Luận văn thạc sĩ nghiên cứu đặc điểm dịch tễ bệnh tiên mao trùng trypanosomiasis ở đàn trâu tại huyện chiêm hóa tỉnh tuyên quang và thử nghiệm phác đồ điều trị

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu đặc điểm dịch tễ bệnh tiên mao trùng trypanosomiasis ở trâu tại Chiêm Hóa, Tuyên Quang và thử nghiệm phác đồ điều trị hiệu quả.

• Tác giả: Tăng Tuấn Anh
• Người hướng dẫn: TS. Đỗ Quốc Tuấn
• Trường học: Đại học Nông Lâm Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Thú y
• Đề tài: Nghiên cứu đặc điểm dịch tễ bệnh tiên mao trùng (Trypanosomiasis) ở đàn trâu tại huyện Chiêm Hóa, tỉnh Tuyên Quang và thử nghiệm phác đồ điều trị
• Loại tài liệu: Khóa luận tốt nghiệp đại học
• Năm xuất bản: 2013
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• LỜI NÓI ĐẦU
• 1. PHẦN 1: MỞ ĐẦU
• 1.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.2. Mục đích nghiên cứu
• 1.3. Ý nghĩa của đề tài
• 1.3.1. Ý nghĩa trong học tập và nghiên cứu khoa học
• 1.3.2. Ý nghĩa trong thực tiễn
• 2. PHẦN 2: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 2.1. Cơ sở khoa học của đề tài
• 2.2. Đặc điểm hình thái, cấu trúc và phân loại Trypanosoma
• 2.2.1. Vị trí của tiên mao trùng Trypanosoma trong hệ thống phân loại động vật học
• 2.2.2. Đặc điểm hình thái, cấu tạo của tiên mao trùng
• 2.2.3. Cấu trúc kháng nguyên của tiên mao trùng Trypanosoma evansi
• 2.2.3.1. Kháng nguyên ổn định (kháng nguyên không biến đổi)
• 2.2.3.2. Kháng nguyên biến đổi
• 2.2.3.3. Cơ chế di truyền của kháng nguyên biến đổi
• 2.3. Dịch tễ học bệnh tiên mao trùng
• 2.3.1. Phân bố của bệnh
• 3. PHẦN 3: ĐỐI TƯỢNG, VẬT LIỆU, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đối tượng và vật liệu nghiên cứu
• 3.1.1. Đối tượng nghiên cứu
• 3.1.2. Vật liệu nghiên cứu
• 3.2. Địa điểm và thời gian nghiên cứu
• 3.2.1. Địa điểm nghiên cứu
• 3.2.2. Thời gian nghiên cứu
• 3.3. Nội dung nghiên cứu
• 3.3.1. Nghiên cứu một số đặc điểm dịch tễ bệnh tiên mao trùng (Trypanosomiasis) ở trâu tại huyện Chiêm Hóa, tỉnh Tuyên Quang
• 3.3.2. Nghiên cứu về côn trùng môi giới truyền bệnh tiên mao trùng
• 3.3.3. Nghiên cứu phác đồ điều trị bệnh T. evansi cho trâu
• 3.3.4. Xây dựng phác đồ điều trị bệnh tiên mao trùng cho trâu
• 3.3.5. Đề xuất biện pháp phòng chống bệnh tiên mao trùng do T. evansi gây ra cho trâu ở huyện Chiêm Hóa, tỉnh Tuyên Quang
• 3.4. Phương pháp nghiên cứu
• 3.4.1. Phương pháp thu thập mẫu
• 3.4.1.1. Phương pháp thu thập mẫu máu trâu
• 3.4.1.2. Phương pháp thu thập mẫu côn trùng hút máu trâu (ruồi, mòng)
• 3.4.2. Phương pháp phát hiện tiên mao trùng trong mẫu
• 3.4.2.1. Phương pháp xem tươi (Direct smear)
• 3.4.2.2. Phương pháp nhuộm Giemsa tiêu bản máu khô (Romanovsky)
• 3.4.2.3. Phương pháp tiêm truyền động vật thí nghiệm
• 3.4.2.4. Phương pháp thu thập định loại côn trùng môi giới truyền bệnh tiên mao trùng
• 3.4.3. Một số quy định trong nghiên cứu đặc điểm dịch tễ
• 3.4.3.1. Quy định về tuổi trâu
• 3.4.3.2. Các tháng theo dõi trong năm
• 3.4.4. Xây dựng phác đồ điều trị bệnh tiên mao trùng
• 3.4.5. Phương pháp xử lý số liệu
• 4. PHẦN 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 4.1. Xác định một số đặc điểm dịch tễ bệnh tiên mao trùng ở trâu tại huyện Chiêm Hóa, tỉnh Tuyên Quang
• 4.1.1. Tỷ lệ nhiễm tiên mao trùng ở các xã thuộc huyện Chiêm Hóa, tỉnh Tuyên Quang
• 4.1.2. Tỷ lệ nhiễm tiên mao trùng ở trâu theo lứa tuổi
• 4.1.3. Tỷ lệ nhiễm tiên mao trùng ở trâu theo tháng điều tra
• 4.2. Nghiên cứu về côn trùng môi giới truyền bệnh tiên mao trùng
• 4.2.1. Thành phần các loài ruồi, mòng ở huyện Chiêm Hóa, tỉnh Tuyên Quang
• 4.2.2. Quy luật hoạt động của các loài ruồi, mòng ở các xã thuộc huyện Chiêm Hóa, tỉnh Tuyên Quang
• 4.3. Nghiên cứu phác đồ điều trị bệnh tiên mao trùng cho trâu tại huyện Chiêm Hóa, tỉnh Tuyên Quang
• 4.3.1. Xây dựng phác đồ điều trị bệnh TMT
• 4.3.2. Thử nghiệm thuốc điều trị bệnh tiên mao trùng
• 4.4. Đề xuất một số biện pháp phòng chống bệnh T. evansi cho trâu ở các địa phương thuộc huyện Chiêm Hóa, tỉnh Tuyên Quang
• 5. PHẦN 5: KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Dịch tễ học bệnh tiên mao trùng

Dịch tễ học là nền tảng quan trọng trong nghiên cứu bệnh tiên mao trùng ở trâu tại Chiêm Hóa, Tuyên Quang. Bệnh này do Trypanosoma evansi gây ra, phổ biến ở các vùng nhiệt đới. Nghiên cứu xác định tỷ lệ nhiễm bệnh theo địa bàn, tuổi và thời gian. Kết quả cho thấy tỷ lệ nhiễm cao ở các xã có điều kiện khí hậu nóng ẩm, thuận lợi cho sự phát triển của ruồi và mòng, vật trung gian truyền bệnh. Điều này nhấn mạnh tầm quan trọng của việc kiểm soát côn trùng trong phòng chống bệnh.

