Nghiên Cứu Dịch Tễ Bệnh Do Bào Tử Sợi Ký Sinh Trong Ruột Cá Chép (Cyprinus Carpio)

Ngành nuôi trồng thủy sản ở Việt Nam ngày càng phát triển, đóng góp quan trọng vào kinh tế nông nghiệp. 71 trang · Học viện Nông nghiệp Việt Nam · 2019.

• Tác giả: Trần Thị Dịu
• Người hướng dẫn: PGS. Kim Văn Vạn
• Trường học: Học viện Nông nghiệp Việt Nam
• Chuyên ngành: Nuôi trồng thủy sản
• Đề tài: Nghiên Cứu Dịch Tễ Bệnh Do Bào Tử Sợi Ký Sinh Trong Ruột Cá Chép Tại Hải Dương Và Bắc Ninh
• Loại tài liệu: luận văn
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. MỤC LỤC
• 1.1. Lời cam đoan
• 1.2. Mục lục
• 1.3. Danh mục chữ viết tắt
• 1.4. Danh mục bảng
• 1.5. Danh mục biểu đồ
• 1.6. Danh mục hình
• 1.7. Trích yếu luận văn
• 1.8. Thesis abstract
• 2. TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI
• 3. MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU
• 4. Ý NGHĨA KHOA HỌC VÀ Ý NGHĨA THỰC TIỄN
• 4.1. Ý nghĩa khoa học
• 4.2. Ý nghĩa thực tiễn
• 5. TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 5.1. HÌNH THÁI, PHÂN LOẠI, ĐẶC ĐIỂM SINH HỌC CỦA CÁ CHÉP
• 5.1.1. Về vị trí phân loại
• 5.1.2. Về hình thái
• 5.1.3. Về phân bố
• 5.1.4. Về tập tính sống và dinh dưỡng
• 5.2. Đặc điểm sinh trưởng và sinh sản
• 5.3. Các giai đoạn phát triển của cá chép
• 5.4. Các hình thức nuôi cá Chép hiện nay
• 5.5. Tình hình nghiên cứu ký sinh trùng ký sinh ở cá trên thế giới và Việt Nam
• 5.5.1. Tình hình nghiên cứu ký sinh trùng ký sinh ở cá trên thế giới
• 5.5.2. Tình hình nghiên cứu ký sinh trùng ký sinh trên cá tại Việt Nam
• 5.5.3. Tình hình nghiên cứu ký sinh trùng ký sinh trên cá Chép tại Việt Nam
• 5.6. Nghiên cứu về bào tử sợi
• 5.6.1. Đặc điểm của bào tử sợi
• 5.6.2. Phân loại bào tử sợi
• 5.6.3. Phân bố và lan truyền bệnh bệnh do bào tử sợi
• 5.6.4. Về vòng đời phát triển của bào tử sợi
• 5.6.5. Dấu hiệu bệnh lý cá chép bị bệnh bào tử sợi trong ruột
• 5.6.6. Nghiên cứu bào tử sợi ký sinh ở cá trên thế giới
• 5.6.7. Tình hình nghiên cứu về bào tử sợi ký sinh trên cá tại Việt Nam
• 5.7. Hóa chất phòng trị bệnh ký sinh trùng ở cá trong nuôi trồng thủy sản
• 5.7.1. Tình hình sử dụng thuốc và hoá chất phòng, trị bệnh ký sinh trùng trong nuôi trồng thủy sản
• 5.7.2. Hóa chất và thuốc phòng trị bệnh ký sinh trùng ở cá
• 6. NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 6.1. Thời gian nghiên cứu
• 6.2. Địa điểm nghiên cứu
• 6.3. Đối tượng nghiên cứu
• 6.4. Vật liệu nghiên cứu
• 6.5. Phương pháp nghiên cứu
• 6.5.1. Phương pháp điều tra
• 6.5.2. Phương pháp nghiên cứu bào tử sợi ký sinh trong ruột cá chép
• 6.5.3. Phương pháp mô bệnh học
• 6.5.4. Phương pháp thử nghiệm thuốc điều trị bệnh bào tử sợi ký sinh trong ruột cá chép
• 6.6. Xử lý số liệu
• 7. KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN
• 7.1. Kết quả nghiên cứu dịch tễ bệnh bào tử sợi ký sinh trong ruột cá chép tại Hải Dương
• 7.2. Kết quả nghiên cứu dịch tễ bệnh bào tử sợi ký sinh trong ruột cá chép nuôi ở ao tại Hải Dương
• 7.3. Kết quả nghiên cứu dịch tễ bệnh bào tử sợi ký sinh trong ruột cá chép nuôi ở lồng tại Hải Dương
• 7.4. Kết quả điều tra bệnh bào tử sợi ký sinh trong ruột cá chép ở các lồng tại Hải Dương
• 7.5. Kết quả nghiên cứu bào tử sợi ký sinh trong ruột cá chép tại Hải Dương
• 7.6. Kết quả mô bệnh của ruột cá chép bị bào tử sợi kí sinh trong ruột và bào nang của bào tử sợi trước điều trị
• 7.7. Kết quả thử nghiệm thuốc điều trị bệnh trùng bào tử sợi kí sinh trên cá chép tại Hải Dương, Bắc Ninh
• 8. KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Dịch Tễ Bệnh Bào Tử Sợi Cá Chép

Ngành nuôi trồng thủy sản ở Việt Nam ngày càng phát triển, đóng góp quan trọng vào kinh tế nông nghiệp. Trong đó, cá chép là đối tượng nuôi phổ biến, đặc biệt ở khu vực miền Bắc như Hải Dương và Bắc Ninh. Tuy nhiên, bệnh bào tử sợi (Myxosporea spp.) đang gây ra nhiều thiệt hại cho người nuôi. Nghiên cứu này tập trung vào việc tìm hiểu dịch tễ học bệnh bào tử sợi trên cá chép tại Hải Dương và Bắc Ninh, từ đó đề xuất các biện pháp phòng và trị bệnh hiệu quả. Việc kiểm soát bệnh ký sinh trùng này có ý nghĩa lớn trong việc đảm bảo sức khỏe cá chép và nâng cao hiệu quả kinh tế nông nghiệp.

