ra), recall (gợi lại, nhắc lại), recognize (nhận thức), regard (coi là), remember (nhớ), satisfy (làm thỏa mãn), see (nhìn thấy), smell (ngửi), suppose (giả sử), taste (nếm có vị), think (nghĩ), understand (hiểu), want (muốn), wish (ước), v. Ví dụ: (4) (a) I think you are right. [nhóm B – động từ tri nhận tĩnh] Tôi nghĩ anh đúng.

(b) I am thinking of you all the time. [nhóm A – động từ tri nhận động] Lúc nào tôi cũng nghĩ đến anh. [34:47] Năm 1985, trong công trình nghiên cứu A Comprehensive Grammar of the English Language, Quirk cùng với cộng sự của mình [80] đã chia nhóm động từ chỉ trạng 2 Trên thực tế mỗi một động từ có thể có nhiều nghĩa khác nhau. Ở đây chúng tôi chỉ dịch nghĩa cơ bản nhất của từng động từ tiếng Anh sang tiếng Việt để tiện trình bày.

Những câu ví dụ được dịch sang tiếng Việt với động từ có ý nghĩa tương đương. 7 thái tĩnh thành: (i) động từ chỉ trạng thái trí tuệ (intellectual states)3, như know (biết), believe (tin), think (nghĩ), wonder (tự hỏi, phân vân), suppose (giả sử, cho rằng), imagine (tưởng tượng), realize (nhận ra), understand (hiểu); (ii) động từ chỉ trạng thái tình cảm hay thái độ (states of emotion or attitude) như intend (dự định), wish (ước), want (muốn), like (thích), dislike (ghét), disagree (không đồng ý), pity (tiếc); (iii) động từ chỉ trạng thái tri giác (states of perception) như see (nhìn thấy), hear (nghe thấy), feel (cảm thấy), smell (ngửi thấy), taste (nếm thấy); và (iv) động từ chỉ trạng thái cảm giác cơ thể (states of bodily sensation) như hurt (đau), ache (đau), tickle (cảm thấy ngưa ngứa/buồn buồn), itch (ngứa), feel cold (cảm thấy lạnh). Đến năm 2002, hai tác giả [66] đã bổ sung thêm một số nhóm động từ trải nghiệm như động từ tri giác (verbs of perceiving) như see (nhìn thấy), hear (nghe thấy), feel (cảm thấy), smell (ngửi thấy), taste (nếm thấy); những động từ như believe (tin), adore (say mê), desire (ước muốn), detest (ghét), dislike (không thích), doubt (nghi ngờ), forget (quên), hope (hi vọng), know (biết), like (thích), love (yêu), mean (có ý định), prefer (thích), remember (nhớ), suppose (giả sử, cho rằng), understand (hiểu), want (muốn), seem/appear (dường như), v. được các tác giả xếp chung vào nhóm động từ đề cập đến trạng thái tinh thần hay cảm nghĩ (verbs referring to a state of mind or feeling).

Những nhóm động từ với nghĩa trên không thể sử dụng với thể tiếp diễn, nhưng vẫn có những trường hợp sử dụng với thể tiếp diễn nếu chúng là động từ động. Cô ấy đang lục tìm chiếc khăn tay trong túi. (6) She felt tired after a long journey (Động từ trạng thái) Cô ấy cảm thấy mệt sau chuyến đi dài. (7) We are tasting the soup.

(Động từ động) Chúng tôi đang nếm món xúp. (8) It really tastes delicious. (Động từ trạng thái) Nó thực sự có vị ngon. [27] Biber et al [35, tr.103-140], dựa trên phạm trù ngữ nghĩa của động từ có ý nghĩa từ vựng, đã phân chia loại động từ này thành bảy nhóm và một trong số những nhóm 3 Ở công trình A University Grammar of English (1973), nhóm động từ này gọi là động từ tri nhận tĩnh (verbs of inert cognition) 8 này là động từ tinh thần (mental verbs).

Nhóm tác giả chia nhỏ nhóm động từ tinh thần thành: động từ chỉ trạng thái hoặc quá trình tinh thần như think (nghĩ), know (biết); động từ chỉ tình cảm, thái độ hay ước muốn như love (yêu), want (muốn); động từ tri giác như see (nhìn thấy), taste (nếm thấy); và động từ chỉ hoạt động tiếp nhận lời nói như read (đọc), hear (nghe thấy). Tác giả chỉ ra đặc điểm của động từ tinh thần - đó là động từ tinh thần có nghĩa động và động từ tinh thần biểu thị trạng thái tĩnh.108] gộp động từ tinh thần (mental verbs/thinking verbs) với nhóm động từ tình cảm (emotion verbs) như need (cần), know (biết), imagine (tưởng tượng), believe (tin), suspect (nghi ngờ), think (nghĩ). Trong khi đó, các động từ chỉ hoạt động của thính giác (“hearing” verbs) được liên hệ với nghĩa tiếp thụ bên trong (internal receptivity) hoặc sự tuân thủ (obedience). Ngoài ra, động từ chỉ hoạt động của vị giác (“taste” verbs) thường được gắn kết với những gì thuộc về bên trong bản thân nó, và được dùng để biểu đạt những sự thích thú hay chán ghét có tính cá nhân của mỗi người (personal likes or dislikes).

Tuy nhiên, các từ chỉ hoạt động của thị giác (seeing) hay của mắt (eye) thì có thể mở rộng ra phạm vi tương tác xã hội, chẳng hạn như: sự ngưỡng mộ và sự hấp dẫn về giới, sự thù địch và quan hệ tương tác xã hội có tính tiêu cực, sự giám sát và sự giám thị, sự gặp mặt và thăm viếng. Evan & Wilkins thừa nhận mối quan hệ ngữ nghĩa từ vựng (lexical semantic association) giữa sự tri giác nhận được từ cơ quan thính giác và sự tri nhận thuộc trí óc và rằng tất cả các ngôn ngữ trên thế giới đều có mối quan hệ qua lại giữa sự tri giác bằng thính giác và tri nhận thuộc trí óc, và chúng là nguồn gốc của việc xuất hiện các từ đa nghĩa, từ đồng âm hoặc sự chuyển nghĩa. Dựa trên tiêu chí nhận diện về nghĩa khái quát, chúng tôi nhận thấy rằng nhóm động từ trải nghiệm (thuộc về động từ chính) tác giả đề cập là nhóm annoying (bực mình) như please (làm hài lòng), satisfy (làm thỏa mãn), amuse (làm vui vẻ), anger (làm tức giận); nhóm attention (chú ý) như see (nhìn), hear (nghe thấy), discover (khám phá), watch (xem); nhóm thinking (suy nghĩ) như think (nghĩ), imagine (tưởng tượng), assume (giả định), know (biết), learn (học); nhóm liking (thích) như like (thích), love (yêu), hate (ghét), envy (ghen tị).