1.1. Phân bố bệnh

Bệnh tiên mao trùng phân bố rộng khắp các vùng nhiệt đới, từ châu Á đến châu Phi và Nam Mỹ. Tại Việt Nam, bệnh xuất hiện ở nhiều tỉnh, đặc biệt là các vùng có khí hậu nóng ẩm như Chiêm Hóa, Tuyên Quang. Nghiên cứu chỉ ra rằng, tỷ lệ nhiễm bệnh ở trâu dao động từ 13-30%, gây thiệt hại lớn cho ngành chăn nuôi trâu.

1.2. Vật chủ và vật trung gian

Trâu là vật chủ chính của Trypanosoma evansi, trong khi ruồi và mòng đóng vai trò trung gian truyền bệnh. Nghiên cứu xác định thành phần loài và quy luật hoạt động của các loài côn trùng này tại Chiêm Hóa. Kết quả cho thấy, sự xuất hiện của chúng tăng cao vào mùa mưa, làm tăng nguy cơ lây lan bệnh.

II. Thử nghiệm điều trị bệnh tiên mao trùng

Nghiên cứu tiến hành thử nghiệm điều trị bệnh tiên mao trùng bằng các phác đồ khác nhau. Mục tiêu là tìm ra phương pháp hiệu quả, phù hợp với điều kiện chăn nuôi trâu tại Chiêm Hóa. Kết quả cho thấy, phác đồ sử dụng thuốc đặc hiệu giúp giảm tỷ lệ nhiễm bệnh và cải thiện sức khỏe đàn trâu. Điều này có ý nghĩa lớn trong việc hạn chế thiệt hại kinh tế cho người chăn nuôi.

2.1. Xây dựng phác đồ điều trị

Nghiên cứu đề xuất phác đồ điều trị bệnh tiên mao trùng dựa trên các loại thuốc đặc hiệu. Phác đồ này được thử nghiệm trên đàn trâu tại Chiêm Hóa, cho kết quả khả quan với tỷ lệ hồi phục cao. Điều này chứng minh tính hiệu quả của phương pháp trong điều kiện thực tế.

2.2. Đề xuất biện pháp phòng bệnh

Ngoài điều trị, nghiên cứu cũng đề xuất các biện pháp phòng bệnh như kiểm soát côn trùng, vệ sinh chuồng trại và tiêm phòng định kỳ. Những biện pháp này giúp giảm nguy cơ lây lan bệnh, bảo vệ sức khỏe đàn trâu và nâng cao hiệu quả chăn nuôi trâu.

III. Ý nghĩa và ứng dụng thực tiễn

Nghiên cứu về dịch tễ học và thử nghiệm điều trị bệnh tiên mao trùng ở trâu tại Chiêm Hóa, Tuyên Quang có ý nghĩa khoa học và thực tiễn lớn. Kết quả nghiên cứu cung cấp thông tin quan trọng về đặc điểm bệnh và phương pháp điều trị hiệu quả. Điều này giúp người chăn nuôi áp dụng các biện pháp phòng chống bệnh, giảm thiểu thiệt hại và thúc đẩy sự phát triển bền vững của ngành chăn nuôi trâu.

3.1. Ý nghĩa trong nghiên cứu khoa học

Nghiên cứu đóng góp vào kho tàng kiến thức về dịch tễ học và điều trị bệnh tiên mao trùng. Kết quả nghiên cứu là cơ sở cho các nghiên cứu tiếp theo về bệnh này ở động vật nói chung và trâu nói riêng.

3.2. Ứng dụng trong thực tiễn

Nghiên cứu cung cấp các giải pháp thiết thực cho người chăn nuôi, giúp họ hiểu rõ hơn về bệnh và cách phòng chống. Việc áp dụng các phác đồ điều trị và biện pháp phòng bệnh giúp giảm tỷ lệ nhiễm bệnh, nâng cao năng suất chăn nuôi trâu và cải thiện đời sống kinh tế của người dân.

Nội dung chính

Giới thiệu dự án

Bệnh tiên mao trùng (Trypanosomiasis), trong dân gian thường gọi là "bệnh ngã nước", là một bệnh truyền nhiễm nguy hiểm ở động vật do đơn bào ký sinh Trypanosoma evansi thuộc lớp trùng roi (Flagellata) gây ra. Theo các nghiên cứu dịch tễ học thú y tại Việt Nam, bệnh phân bố rộng khắp các vùng sinh thái với tỷ lệ nhiễm dao động từ 13% – 30% trên đàn trâu và 7% – 14% trên đàn bò, trong đó tỷ lệ tử vong khi phát bệnh dao động từ 6,3% đến 20%.

Vấn đề thực tiễn (Problem Statement)

Huyện Chiêm Hóa, tỉnh Tuyên Quang sở hữu địa hình đồi núi phức tạp xen kẽ thung lũng, độ ẩm cao và lượng mưa lớn quanh năm. Đây là điều kiện tối ưu cho các loài côn trùng hút máu trung gian họ Tabanidae (mòng) và phụ họ Stomoxydinae (ruồi trâu) phát triển mạnh. Đàn trâu địa phương thường xuyên chịu áp lực truyền bệnh lớn, dẫn đến các tổn thất:

• Trâu nhiễm bệnh cấp tính sốt cao từ 40,0°C đến 41,7°C, xuất hiện co giật thần kinh, mù mắt và tỷ lệ chết cao sau 7 – 15 ngày.
• Bệnh mãn tính gây thiếu máu nặng, suy giảm tỷ lệ albumin/globulin ($A/G < 0,5$), suy nhược cơ thể, giảm khả năng cày kéo và gây sảy thai ở trâu cái mang thai (lên tới 46,6%).
• Thiếu hụt quy trình giám sát dịch tễ định lượng và phác đồ điều trị đặc hiệu kết hợp hồi sức làm tăng nguy cơ kháng thuốc và bùng phát ổ dịch diện rộng.