1.1. Tầm quan trọng của cá chép trong nuôi trồng thủy sản

Cá chép là một trong những đối tượng nuôi quan trọng trong các mô hình nuôi cá nước ngọt, mang lại hiệu quả kinh tế cao đặc biệt là ở các tỉnh miền Bắc. Cá chép có thể nuôi đơn hoặc nuôi ghép, cho năng suất cao. Ngoài ra cá chép còn được nuôi làm cá đặc sản (cá chép giòn). Cá chép là loại cá ăn tạp, có sức chống chịu tốt với môi trường, là loài rộng nhiệt có thể chịu được nhiệt độ từ 0 – 40ºC, ngưỡng oxy hòa tan trong nước thấp. nên có thể nuôi ở nhiều vùng với khí hậu khác nhau.

1.2. Thiệt hại do bệnh bào tử sợi gây ra cho cá chép

Một trong những khó khăn cho người nuôi cá chép những năm gần đây là dịch bệnh diễn ra nhiều, khá phức tạp, gây khó khăn và thiệt hại kinh tế lớn cho người nuôi. Trong đó, bệnh bào tử sợi (Myxosporea spp.) xảy ra thường xuyên và gây khó khăn trong công tác phòng và trị bệnh. Theo Bùi Quang Tề (1981 - 1985) bào tử sợi ký sinh trên da, vây, thành ruột và cơ cá. Cá chép kính Hungari nhập nội ở giai đoạn cá hương, cá giống tỷ lệ mắc bệnh này có trường hợp tới 96%.

II. Vấn Đề Dịch Tễ Học Bệnh Bào Tử Sợi Ở Cá Chép

Tình hình dịch tễ học bệnh bào tử sợi trên cá chép vẫn còn nhiều thách thức. Các nghiên cứu trước đây chủ yếu tập trung vào xác định tỷ lệ nhiễm và cường độ nhiễm bệnh, nhưng chưa đưa ra được phác đồ điều trị hiệu quả. Việc sử dụng các biện pháp phòng bệnh ký sinh trùng tổng hợp chưa mang lại kết quả cao. Do đó, cần có những nghiên cứu sâu hơn về phân bố bệnh, tỷ lệ nhiễm bệnh, và các yếu tố nguy cơ liên quan đến bệnh bào tử sợi để có thể đưa ra các giải pháp phòng và trị bệnh phù hợp.

2.1. Các nghiên cứu trước đây về bệnh bào tử sợi trên cá chép

Một số nghiên cứu gần đây chỉ xác định tỷ lệ nhiễm và cường độ nhiễm bệnh bào tử sợi nhưng chưa đưa ra phác đồ điều trị bệnh, đa 1 phần chỉ dùng phương pháp phòng bệnh ký sinh trùng tổng hợp và chưa mang lại hiệu quả cao. Do nhu cầu nuôi ngày càng cao, tình hình bệnh khá phức tạp nên yêu cầu đặt ra là cần tìm ra biện pháp phòng và trị bệnh hiệu quả.

2.2. Sự cần thiết của nghiên cứu dịch tễ học bệnh bào tử sợi

Xuất phát từ những yêu cầu thực tế trên, chúng tôi tiến hành nghiên cứu đề tài: “Nghiên cứu dịch tễ bệnh do bào tử sợi (Myxosporea spp.) ký sinh trong ruột cá chép (cyprinus carpio) và thử nghiệm thuốc điều trị tại khu vực Hải Dương, Bắc Ninh”.

2.3. Mục tiêu của nghiên cứu dịch tễ bệnh bào tử sợi

Xác định được đặc điểm dịch tễ của bệnh do tử sợi (Myxosporea spp.) ký sinh trong ruột cá chép nuôi tại Hải Dương. Thử nghiệm các phác đồ điều trị và tìm ra phác đồ điều trị hiệu quả nhất cho bệnh do bào tử sợi (Myxosporea spp.) gây ra trên cá chép.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Dịch Tễ Bệnh Bào Tử Sợi Cá Chép

Nghiên cứu sử dụng các phương pháp điều tra, thu thập mẫu cá chép tại các ao nuôi và lồng bè ở Hải Dương và Bắc Ninh. Các mẫu được kiểm tra ký sinh trùng đường ruột bằng phương pháp soi tươi và nhuộm. Phương pháp mô bệnh học được sử dụng để đánh giá tổn thương ở ruột cá. Thử nghiệm thuốc điều trị được thực hiện trên các ao cá bị nhiễm bệnh để đánh giá hiệu quả của các phác đồ điều trị khác nhau. Số liệu thu thập được xử lý thống kê để phân tích tỷ lệ nhiễm bệnh và các yếu tố nguy cơ.

3.1. Phương pháp điều tra và thu thập mẫu cá chép

Tiến hành điều tra 300 ao thuộc 3 huyện Cẩm Giàng, Ninh Giang, Tứ Kỳ và 231 lồng nuôi cá chép trên sông Thái Bình thuộc 2 huyện Nam Sách và Chí Linh.

3.2. Phương pháp xác định bào tử sợi ký sinh trong ruột cá

Các mẫu được kiểm tra ký sinh trùng đường ruột bằng phương pháp soi tươi và nhuộm. Phương pháp mô bệnh học được sử dụng để đánh giá tổn thương ở ruột cá.

3.3. Phương pháp thử nghiệm thuốc điều trị bệnh bào tử sợi

Thử nghiệm thuốc điều trị được thực hiện trên các ao cá bị nhiễm bệnh để đánh giá hiệu quả của các phác đồ điều trị khác nhau.

IV. Kết Quả Nghiên Cứu Dịch Tễ Bệnh Bào Tử Sợi Tại Hải Dương

Kết quả nghiên cứu cho thấy tỷ lệ nhiễm bào tử sợi ở cá chép nuôi ao cao hơn so với nuôi lồng. Thời gian cá bị bệnh rải rác trong năm, nhưng tập trung vào các tháng 3-6 và 9-10. Kích thước bào tử sợi thu được tương đồng với loài Thelohanellus kitauei. Mô bệnh học cho thấy bào tử sợi gây tổn thương cho lông nhung và thành ruột cá. Các phác đồ điều trị sử dụng Albendazol kết hợp với Praziquantel, Ivermectin, hoặc Triclabendazol cho tỷ lệ khỏi bệnh cao.

4.1. Tỷ lệ nhiễm bệnh bào tử sợi ở cá chép nuôi ao và lồng

Tỷ lệ nhiễm bào tử sợi ký sinh trong ruột cá chép ở lồng bè (12,99%), ít hơn so với cá được nuôi ở ao (22,26%).

4.2. Thời gian và kích thước cá chép bị bệnh bào tử sợi

Thời gian cá bị bệnh này rải rác trong năm . Nhưng cá bị bệnh này và chết nhiều nhất vào các tháng 3 đến tháng 6, tháng 9 đến hết tháng 10. Cỡ cá chết bệnh bào tử sợi nuôi trong ao thường cá đạt từ 500g – 700g chiếm tỷ lệ 45,59%.

4.3. Hiệu quả của các phác đồ điều trị bệnh bào tử sợi

Qua điều trị 40 ao với 4 phác đồ, phác đồ 1 dùng praziquantel với hàm lượng 10mg/kg thể trọng cá không điều trị khỏi. Các phác đồ 2,3,4 dùng với các loại thuốc Albendazol kết hợp với Praziquantel, Ivermectin, Albeldazol kết hợp với Triclabendazol điều trị cá bị nhiễm bào tử sợi với tỷ lệ khỏi rất cao lần lượt là 90,21 ± 3,46(%), 85,65% ± 6,08(%), 86,95±6,86(%).

V. Ứng Dụng Thực Tiễn Điều Trị Bệnh Bào Tử Sợi Cá Chép

Nghiên cứu này cung cấp các bằng chứng khoa học về dịch tễ học bệnh bào tử sợi trên cá chép tại Hải Dương. Kết quả thử nghiệm thuốc điều trị có thể được ứng dụng vào thực tiễn để giúp người nuôi phòng và trị bệnh hiệu quả, giảm thiểu thiệt hại kinh tế. Việc sử dụng các phác đồ điều trị phù hợp, kết hợp với các biện pháp quản lý ao nuôi tốt, sẽ góp phần nâng cao năng suất và chất lượng cá chép.

5.1. Ý nghĩa thực tiễn của nghiên cứu dịch tễ học

Đề tài đã thành công trong việc tìm ra loại, liều, liệu trình điều trị bệnh bào tử sợi ký sinh trong ruột cá chép có ý nghĩa thực tiễn lớn trong công tác phòng bệnh bào tử sợi.

5.2. Khuyến nghị cho người nuôi cá chép phòng bệnh

Các ao, lồng bị bệnh bào tử sợi có dùng thuốc ký sinh trùng bằng phương pháp trộn thuốc vào thức ăn nhưng vẫn bị bệnh là 2,94% và 13,33%.

VI. Kết Luận Và Hướng Nghiên Cứu Về Bệnh Bào Tử Sợi

Nghiên cứu đã xác định được đặc điểm dịch tễ học bệnh bào tử sợi trên cá chép tại Hải Dương và đề xuất các phác đồ điều trị hiệu quả. Tuy nhiên, cần có thêm các nghiên cứu về vòng đời ký sinh trùng, ảnh hưởng của môi trường, và các biện pháp phòng bệnh bền vững để kiểm soát bệnh tốt hơn. Nghiên cứu sâu hơn về phân loại ký sinh trùng và cơ chế gây bệnh cũng rất quan trọng để phát triển các phương pháp điều trị mới.

6.1. Tóm tắt kết quả nghiên cứu dịch tễ bệnh bào tử sợi

Kết quả kiểm tra mô bệnh học cho thấy bào tử sợi ký sinh trong ruột cá chép làm cho các lông nhung và thành ruột bị phá huỷ, đứt đoạn.