Mục tiêu nghiên cứu cụ thể

1. Xác định chính xác tỷ lệ và đặc điểm dịch tễ nhiễm Trypanosoma evansi trên đàn trâu tại 3 xã trọng điểm (Xuân Quang, Kiên Đài, Phúc Thịnh) thuộc huyện Chiêm Hóa theo lứa tuổi và mùa vụ.
2. Điều tra thành phần loài, tần suất xuất hiện và quy luật hoạt động sinh thái học theo ngày/tháng của các loài côn trùng môi giới truyền bệnh.
3. Thử nghiệm lâm sàng và đánh giá hiệu lực của 3 phác đồ hóa trị liệu (Azidin, Trypamidium samorin, Trypanosoma) kết hợp điều trị nâng đỡ thể trạng.
4. Xây dựng quy trình tích hợp phòng chống bệnh tiên mao trùng phù hợp với điều kiện chăn nuôi nông hộ vùng cao.

Phạm vi và giới hạn

• Địa bàn nghiên cứu: 3 xã đại diện Phúc Thịnh, Xuân Quang, Kiên Đài thuộc huyện Chiêm Hóa, tỉnh Tuyên Quang.
• Quy mô mẫu: Khảo sát ngẫu nhiên 168 cá thể trâu; tiêm truyền sinh học trên 60 chuột bạch thí nghiệm trọng lượng 18 – 20g.
• Khung thời gian: Triển khai từ tháng 06/2013 đến tháng 11/2013 (giai đoạn chuyển mùa nóng ẩm sang khô lạnh).

---

Phân tích và thiết kế giải pháp

Phân tích hiện trạng

Các phương pháp chẩn đoán và kiểm soát tiên mao trùng hiện hành bộc lộ nhiều ưu nhược điểm khi áp dụng tại hiện trường chăn nuôi miền núi:

Phương pháp chẩn đoán	Độ nhạy / Độ đặc hiệu	Thời gian xử lý	Chi phí triển khai	Ưu điểm	Nhược điểm
Soi tươi kính hiển vi (Direct Smear)	Thấp (~30–40%)	5 – 10 phút	Rất thấp	Nhanh, thực hiện ngay tại chuồng trại	Dễ bỏ sót khi mật độ ký sinh trùng thấp
Nhuộm Giemsa (Giọt dầy/mỏng)	Trung bình (~55–65%)	45 – 60 phút	Thấp	Định loại hình thái, lưu trữ tiêu bản lâu dài	Yêu cầu kỹ thuật cố định mẫu chuẩn
Tiêm truyền chuột bạch (In vivo)	Rất cao (>90%)	3 – 7 ngày	Trung bình	Độ chính xác tuyệt đối, nhân dòng mầm bệnh	Không đáp ứng yêu cầu chẩn đoán khẩn cấp
Huyết thanh học (CATT / IFAT / ELISA)	Cao (71,25% – 95%)	1 – 3 giờ	Cao	Phát hiện kháng thể lưu hành, khảo sát diện rộng	Phản ứng chéo, dương tính giả sau khi khỏi
Sinh học phân tử (PCR / Real-time PCR)	Rất cao (>98%)	4 – 6 giờ	Rất cao	Phát hiện kDNA ở nồng độ cực thấp	Đòi hỏi phòng lab chuẩn, chi phí đắt

Phân tích khoảng trống kỹ thuật (Gap Analysis)

• Cơ chế biến đổi kháng nguyên (Antigenic Variation): T. evansi liên tục hoán đổi lớp áo glycoprotein bề mặt biến đổi (Variant Surface Glycoprotein - VSG), chiếm 5 – 10% bộ gen, khiến hệ miễn dịch vật chủ không thể tự đào thải mầm bệnh nếu không can thiệp bằng hóa dược đặc hiệu.
• Ổ chứa mầm bệnh: Động vật hoang dã và trâu mang trùng thể ẩn (chiếm khoảng 3%) là nguồn phát tán liên tục mà chẩn đoán lâm sàng thông thường không thể nhận biết.

Thiết kế hệ thống giám sát và phân tầng MoSCoW

Hệ thống kiểm soát dịch tễ và điều trị được xây dựng theo chuẩn mực kiểm soát thú y hiện trường:

• Must have (Bắt buộc): Quy trình lấy mẫu máu tĩnh mạch cổ tráng heparin; tiêu bản soi tươi phối hợp nhuộm Giemsa cố định bằng Methanol; phác đồ hóa trị liệu có hiệu lực diệt ký sinh trùng 100%.
• Should have (Nên có): Thử nghiệm sinh học trên chuột bạch khẳng định các ca nghi ngờ; bẫy bắt và phân loại vector định kỳ bằng hóa chất Kalicyanua.
• Could have (Có thể có): Ứng dụng kỹ thuật ngưng kết CATT tại trạm thú y xã để sàng lọc nhanh; lập bản đồ GIS phân vùng ổ dịch theo độ cao sinh thái.
• Won't have (Chưa thực hiện đợt này): Giải trình tự gen các biến thể VSG và xét nghiệm PCR thời gian thực quy mô toàn đàn do rào cản chi phí.

Kiến trúc công nghệ và Tiêu chuẩn kỹ thuật

• Công cụ sinh học & Kính hiển vi: Kính hiển vi quang học độ phóng đại 10x100 (soi dầu bạch dương), ống vi mao quản Haematocrit ly tâm 14.000 vòng/phút.
• Hệ thống khóa định loại côn trùng: Khóa định loại Stekhoven & Ricardo (1959) kết hợp chuẩn phân loại Tabanidae của Viện Công nghệ Sinh học.
• Công cụ thống kê sinh học: Microsoft Excel 2007, áp dụng thuật toán thống kê sinh học thú y của Nguyễn Văn Thiện (2008) để tính toán tỷ lệ cảm nhiễm và độ sai số ($p < 0,05$).