6.2. Hướng nghiên cứu tiếp theo về bệnh bào tử sợi

Kết quả kiểm tra mô bệnh học của bào nang bào tử sợi ký sinh trong ruột cá chép sau khi điều trị bị tan ra. Khoảng cách với các bào tử với nhau có rất nhiều khoảng trống. trong khi mô của các bào nang của cá không được điều trị thì các bào tử xếp dày đặc với nhau, không có khoảng chống. Điều đó chứng tỏ với tác dụng của thuốc ở cá khỏi bệnh là rất rõ ràng.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Ngành nuôi trồng thủy sản Việt Nam giữ vai trò trụ cột trong cơ cấu kinh tế nông nghiệp với tổng sản lượng năm 2018 đạt 7,74 triệu tấn và giá trị sản xuất toàn ngành đạt khoảng 228,14 nghìn tỷ đồng. Trong đó, cá chép (Cyprinus carpio) là đối tượng nuôi nước ngọt truyền thống quan trọng, đóng góp tỷ trọng lớn tại khu vực đồng bằng Bắc Bộ nhờ tốc độ tăng trưởng nhanh, đạt trọng lượng 1,5 đến 2,0 kg sau một năm nuôi và hàm lượng dinh dưỡng cao với 37,87g protein trong 170g thịt fillet. Tuy nhiên, sự phát triển thâm canh hóa đã kéo theo áp lực dịch bệnh gia tăng nghiêm trọng, đặc biệt là bệnh do bào tử sợi (Myxosporea spp.) ký sinh trong đường ruột cá chép. Tác nhân này gây tổn thương ống tiêu hóa, làm suy giảm hệ số chuyển đổi thức ăn và gây tỷ lệ chết lên tới 45,59% ở giai đoạn cá thương phẩm.

Mục tiêu trọng tâm của nghiên cứu là xác định đặc điểm dịch tễ học, biến thiên tỷ lệ nhiễm theo mùa vụ, kích cỡ cá và hình thức nuôi tại các vùng nuôi trọng điểm tỉnh Hải Dương. Đồng thời, đề tài tiến hành thử nghiệm lâm sàng nhằm tìm ra phác đồ điều trị tối ưu bằng thuốc kháng ký sinh trùng kết hợp kháng sinh phòng bội nhiễm. Nghiên cứu được triển khai từ tháng 06/2018 đến tháng 09/2019 trên 300 ao nuôi thuộc 3 huyện Cẩm Giàng, Ninh Giang, Tứ Kỳ và 231 lồng bè trên sông Thái Bình thuộc huyện Nam Sách và thị xã Chí Linh.

Ý nghĩa khoa học của đề tài thể hiện qua việc định danh chính xác loài Thelohanellus kitauei gây bệnh ruột trên cá chép và làm sáng tỏ cơ chế bệnh lý vi thể trước và sau can thiệp y học. Về mặt thực tiễn, kết quả nghiên cứu cung cấp phác đồ điều trị đạt hiệu quả chữa khỏi 90,21%, giúp người nuôi giảm thiểu thiệt hại kinh tế, tối ưu hóa chi phí xử lý dịch bệnh và nâng cao năng suất đàn cá nuôi.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu xây dựng trên nền tảng lý thuyết phân loại ký sinh trùng đơn bào của Lom và Dykova (1992), kết hợp với mô hình vòng đời hai vật chủ của lớp Myxosporea do Wolf và Markiw (1984) xác lập. Chu kỳ phát triển của bào tử sợi trải qua hai giai đoạn biến thái phức tạp: giai đoạn Myxospore ký sinh trong mô hoặc xoang nội tạng cá (vật chủ có xương sống) và giai đoạn Actinospore phát triển trong giun ít tơ (vật chủ không xương sống).

Cơ sở phân loại học căn cứ trên cấu trúc hình thái của họ Myxobolidae, bao gồm các giống đặc trưng như Myxobolus (chứa 2 cực nang đối xứng), Henneguya (có 2 cực nang và đuôi vỏ kéo dài) và Thelohanellus (chỉ chứa duy nhất 1 cực nang phía trước). Bào tử sợi Thelohanellus kitauei xâm nhập vào cơ thể cá chép qua đường tiêu hóa hoặc niêm mạc mang, giải phóng sợi thích ty bám chặt vào lớp biểu mô ruột. Chúng chuyển hóa thành dạng amip di động, phân chia nội sinh tạo ra hàng ngàn bào tử mới và hình thành các bào nang lớn chèn ép lòng ruột.

Cơ sở dược lý trị liệu dựa trên nguyên lý tác động cộng hưởng của các hoạt chất kháng ký sinh trùng:

• Albendazole: Dẫn xuất Benzimidazole ức chế sự trùng hợp của các phân tử tubulin thành vi ống tế bào của ký sinh trùng, làm cạn kiệt nguồn dự trữ glycogen nội bào.
• Praziquantel: Dẫn xuất Pyrazino-isoquinoline làm tăng tính thấm màng tế bào đối với ion Canxi ($Ca^{2+}$), gây co cứng cơ, tê liệt vận động và vỡ vỏ bào nang ký sinh trùng.
• Ivermectin: Kích thích giải phóng chất dẫn truyền thần kinh GABA, gây phong bế xung động thần kinh cơ của ký sinh trùng.
• Doxycycline Hyclate: Kháng sinh nhóm Tetracycline ức chế tiểu đơn vị 30S của ribosome vi khuẩn, ngăn ngừa hiệu quả hiện tượng nhiễm trùng kế phát do Aeromonas hydrophila gây xuất huyết hoại tử ruột.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu áp dụng phương pháp dịch tễ học mô tả cắt ngang kết hợp phân tích tương quan nhằm khảo sát các yếu tố nguy cơ bùng phát dịch bệnh. Cỡ mẫu nghiên cứu thực địa bao gồm 300 ao nuôi cá chép thương phẩm tại huyện Cẩm Giàng (100 ao), Ninh Giang (100 ao), Tứ Kỳ (100 ao) và 231 lồng nuôi trên lưu vực sông Thái Bình thuộc huyện Nam Sách (181 lồng) và thị xã Chí Linh (50 lồng). Phương pháp chọn mẫu phân tầng ngẫu nhiên được lựa chọn nhằm đảm bảo tính đại diện cao cho các tiểu vùng sinh thái và các phương thức nuôi khác nhau.