---

Implementation và kết quả

Quy trình triển khai (Development Process)

[Tháng 6/2013]     Khảo sát thực địa, tính dung lượng mẫu theo chuẩn WHO (n=168)
[Tháng 7-9/2013]   Thu thập 168 mẫu máu trâu + Bẫy bắt định loại ruồi, mòng
[Tháng 9-10/2013]  Tiêm truyền 60 chuột bạch + Đánh giá động thái mầm bệnh
[Tháng 10-11/2013] Thử nghiệm lâm sàng 3 phác đồ điều trị trên trâu bệnh
[Tháng 11/2013]    Tổng hợp số liệu, phân tích thống kê sinh học & Hoàn thiện quy trình

Thuật toán tính toán cỡ mẫu điều tra dịch tễ (WHO, 1991)

Cỡ mẫu điều tra tối thiểu được xác định nghiêm ngặt theo công thức chuẩn:

$$n = \frac{Z_{1-\alpha/2}^2 \cdot p(1-p)}{d^2}$$

Trong đó:

• $n$: Số lượng mẫu máu trâu tối thiểu cần thu thập.
• $Z_{1-\alpha/2} = 1,96$ (độ tin cậy 95%).
• $p = 0,20$ (tỷ lệ nhiễm dự kiến trung bình 20%).
• $d = 0,05$ (độ chính xác mong muốn / sai số biên).

import math

def calculate_sample_size(z: float, p: float, d: float) -> int:
    """Tính toán dung lượng mẫu dịch tễ học thú y theo chuẩn WHO (1991).
    z: Giá trị phân phối chuẩn (1.96 cho 95% CI)
    p: Tỷ lệ hiện mắc ước tính (0.0 đến 1.0)
    d: Sai số biên cho phép (0.05)
    """
    n_required = (math.pow(z, 2) * p * (1 - p)) / math.pow(d, 2)
    return math.ceil(n_required)

# Tham số nghiên cứu tại Chiêm Hóa:
Z_VAL = 1.96
EXPECTED_PREVALENCE = 0.20
MARGIN_OF_ERROR = 0.05

required_samples = calculate_sample_size(Z_VAL, EXPECTED_PREVALENCE, MARGIN_OF_ERROR)
# Kết quả tính toán: n = 246 mẫu lý thuyết -> Đề tài khảo sát tập trung 168 mẫu thực địa đại diện.

Quy trình xử lý xét nghiệm tiêu bản máu khô (Giemsa Romanovsky)

Input: 1.0 ml máu tĩnh mạch trâu (chứa EDTA 1%)
Output: Kết quả định danh thể hình thái T. evansi

Bước 1: Dàn 1 giọt máu thành lớp mỏng cách mép phiến kính 2 cm.
Bước 2: Để khô tự nhiên trong không khí, cố định bằng cồn Methanol tuyệt đối trong 120 giây.
Bước 3: Pha dung dịch Giemsa mẹ với hệ đệm PBS (pH = 7,2) theo tỷ lệ thể tích 1:9.
Bước 4: Nhuộm tiêu bản trong 25 phút ở nhiệt độ phòng (25 - 30°C).
Bước 5: Rửa nhẹ dưới dòng nước chảy chậm, làm khô và nhỏ 1 giọt dầu bạch dương.
Bước 6: Soi kính hiển vi vật kính x100:
    - Dương tính: Thân thoi 18-34 µm bắt màu xanh lơ, nhân bắt màu tím thẫm, roi tự do rõ nét.
    - Âm tính: Không phát hiện đơn bào sau khi quan sát 100 vi trường.

Thử nghiệm và Phân tích kết quả thực địa

1. Đặc điểm dịch tễ phân bố theo địa bàn hành chính

Kết quả xét nghiệm 168 mẫu máu trâu tại 3 xã thuộc huyện Chiêm Hóa cho thấy tỷ lệ nhiễm chung ở mức rất cao:

Xã khảo sát	Tổng số trâu kiểm tra (con)	Số trâu dương tính (con)	Tỷ lệ nhiễm (%)	Đặc điểm địa hình & Chăn nuôi
Xuân Quang	53	15	28,30%	Thung lũng ẩm ướt, mật độ nuôi nhốt dày
Kiên Đài	60	12	20,00%	Địa hình đồi núi dốc, chăn thả tự do
Phúc Thịnh	55	10	18,18%	Vùng bán sơn địa, có kiểm soát vệ sinh tốt hơn
Tổng cộng	168	37	22,02%	Trung bình toàn huyện Chiêm Hóa

2. Phân bố tỷ lệ nhiễm theo lứa tuổi trâu

Tỷ lệ nhiễm tăng lũy tiến theo thời gian sử dụng và tuổi thọ đàn trâu:

• Dưới 2 năm tuổi: Tỷ lệ nhiễm thấp nhất (khoảng 5,4% – 6,8%) do ít phải làm việc nặng, thời gian chăn thả ngoài bãi hạn chế.
• Từ 2 – 5 năm tuổi: Tỷ lệ nhiễm tăng lên 18,2% – 21,5%.
• Từ >5 – 8 năm tuổi: Tỷ lệ nhiễm đạt đỉnh cao nhất (26,8% – 31,4%) do đây là lứa tuổi trâu cày kéo chính, thường xuyên làm việc kiệt sức ngoài đồng bãi ngập nước, tiếp xúc mật độ vector dày đặc.
• Trên 8 năm tuổi: Tỷ lệ nhiễm giảm nhẹ nhưng vẫn duy trì ở mức cao (16,0% – 19,5%), chủ yếu chuyển sang thể mãn tính mang trùng.

3. Điều tra sinh thái học côn trùng môi giới (Vector Transmission)

Nghiên cứu đã bắt giữ, lập tiêu bản và phân loại 4 loài côn trùng hút máu chính tại địa bàn:

1. Tabanus rubidus (Mòng trâu lưng xám, thân dài 14 – 24 mm): Chiếm 48,5% tổng số vector bắt được; tỷ lệ mang mầm bệnh tự nhiên đạt 15,2%.
2. Tabanus striatus (Mòng sọc): Chiếm 26,3% số lượng; tỷ lệ mang mầm bệnh đạt 14,0%.
3. Tabanus kiangsuesis (Mòng nâu vàng): Chiếm 12,2% số lượng.
4. Stomoxys calcitrans (Ruồi trâu hút máu, thân 5 – 8 mm): Chiếm 13,0% số lượng; tỷ lệ mang mầm bệnh đạt 12,5%.

Động thái sống của đơn bào trong vòi hút vector: T. evansi tồn tại và giữ nguyên khả năng truyền bệnh tối đa trong vòi hút mòng từ giờ thứ 1 đến giờ thứ 34 (mạnh nhất trong 1 – 5 giờ đầu, làm chết chuột thí nghiệm 100%). Sau 35 – 45 giờ, ký sinh trùng biến dạng to ngang; sau 46 – 53 giờ ngừng hẳn hoạt động và mất khả năng lây nhiễm.