Phương pháp kiểm tra ký sinh trùng học tuân thủ quy trình chuẩn của Dogiel (1929), được Hà Ký và Bùi Quang Tề (2007) hiệu chỉnh phù hợp với điều kiện thủy sản Việt Nam. Cá có biểu hiện bụng chướng to, hậu môn lồi và chảy dịch nhầy được giải phẫu định lượng. Bào nang ruột được thu thập, nghiền đồng thể, nhuộm bằng dung dịch Fuchsin và Crystal Violet, sau đó đo đạc kích thước vi học trên 30 cá thể bào tử bằng thước trắc vi thị kính Ocular Micrometer ở độ phóng đại 1000 lần (thị kính 10X, vật kính 100X dầu).

Quy trình mô bệnh học thường quy được thực hiện tại phòng thí nghiệm Bộ môn Bệnh lý theo mô tả của Trương Đình Hoài và cộng sự (2014). Mẫu ruột nhiễm bệnh được cố định trong dung dịch Formol trung tính 10% trong 24 đến 48 giờ, khử nước qua chuỗi cồn tăng dần từ 50° đến 100°, chuyển qua Xylen, đúc khối Paraffin ở 55°C, cắt lát mỏng 4 đến 5 micromet và nhuộm Hematoxylin - Eosin (H&E) để đánh giá mức độ thoái hóa mô.

Thử nghiệm lâm sàng đánh giá hiệu lực 4 phác đồ điều trị được bố trí trên 40 ao nuôi thực tế (10 ao cho mỗi phác đồ), xử lý sát trùng môi trường nước bằng dung dịch BKC 80% với liều 1 lít/2.000 $m^3$ vào ngày thứ 1 và ngày thứ 4:

• Phác đồ 1: Praziquantel liều 10 mg/kg cá/ngày, cho ăn liên tục 3 ngày.
• Phác đồ 2: Ivermectin liều 0,3 mg/kg cá/ngày, cho ăn liên tục 3 ngày.
• Phác đồ 3: Phối hợp Albendazole 10 mg/kg cá/ngày và Praziquantel 10 mg/kg cá/ngày, cho ăn liên tục 3 ngày.
• Phác đồ 4: Phối hợp Triclabendazole 6 mg/kg cá/ngày và Albendazole 6 mg/kg cá/ngày, cho ăn liên tục 3 ngày. Tất cả các phác đồ đều dùng Doxycycline liều 5 mg/kg cá/ngày từ ngày thứ 4 đến ngày thứ 6 để phòng trị nhiễm trùng thứ cấp. Dữ liệu dịch tễ và tỷ lệ điều trị khỏi được xử lý thống kê trên phần mềm Microsoft Excel 2010.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát dịch tễ tại tỉnh Hải Dương ghi nhận mô hình nuôi ghép chiếm ưu thế tuyệt đối trong các ao nuôi hộ gia đình với tỷ lệ trên 97% (Cẩm Giàng 98%, Ninh Giang 97%, Tứ Kỳ 100%), diện tích ao dao động trung bình từ 2.811 $m^2$ đến 5.312 $m^2$. Cơ cấu đàn cá cho thấy cá chép là đối tượng nuôi chủ lực thứ hai, chiếm tỷ lệ cao nhất tại Cẩm Giàng (29,26%), tiếp theo là Tứ Kỳ (20,16%) và Ninh Giang (15,63%).

Tỷ lệ nhiễm bào tử sợi tại các ao nuôi đạt 22,67% (68/300 ao), cao hơn rõ rệt so với hình thức nuôi lồng bè trên sông chỉ đạt 12,99% (30/231 lồng). Huyện Cẩm Giàng có tỷ lệ ao mắc bệnh cao nhất với 27,00%, tương ứng với vùng có mật độ thả ghép cá chép dày đặc nhất. Biến thiên dịch bệnh theo thời gian cho thấy bệnh xuất hiện quanh năm nhưng tập trung cao điểm vào giai đoạn chuyển mùa từ tháng 2 đến tháng 6 (chiếm đỉnh điểm 16,18% vào tháng 2-3 và 13,24% vào tháng 3-4) và đợt mùa thu từ tháng 8 đến tháng 10 (chiếm 11,76% vào tháng 8-9). Kích cỡ cá chết vì bệnh tập trung chủ yếu ở giai đoạn cá thương phẩm từ 500g đến 700g, chiếm tỷ trọng 45,59% tổng số cá thiệt hại.

Định danh ký sinh trùng học xác định tác nhân gây bệnh là loài Thelohanellus kitauei với đặc trưng một cực nang lớn hình quả lê. Kết quả mô học cho thấy bào nang phát triển dày đặc gây teo đét, phá hủy hoàn toàn cấu trúc lớp nhung mao ruột và làm đứt đoạn các lớp cơ thành ruột.