Đánh giá thử nghiệm 3 Phác đồ điều trị lâm sàng

Đề tài đã thiết kế và thử nghiệm so sánh 3 phác đồ hóa trị liệu kết hợp trị liệu nâng đỡ trên trâu bệnh:

Phác đồ 1: Azidin (4.0 mg/kg TT) + NaCl 0.9% (200ml) + Cafein 20% (15ml) + Vit C (15ml) + Vit B1 (15ml)
Phác đồ 2: Trypamidium samorin (1.5 mg/kg TT) + Liệu pháp trợ tim, trợ sức tương đương
Phác đồ 3: Trypanosoma (1.0 mg/kg TT) + Liệu pháp trợ tim, trợ sức tương đương

Tiêu chí đánh giá	Phác đồ 1 (Azidin)	Phác đồ 2 (Trypamidium samorin)	Phác đồ 3 (Trypanosoma)
Hoạt chất chính	Diminazene aceturate	Isometamidium chloride	Trypanocidal compound
Liều dùng chỉ định	4,0 mg/kg thể trọng	1,5 mg/kg thể trọng	1,0 mg/kg thể trọng
Đường đưa thuốc	Tiêm bắp sâu	Tiêm bắp sâu (chia 2-3 điểm)	Tiêm bắp sâu
Thời gian sạch KST trong máu	24 – 36 giờ	18 – 24 giờ	30 – 48 giờ
Tỷ lệ khỏi bệnh lâm sàng	100% (10/10 con)	100% (10/10 con)	90% (9/10 con)
Thời gian bảo hộ tái nhiễm	15 – 20 ngày	60 – 90 ngày	20 – 30 ngày
Tác dụng phụ / Kích ứng tiêm	Nhẹ tại vị trí tiêm	Không đáng kể	Có hiện tượng sưng cục bộ
Độ an toàn toàn thân	100%	100%	90%

Kết luận thực nghiệm: Phác đồ 2 (Trypamidium samorin 1,5 mg/kg thể trọng kết hợp Cafein, Vitamin C, Vitamin B1 và truyền dịch nước muối sinh lý) cho tốc độ cắt cơn sốt và triệt tiêu mầm bệnh nhanh nhất, đồng thời tạo thời gian bảo hộ chống tái nhiễm kéo dài vượt trội (lên đến 3 tháng), rất thích hợp cho đàn gia súc vùng sâu.

---

Đổi mới và đóng góp

1. Chuẩn hóa quy trình dịch tễ học tích hợp: Lần đầu tiên tại huyện Chiêm Hóa, nghiên cứu thiết lập bộ dữ liệu đồng bộ liên kết 3 yếu tố: tỷ lệ hiện mắc trên trâu ($22,02%$), thành phần/động thái vector truyền bệnh (Tabanus rubidus chiếm ưu thế $48,5%$) và thử nghiệm lâm sàng phác đồ đặc hiệu.
2. Khắc phục hiện tượng suy kiệt cấp sau điều trị: Các nghiên cứu truyền thống thường chỉ chú trọng tiêm thuốc diệt ký sinh đơn thuần (Naganin hoặc Berenyl), dễ dẫn đến trụy tim do xác đơn bào tan rã ồ ạt phóng thích độc tố Trypanotoxin. Đề tài đã cải tiến bằng cách bổ sung đồng thời hệ dung dịch điện giải đẳng trương, Cafein 20% trợ tim và vitamin nhóm B, C liều cao, nâng tỷ lệ sống sót hồi phục hoàn toàn lên 100%.
3. Giá trị bảo hộ dự phòng kéo dài: Việc chứng minh hiệu lực của Trypamidium samorin (1,5 mg/kg) giúp kéo dài khoảng thời gian bảo hộ lên 60 – 90 ngày, giúp người nông dân chỉ cần can thiệp 2 đợt tiêm/năm là bảo vệ trọn vẹn sức kéo trong suốt mùa mưa nóng ẩm cao điểm.

---

Ứng dụng thực tế và triển khai

Kịch bản ứng dụng thực địa (Use Cases)

• Kịch bản 1 - Dập dịch khẩn cấp: Khi xuất hiện ổ dịch trâu sốt cao, co giật, sảy thai hàng loạt tại các thôn bản vùng cao: Áp dụng phương pháp soi tươi / nhuộm Giemsa phát hiện nhanh mầm bệnh trong 30 phút $\rightarrow$ Cách ly trâu bệnh vào chuồng có màn lưới chống ruồi mòng $\rightarrow$ Tiêm điều trị Phác đồ 2 (Trypamidium samorin + trợ tim/trợ lực).
• Kịch bản 2 - Phòng bệnh định kỳ đón đầu mùa phát sinh vector: Vào tháng 4 – tháng 5 hàng năm (đầu mùa mưa, khi ruồi mòng bắt đầu phát triển), tiến hành tiêm phòng toàn đàn bằng Trypamidium samorin liều 0,5 – 1,0 mg/kg thể trọng, kết hợp phun hóa chất diệt ruồi mòng tại chuồng trại và bãi chăn thả.

Phân tích Hiệu quả Kinh tế (Cost-Benefit Analysis & ROI)

• Chi phí điều trị/phòng bệnh: Ước tính 65.000 – 90.000 VNĐ / con / đợt điều trị đầy đủ (bao gồm thuốc diệt trùng + thuốc bổ + dịch truyền).
• Thiệt hại tránh được: Một con trâu trưởng thành có giá trị kinh tế từ 25.000.000 – 35.000.000 VNĐ. Khi mắc bệnh thể nặng không điều trị, tỷ lệ chết lên đến 20%, suy giảm 80% sức cày kéo và 100% nguy cơ mất bê non do sảy thai.
• Tỷ suất sinh lời đầu tư (ROI): Việc can thiệp điều trị dự phòng mang lại tỷ lệ bảo vệ vốn gia sản chăn nuôi đạt mức > 1 : 280 (mỗi 1.000 VNĐ chi cho thú y bảo toàn được 280.000 VNĐ giá trị tài sản chăn nuôi cho hộ gia đình vùng sâu).

---

Hạn chế và hướng phát triển

Hạn chế kỹ thuật

• Chưa triển khai được kỹ thuật PCR định lượng do thiếu trang thiết bị chuyên sâu tại trạm thú y cấp huyện, dẫn đến việc chẩn đoán xác định các ca thể ẩn mang mật độ dưới $10^2$ ký sinh trùng/ml máu vẫn phải dựa vào phương pháp tiêm truyền chuột bạch kéo dài 3 – 5 ngày.
• Việc kiểm soát triệt để côn trùng cánh cứng hút máu (Tabanidae) ngoài tự nhiên gặp nhiều khó khăn do địa hình rừng núi bán tự nhiên rộng lớn, phạm vi bay của ruồi mòng lên đến bán kính 2 – 5 km.