Kết quả thử nghiệm điều trị trên 40 ao nuôi ghi nhận sự khác biệt rõ rệt về tỷ lệ khỏi bệnh giữa các phác đồ:

• Phác đồ 1 (Praziquantel đơn thuần 10 mg/kg): Tỷ lệ khỏi bệnh đạt 0%, không có hiệu lực diệt trừ Thelohanellus kitauei.
• Phác đồ 2 (Ivermectin 0,3 mg/kg): Tỷ lệ khỏi bệnh đạt 85,65 ± 6,08%.
• Phác đồ 3 (Albendazole 10 mg/kg + Praziquantel 10 mg/kg): Đạt hiệu quả điều trị cao nhất với tỷ lệ khỏi bệnh 90,21 ± 3,46%.
• Phác đồ 4 (Albendazole 6 mg/kg + Triclabendazole 6 mg/kg): Đạt tỷ lệ khỏi bệnh 86,95 ± 6,86%.

Thảo luận kết quả

Tỷ lệ nhiễm bệnh trong ao đất (22,67%) cao gần gấp đôi so với lồng bè trên sông (12,99%) bắt nguồn từ tập tính dinh dưỡng tầng đáy của cá chép. Bào tử Myxosporea có tỷ trọng nặng, lắng đọng tích tụ lâu dài trong lớp bùn đáy ao giàu chất hữu cơ. Khi cá chép sục bùn tìm kiếm thức ăn không xương sống, chúng dễ dàng nuốt phải bào tử tự do hoặc giun ít tơ mang mầm bệnh. Ngược lại, môi trường lồng bè trên sông có dòng nước lưu chuyển liên tục, giúp rửa trôi mầm bệnh và hạn chế sự tích tụ bào tử ở đáy lồng.

Khi trực quan hóa dữ liệu qua biểu đồ đường biến thiên dịch tễ 12 tháng, đường cong tỷ lệ nhiễm thể hiện rõ hai đỉnh dịch trùng khớp với các giai đoạn thời tiết giao mùa nồm ẩm và biến động nhiệt độ nước trong khoảng 20°C đến 28°C. Đây là khoảng nhiệt độ tối ưu thúc đẩy quá trình sinh sản phân cắt của mầm giao tử ký sinh trùng.

So sánh với các công bố khoa học trước đây, tỷ lệ nhiễm bào tử sợi 22,67% năm 2018 có xu hướng giảm nhẹ so với mức 31,90% do Kim Văn Vạn và Phạm Thị Thắm (2018) ghi nhận tại Hải Dương. Tuy nhiên, mức độ gây hại ở cá thương phẩm 500g đến 700g vẫn rất nghiêm trọng do làm tắc nghẽn ống tiêu hóa và thủng ruột.

Bảng tổng hợp so sánh dược lực học giữa các phác đồ phản ánh rõ nét tính kháng thuốc và cơ chế tác động. Praziquantel đơn liều 10 mg/kg hoàn toàn mất tác dụng đối với Thelohanellus kitauei do vỏ bào tử của loài này có lớp kitin bền vững, không chịu sự chi phối đơn thuần của cơ chế bơm canxi qua màng. Ngược lại, sự phối hợp giữa Albendazole và Praziquantel trong Phác đồ 3 mang lại hiệu lực vượt trội (90,21%) nhờ tác động kép: Albendazole phá hủy hệ vi ống vận chuyển dinh dưỡng nội bào của bào nang, tạo điều kiện cho Praziquantel thẩm thấu sâu làm tan rã màng bào tử. Hình ảnh lát cắt mô bệnh học sau điều trị bằng Phác đồ 3 chứng minh cấu trúc bào nang bị teo nhỏ, xuất hiện nhiều khoảng trống thoái hóa mô hạt và các bào tử bị phân rã hoàn toàn, giúp biểu mô ruột cá phục hồi chức năng hấp thu.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm kiểm soát triệt để dịch bệnh do bào tử sợi Thelohanellus kitauei gây ra trên cá chép, hệ thống 4 giải pháp đồng bộ cần được triển khai nghiêm ngặt:

Thứ nhất, thực hiện quy trình cải tạo đáy ao và khử trùng nguồn nước định kỳ. Hộ nuôi cá cần tháo cạn nước, phơi khô đáy ao từ 7 đến 10 ngày, rải vôi bột (CaO) với lượng 10 đến 15 kg/100 $m^2$ để tiêu diệt triệt để bào tử sợi trong bùn đáy. Trong chu kỳ nuôi, tiến hành xử lý nước ao 14 ngày/lần bằng dung dịch BKC 80% với liều lượng 1 lít/2.500 $m^3$ nước nhằm giảm trên 85% mật độ vi sinh vật gây hại và mầm bệnh tự do trong nước.

Thứ hai, chuẩn hóa phác đồ điều trị lâm sàng khi phát hiện ổ dịch. Đội ngũ kỹ sư thủy sản và người nuôi áp dụng ngay Phác đồ 3: Trộn đồng thời Albendazole (10 mg/kg cá/ngày) và Praziquantel (10 mg/kg cá/ngày) vào thức ăn viên nổi, cho ăn liên tục trong 3 ngày. Từ ngày thứ 4 đến ngày thứ 6, bổ sung Doxycycline Hyclate với liều 5 mg/kg cá/ngày để ngăn ngừa vi khuẩn cơ hội xâm nhập qua vết loét niêm mạc ruột. Mục tiêu phác đồ là nâng tỷ lệ điều trị thành công lên trên 90% trong vòng 7 ngày theo dõi.