Hướng nghiên cứu tiếp theo

• Xây dựng kit chẩn đoán nhanh dòng chảy bên (Lateral Flow Dipstick Antigen Test) phát hiện kháng nguyên T. evansi tại hiện trường trong vòng 10 phút.
• Nghiên cứu ứng dụng bẫy pheromone sinh học kết hợp bẫy màu xanh đen (Nzi/Manitoba trap) để bẫy bắt mòng trâu hàng loạt mà không gây ô nhiễm môi trường sinh thái.

---

Đối tượng hưởng lợi

• Sinh viên & Học viên Thú y: Cung cấp tài liệu tham khảo thực tế về phương pháp điều tra dịch tễ học định lượng, kỹ thuật làm tiêu bản ký sinh trùng máu và phác đồ điều trị thực nghiệm chuẩn mực.
• Bác sĩ Thú y & Kỹ thuật viên hiện trường: Nắm vững quy trình xử lý ca bệnh cấp tính, kết hợp chính xác giữa thuốc diệt đơn bào và liệu pháp hồi sức, giảm thiểu rủi ro sốc thuốc cho vật nuôi.
• Nông hộ & Trang trại chăn nuôi trâu bò: Hiểu rõ quy luật truyền bệnh theo mùa của ruồi mòng, chủ động tiêm phòng định kỳ giúp bảo toàn nguồn tài sản và sức kéo nông nghiệp.
• Cơ quan Quản lý Dịch tễ Chi cục Thú y: Có cơ sở khoa học để ban hành kế hoạch kiểm soát dịch bệnh theo mùa, phân bổ nguồn lực phòng dịch hiệu quả cho các huyện miền núi.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Triệu chứng đặc trưng nhất để nhận biết trâu mắc bệnh tiên mao trùng là gì?

Trâu có biểu hiện sốt cao gián đoạn (40 – 41,7°C, sốt vài ngày rồi giảm, sau đó tái sốt), niêm mạc mắt đỏ tía sau đó nhợt nhạt hoặc vàng ố, chảy nhiều dử mắt đặc quánh như keo, phù thũng vùng thấp (yếm, ức, 4 chân) và có các cơn run rẩy, đi vòng tròn hoặc ngã quỵ.

2. Ruồi, mòng truyền bệnh tiên mao trùng theo phương thức nào?

Truyền cơ học thuần túy qua vòi hút. Khi đốt trâu bệnh, đơn bào bám vào vòi hút; nếu chúng tiếp tục đốt trâu khỏe trong vòng 1 – 34 giờ tiếp theo, mầm bệnh sẽ được truyền trực tiếp vào dòng máu trâu lành.

3. Tại sao không nên chỉ tiêm riêng thuốc diệt ký sinh trùng khi trâu đang sốt cao?

Khi thuốc tác dụng nhanh, hàng triệu đơn bào bị tiêu diệt đồng loạt sẽ phóng thích một lượng lớn độc tố Trypanotoxin vào máu gây sốc nhiễm độc, làm trâu dễ trụy tim và tử vong đột ngột. Bắt buộc phải tiêm kèm thuốc trợ tim (Cafein), kháng viêm và dịch truyền giải độc.

4. Thuốc Trypamidium samorin có thể dùng phòng bệnh trước mùa dịch được không?

Được. Trypamidium samorin có khả năng duy trì nồng độ ức chế ký sinh trùng trong máu kéo dài 60 – 90 ngày. Tiêm phòng liều 0,5 – 1,0 mg/kg thể trọng vào đầu mùa mưa (tháng 4 - 5) sẽ ngăn ngừa trâu phát bệnh hiệu quả.

5. Tiên mao trùng Trypanosoma evansi có lây sang người không?

Không. Trypanosoma evansi chỉ ký sinh gây bệnh trên các loài gia súc và động vật có vú (trâu, bò, ngựa, lạc đà, chó, mèo, thú hoang), không gây bệnh trên người do huyết thanh người có chứa yếu tố ly giải tự nhiên (Apolipoprotein L1) tiêu diệt được loài này.

---

Kết luận

Đề tài khóa luận tốt nghiệp của tác giả Tăng Tuấn Anh đã giải quyết thấu đáo và khoa học bài toán dịch tễ học bệnh tiên mao trùng (Trypanosomiasis) trên đàn trâu tại huyện Chiêm Hóa, tỉnh Tuyên Quang. Nghiên cứu đã xác định tỷ lệ nhiễm mầm bệnh trung bình ở mức cao ($22,02%$), làm sáng tỏ vai trò truyền lây cơ học của 4 loài côn trùng hút máu (đặc biệt là Tabanus rubidus chiếm $48,5%$), đồng thời chuẩn hóa thành công Phác đồ 2 sử dụng Trypamidium samorin (1,5 mg/kg TT) kết hợp giải pháp trợ tim, trợ sức toàn diện cho hiệu quả điều trị đạt 100% và thời gian bảo hộ chống tái nhiễm kéo dài tới 3 tháng. Kết quả này là luận cứ thực tiễn vững chắc phục vụ công tác thú y dự phòng và phát triển chăn nuôi đại gia súc bền vững tại các tỉnh miền núi phía Bắc.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Đặt vấn đề Bệnh tiên mao trùng (Trypanosomiasis) hay còn gọi là bệnh ngã nước (do Trypanosoma gây ra) là bệnh do ký sinh trùng đơn bào (Protozoa) lớp trùng roi (Flagellata) gây ra. Trâu mắc bệnh ở thể cấp tính thường sốt cao 40 – 41,70C với các triệu chứng thần kinh như ngã quỵ, kêu rống, đi vòng tròn….Trâu bệnh sẽ chết sau 7 – 15 ngày. Ở thể mãn tính, các triệu chứng lâm sàng nhẹ hơn và bệnh kéo dài 1 – 2 tháng, con vật ngày càng gầy, da khô mốc, niêm mạc mắt tụ máu màu đỏ tía, đôi khi có chấm máu, chảy nước mắt và mắt có nhiều dử đặc như keo, niêm mạc mắt vàng nhạt hay sẫm. Sức khỏe suy yếu dần, kém ăn, kém nhai lại, đi phân táo có lẫn máu hoặc đi tháo lỏng mùi thối khắm, có khi con vật đi ỉa ra cả màng ruột, nát từng đoạn.

Thường thấy có thủy thũng ở hầu, ức, nách, chân, háng. Trường hợp bệnh nặng, con vật đột ngột sốt cao, bụng chướng to rồi chết. Theo số liệu của Phạm Sỹ Lăng (1982) [14], Phan Địch Lân (1994, 2004) [19], Phan Văn Chinh (2006) [4], bệnh tiên mao trùng xuất hiện ở nhiều vùng trên cả nước, với tỷ lệ mắc khá cao: trên trâu là 13 – 30 %, trên bò là 7 – 14%, trong đó tỷ lệ gia súc chết khi gia súc mắc bệnh từ 6,3 – 20%. Khả năng phát sinh và phát triển bệnh tiên mao trùng phụ thuộc nhiều vào điều kiện thời tiết, khí hậu, tập quán chăn nuôi và chế độ làm việc của gia súc.

Sự thay đổi các điều kiện trên sẽ ảnh hưởng đến khả năng gây bệnh cũng như dịch tễ bệnh. Bên cạnh đó, việc mở cửa thương mại, phát triển du lịch,cũng dẫn tới sự du nhập các tác nhân gây bệnh mới,hoặc tạo nên các biến chủng gây bệnh mới làm cho tình hình bệnh ngày càng phức tạp hơn. n 2 Huyện Chiêm Hóa, tỉnh Tuyên Quang có địa hình đồi núi, khí hậu nhiệt đới gió mùa, thời tiết nóng ẩm, mưa nhiều là điều kiện thích hợp cho ruồi trâu, mòng (ký chủ trung gian truyền bệnh tiên mao trùng) phát triển. Chúng hút máu truyền bệnh tiên mao trùng từ trâu bệnh sang trâu khỏe làm bệnh phát tán nhanh chóng và có thể gây thiệt hại nặng nề cho người chăn nuôi.

Vì vậy, việc nghiên cứu đặc điểm dịch tễ bệnh và thử nghiệm phác đồ điều trị bệnh là hết sức cần thiết. Từ những yêu cầu thực tiễn trên, chúng tôi tiến hành thực hiện đề tài: “Nghiên cứu đặc điểm dịch tễ bệnh tiên mao trùng (Trypanosomiasis) ở đàn trâu tại huyện Chiêm Hóa, tỉnh Tuyên Quang và thử nghiệm phác đồ điều trị”. Mục tiêu nghiên cứu - Xác định các đặc điểm dịch tễ bệnh do Trypanosoma evansi gây ra ở đàn trâu tại huyện Chiêm Hóa – tỉnh Tuyên Quang. - Lựa chọn phác đồ điều trị bệnh tiên mao trùng có hiệu quả, phù hợp với điều kiện chăn nuôi miền núi.

- Xây dựng quy trình phòng, trị bệnh, góp phần hạn chế những thiệt hại do bệnh tiên mao trùng cho đàn trâu ở huyện Chiêm Hóa – tỉnh Tuyên Quang. Mục đích nghiên cứu Giúp người chăn nuôi trâu hiểu biết thêm về bệnh tiên mao trùng do Trypanosoma evansi gây ra, đồng thời khuyến cáo người chăn nuôi áp dụng các biện pháp phòng và trị bệnh cho trâu có hiệu quả. Ý nghĩa của đề tài. Ý nghĩa trong học tập và nghiên cứu khoa học Kết quả của đề tài là những thông tin khoa học về đặc điểm dịch tễ và quy trình phòng chống bệnh tiên mao trùng ở trâu.

Ý nghĩa trong thực tiễn Kết quả của đề tài là cơ sở khoa học để khuyến cáo người chăn nuôi áp dụng quy trình phòng, trị bệnh tiên mao trùng; nhằm hạn chế tỷ lệ nhiễm và thiệt hại do Trypanosoma evansi gây ra; góp phần nâng cao năng suất chăn nuôi, thúc đẩy ngành chăn nuôi trâu phát triển. n 4 Phần 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2. Cơ sở khoa học của đề tài Bệnh tiên mao trùng được Blanchard (1888) phát hiện đầu tiên ở Việt Nam. Sau đó, bệnh được xác định là phổ biến ở hầu hết các tỉnh thành trong cả nước.

Bệnh do loài tiên mao trùng Trypanosoma evansi gây ra. Trâu, bò, ngựa mắc bệnh dễ chết hoặc thiếu máu, suy nhược, giảm hoặc mất khả năng sinh sản và sức sản xuất. Đặc điểm hình thái, cấu trúc và phân loại Trypanosoma 2. Vị trí của tiên mao trùng Trypanosoma trong hệ thống phân loại động vật học Theo Levine et al (1980) (dẫn theo Lương Văn Huấn và cs, 1997) [9], vị trí của tiên mao trùng trong hệ thống phân loại nguyên bào (Protozoa) như sau: Ngành Sarcomastigophora Phân ngành Mastigophora Lớp Zoomastigophorasida Bộ Kinetoplastorida Phân bộ Trypanosomatorida Họ Trypanosomatidae Donein, 1901 Giống Trypanosoma Gruby, 1843 Giống phụ Megatrypanum Hoare, 1964 Loài Trypanosoma (M) theileria Giống phụ Herpetosoma Donein, 1901 Loài Trypanosoma (H) leisi Giống phụ Schizotrypanum Chagas, 1909 n 5 Loài Trypanosoma (S) cruzi Giống phụ Duttonella Chalmers, 1918 Loài Trypanosoma (D) vivax Loài Trvpanosoma (D) uniform Giống phụ Nalmomonas Hoare, 1964 Loài Trypanosoma (N) congolense Loài Trypanosoma (N) siminae Loài Trypanosoma (N) vanhogi Giống phụ Trypanozoon Liihe, 1906 Loài Trypanosoma (T) brucei Loài Trypanosoma (T) gambience Loài Trypanosoma (T) rhodesiense Loài Trypanosoma (T) equiperdum Giống phụ Pycnomonas Hoare, 1964 Loài Trypanosoma (P) suis Giống phụ Trypanosoma Gruby, 1843 Loài Trypanosoma evansi Steel, 1885 Trong các loài tiên mao trùng trên, có 7 loài được tổ chức dịch tễ quốc tế (OIE) thông báo là có khả năng gây bệnh cho người và động vật có vú, đó là: T.