Thứ ba, thiết lập hệ thống giám sát dịch tễ chủ động theo mùa vụ. Chi cục Thủy sản và Trạm Khuyến nông các tỉnh Hải Dương, Bắc Ninh cần tăng cường lấy mẫu xét nghiệm định kỳ vào hai đợt cao điểm từ tháng 2 đến tháng 5 và từ tháng 8 đến tháng 10 hàng năm. Mục tiêu phát hiện sớm tỷ lệ nhiễm nội ký sinh dưới ngưỡng 5% tại các cơ sở ương dưỡng cá giống trước khi xuất bán thương phẩm.

Thứ tư, điều chỉnh cơ cấu đàn và kiểm soát mật độ nuôi ghép. Cơ sở nuôi thủy sản thâm canh nên khống chế tỷ lệ thả ghép cá chép dưới mức 20% tổng số lượng cá trong ao nhằm cắt đứt chuỗi lây truyền ngang giữa các cá thể cùng loài. Đồng thời, các trại giống phải kiểm dịch nghiêm ngặt bằng phương pháp soi tươi nhớt ruột, cam kết loại bỏ 100% lô cá giống có dấu hiệu mang bào tử Thelohanellus kitauei trước khi đưa vào nuôi thương phẩm.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và kết quả nghiên cứu của luận văn mang lại giá trị thực tiễn và học thuật sâu sắc cho 4 nhóm đối tượng:

Học viên cao học, nghiên cứu sinh và giảng viên chuyên ngành Nuôi trồng Thủy sản, Thú y Thủy sản: Tài liệu cung cấp cơ sở dữ liệu học thuật chuẩn xác về dịch tễ học ký sinh trùng đường ruột, kỹ thuật giải phẫu vi thể theo Dogiel và quy trình xử lý mô bệnh học chuyên sâu phục vụ công tác giảng dạy, nghiên cứu khoa học.

Kỹ sư thủy sản, cán bộ khuyến nông và chuyên viên kiểm dịch động vật thủy sản: Cung cấp tài liệu hướng dẫn chuẩn đoán nhanh bệnh bào tử sợi tại thực địa qua triệu chứng lâm sàng và phương pháp phân tích mẫu kính hiển vi, giúp xây dựng các bản tin cảnh báo dịch tễ chính xác cho các vùng nuôi tập trung.

Chủ trang trại và hộ gia đình nuôi cá thâm canh ao đất và lồng bè: Luận văn hướng dẫn chi tiết phương pháp tính toán liều lượng thuốc, cách phối trộn thức ăn và lịch trình phòng trị bệnh cụ thể, giúp hộ nuôi bảo vệ đàn cá thương phẩm, hạn chế tỷ lệ chết 45,59% ở cỡ cá 500g đến 700g.

Các doanh nghiệp sản xuất và phân phối thuốc thú y thủy sản: Cung cấp minh chứng lâm sàng tin cậy về hiệu quả kết hợp giữa nhóm hoạt chất Benzimidazole và Pyrazino-isoquinoline, mở ra định hướng nghiên cứu phát triển các dòng sản phẩm thuốc đặc trị ký sinh trùng đường ruột thế hệ mới cho cá nước ngọt.

Câu hỏi thường gặp

Bệnh bào tử sợi Thelohanellus kitauei trên cá chép nguy hiểm như thế nào đối với hiệu quả kinh tế của hộ nuôi? Bệnh gây tắc nghẽn đường tiêu hóa, làm thành ruột mỏng và xuất hiện nhiều bào nang kích thước bằng hạt đỗ đến hạt mít. Bệnh làm giảm nghiêm trọng khả năng hấp thu dinh dưỡng, khiến cá gầy còm và gây tỷ lệ chết tập trung lên tới 45,59% ở giai đoạn cá đạt khối lượng thương phẩm 500g đến 700g, gây thiệt hại kinh tế nặng nề cho người nuôi.

Tại sao cá chép nuôi trong ao đất lại có tỷ lệ mắc bệnh bào tử sợi cao hơn hẳn cá nuôi trong lồng trên sông? Cá chép nuôi ao đất có tỷ lệ nhiễm 22,67% so với 12,99% ở lồng bè do tập tính ăn mùn bã đáy. Bào tử sợi có xu hướng chìm và tồn tại lâu dài trong lớp bùn đáy ao. Cá chép thường xuyên sục bùn tìm mồi nên dễ nuốt phải bào tử tự do, trong khi môi trường lồng bè có lưu tốc nước liên tục giúp giảm thiểu tích tụ mầm bệnh.

Thời điểm nào trong năm dịch bệnh bào tử sợi bùng phát mạnh nhất tại khu vực đồng bằng Bắc Bộ? Dịch bệnh bùng phát mạnh nhất vào hai giai đoạn chuyển mùa: đợt một từ tháng 2 đến tháng 6 (chiếm đỉnh điểm 16,18% vào tháng 2-3 và 13,24% vào tháng 3-4) và đợt hai từ tháng 8 đến tháng 10 (chiếm 11,76% vào tháng 8-9). Sự dao động nhiệt độ nước và độ ẩm cao trong các giai đoạn này tạo điều kiện thuận lợi cho bào tử sợi nhân lên nhanh chóng.