Đặc điểm hình thái, cấu tạo của tiên mao trùng Tiên mao trùng T. evansi được xếp vào loại đơn hình thái, cơ thể chỉ là một tế bào, có kích thước nhỏ, chiều dài 18 - 34 µm (trung bình là 25 µm), chiều rộng 1,5 - 2µm. Cơ thể có hình suốt chỉ mảnh hoặc hình thoi, cuối thân nhọn. Nhìn chung, cấu trúc cơ bản của T.

evansi cũng giống như cấu trúc của các loài tiên mao trùng khác thuộc họ Trypanosomatidae. Cấu trúc từ n 6 ngoài vào trong được chia thành 3 phần chính: - Vỏ: ngoài cùng là lớp vỏ dày 10 - 15 nm, vỏ được chia làm 3 lớp (lớp ngoài và lớp trong cùng tiếp giáp với nguyên sinh chất dầy hơn lớp giữa). Lớp vỏ ngoài cùng được cấu tạo từ các phân tử glycoprotein luôn biến đổi (Vanant Glycoprotein Surface -VGS). Tiếp giáp với lớp trong cùng là 9 cặp vi ống xếp song song dọc theo chiều dài thân tiên mao trùng.

Chính nhờ sự sắp xếp của các cặp vi ống nên tiên mao trùng có dạng hình suốt chỉ mảnh (Hoare, 1972 [41]; Phạm Sỹ Lăng, 1982 [14]; Nguyễn Quốc Doanh, 1999 [7]). - Nguyên sinh chất: gồm lớp trong và lớp ngoài. Trong nguyên sinh chất có chứa các nội quan: ribosome có màu thẫm xen kẽ vùng không bào màu sáng, kinetoplast (thể cơ động), mitochrondno, reticulum (lưới nội bào) và mạng lưới golgi. - Nhân: nhân tiên mao trùng có chứa ADN, hình bầu dục hoặc hình trứng.

Nhân thường nằm ở vị trí trung tâm hoặc gần vị trí trung tâm cơ thể. Ngoài nhân, về phía cuối thân còn có thể kinetoplast chứa AND (KADN). Từ kinetoplast có một roi chạy vòng quanh thân lên đầu và ra phía ngoài cơ thể thành một roi tự do. Roi của tiên mao trùng có lớp vỏ ngoài cùng giống lớp vỏ của thân.

Trong roi có 9 cặp vi ống ở xung quanh và một cặp ở trung tâm, xếp song song dọc chiều dài roi (Hoare, 1972 [41]; Nguyễn Quốc Doanh, 1999 [7]). Cấu trúc kháng nguyên của tiên mao trùng Trypanosoma evansi Kháng nguyên của T. evansi gồm hai loại: kháng nguyên ổn định (kháng nguyên không biến đổi) và kháng nguyên biến đổi * Kháng nguyên ổn định (kháng nguyên không biến đổi) Phần lớn các thành phần kháng nguyên tiên mao trùng không biến đổi trong quá trình sống ký sinh. Bằng phương pháp điện di miễn dịch huyết n 7 thanh thỏ tối miễn dịch với T.

evansi, Kageruka (1982) đã phát hiện tới 30 thành phần kháng nguyên khác nhau. Có ba loại kháng nguyên không biến đổi ở màng nguyên sinh chất tế bào (ISG: Invanant Surface Glycoprotein): ISG 65, ISG 75 và ISG 100. Do cấu trúc không gian ba chiều và đặc tính ưa nước, các loại này không kết hợp với kháng thể của vật chủ (Nolan, 1997). * Kháng nguyên biến đổi Về kháng nguyên biến đổi, cần đề cập đến sự biến đổi lớp vỏ bề mặt VSG (Variant Surface Glycoprotein), những quan điểm mới về sự xuất hiện kháng nguyên biến đổi của tiên mao trùng và cơ chế di truyền của kháng nguyên biến đổi.

Nhờ kháng thể đặc hiệu được đánh dấu mà Vickerman và Luckins (1969) đã phát hiện ra sự biến đổi của lớp kháng nguyên bề mặt. Lớp áo bề mặt này kích thích cơ thể vật chủ tạo ra kháng thể đặc hiệu với từng type kháng nguyên biến đổi VAT (Variable Antigen Type). Chỉ có kháng nguyên biến đổi mới có khả năng kích thích vật chủ tạo miền dịch chủ động. Người ta ước lượng rằng, một con tiên mao trùng có ít nhất vài trăm hoặc vài nghìn VSG, nghĩa là 5 - 10% số gen của tiên mao trùng cung cấp cho kháng nguyên bề mặt này.

Nhiều tác giả nghiên cứu về miễn dịch học cho rằng, tiên mao trùng biến đổi kháng nguyên bề mặt để né tránh miễn dịch đặc hiệu của vật chủ. Tuy nhiên, Van Meirvenne (1975) cho biết, sự biến đổi kháng nguyên bề mặt của ký sinh trùng đã có ngay ở pha đầu tiên của quá trình nhiễm (trước khi xuất hiện đáp ứng miễn dịch của cơ thể vật chủ). Theo Hajduc và Vickernlan (1981), hiện tượng biến đổi kháng nguyên bề mặt của tiên mao trùng còn thấy ở gia súc đã bị tiêm thuốc làm suy giảm miễn dịch. Những n 8 quan điểm này là hoàn toàn mới để lý luận về sự xuất hiện kháng nguyên biến đổi của tiên mao trùng.

Như vậy, quan điểm về sự biến đổi kháng nguyên lớp vỏ của tiên mao trùng cho đến nay vẫn chưa thống nhất. * Cơ chế di truyền của kháng nguyên biến đổi Khi kháng thể đặc hiệu kết hợp với phân tử của kháng nguyên bề mặt (VSG), làm tiêu tan tiên mao trùng thì đó cũng là nguyên nhân chính thúc đẩy sự hoạt hoá của gen. Kết quả là các phân tử kháng nguyên VSG được thay đổi hoàn toàn bằng các phân tử VSG mới. Lúc này, kháng thể đặc hiệu lúc trước đã không còn tác dụng đối với kháng nguyên mới này.

Theo Barry và Tumer (1991) [39], Vanhamme và cs (1995) [47], các VSG được mã hoá nhờ các gen chuyên biệt. Từ kho chứa hàng nghìn đến khác nhau, một gen VSG được hoạt hoá một cách chọn lọc, dẫn đến tổng hợp ra một loại kháng nguyên VSG. Mỗi bên VSG mới tạo ra một loại kháng nguyên VSG mới.