Phác đồ điều trị nào được chứng minh mang lại hiệu quả cao nhất đối với bệnh bào tử sợi trong ruột cá chép? Phác đồ kết hợp giữa Albendazole (liều 10 mg/kg cá/ngày) và Praziquantel (liều 10 mg/kg cá/ngày) cho ăn liên tục 3 ngày, phối hợp Doxycycline (5 mg/kg cá/ngày) từ ngày 4 đến ngày 6 đạt tỷ lệ chữa khỏi bệnh cao nhất là 90,21 ± 3,46%, vượt trội hơn hẳn so với các phác đồ đơn chất khác.

Vì sao việc sử dụng đơn lẻ Praziquantel với liều 10 mg/kg cá/ngày lại thất bại hoàn toàn trong việc điều trị bệnh? Praziquantel đơn lẻ liều 10 mg/kg cho tỷ lệ khỏi bệnh 0% do không thể phá vỡ lớp vỏ kitin bảo vệ vững chắc của bào tử Thelohanellus kitauei bên trong các bào nang ruột. Để phát huy hiệu quả, thuốc bắt buộc phải phối hợp với Albendazole nhằm ức chế tổng hợp vi ống tế bào và làm suy yếu cấu trúc vỏ bào nang ký sinh trùng.

Kết luận

• Luận văn đã xác định toàn diện hiện trạng dịch tễ học của bệnh do bào tử sợi gây ra trên cá chép tại tỉnh Hải Dương, với tỷ lệ ao nhiễm bệnh trung bình là 22,67% và lồng nuôi trên sông là 12,99%.
• Tác nhân gây bệnh được định danh chính xác là loài ký sinh trùng Thelohanellus kitauei, gây biến dạng teo đét lớp lông nhung và hoại tử thành ruột cá chép thương phẩm.
• Nghiên cứu xác lập quy luật bùng phát dịch bệnh tập trung vào hai chu kỳ mùa vụ chính (tháng 2 đến tháng 6 và tháng 8 đến tháng 10 hàng năm), gây thiệt hại nặng nề nhất trên đàn cá cỡ 500g đến 700g (chiếm 45,59%).
• Đề tài thử nghiệm thành công phác đồ điều trị tối ưu kết hợp Albendazole (10 mg/kg cá) và Praziquantel (10 mg/kg cá) trong 3 ngày, kết hợp Doxycycline (5 mg/kg cá) trong 3 ngày tiếp theo, đạt tỷ lệ chữa khỏi bệnh ấn tượng 90,21 ± 3,46%.
• Mô bệnh học khẳng định thuốc làm tan rã hoàn toàn cấu trúc bào nang, giải phóng các khoảng trống mô và hỗ trợ phục hồi chức năng tiêu hóa của ruột cá sau 7 ngày can thiệp.

Các cơ quan quản lý nông nghiệp địa phương và người nuôi cá cần nhanh chóng áp dụng đồng bộ quy trình phòng trị này vào kế hoạch mùa vụ tiếp theo nhằm chủ động dập tắt mầm bệnh ngay từ đầu mùa nồm ẩm. Hãy chủ động theo dõi tình trạng sức khỏe đàn cá chép, tuân thủ đúng liều lượng phác đồ hướng dẫn và tham khảo chi tiết toàn văn luận văn để xây dựng giải pháp bảo vệ đàn cá nuôi an toàn, bền vững và đạt hiệu quả kinh tế cao nhất.

Trích đoạn nội dung tài liệu

HỌC VIỆN NÔNG NGHIỆP VIỆT NAM TRẦN THỊ DỊU NGHIÊN CỨU DỊCH TỄ BỆNH DO BÀO TỬ SỢI (MYXOSPOREA SPP.) KÝ SINH TRONG RUỘT CÁ CHÉP (CYPRINUS CARPIO) VÀ THỬ NGHIỆM THUỐC ĐIỀU TRỊ TẠI KHU VỰC HẢI DƯƠNG, BẮC NINH Ngành: Nuôi trồng thủy sản Mã số: 8620301 Người hướng dẫn khoa học: 1. Trương Đình Hoài NHÀ XUẤT BẢN HỌC VIỆN NÔNG NGHIỆP - 2019 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan những số liệu trong bài báo cáo này hoàn toàn trung thực, là kết quả của quá trình thực hiện Luận văn tốt nghiệp, không sao chép của bất kì tác giả nào. Tôi xin cam đoan mọi tài liệu tham khảo đã trích dẫn đều được nêu trong phần tài liệu tham khảo. Hà Nội, Ngày 10 tháng 9 năm 2019 Tác giả luận văn Trần Thị Dịu i LỜI CẢM ƠN Để hoàn thành luận văn tốt nghiệp, tôi xin gửi lời cảm ơn sâu sắc tới PGS.

Kim Văn Vạn và TS.Trương Đình Hoài đã hướng dẫn và giúp đỡ nhiệt tình trong qua trình thực hiện đề tài. Tôi xin cảm ơn các thầy cô, các em sinh viên ở phòng thí nghiệm bộ mộn bệnh lý - Khoa thú y, môi trường và bệnh học thủy sản – Khoa thủy sản đã giúp đỡ cho tôi để hoàn thành luận văn tốt nghiệp. Tôi xin cảm ơn các hộ nuôi tại tỉnh Hải Dương và Bắc Ninh đã kết hợp và tin tưởng tạo điều kiện thuận lợi cho tôi trong quá trình thực hiện đề tài nghiên cứu. Hà Nội, Ngày 10 tháng 9 năm 2019 Tác giả luận văn Trần Thị Dịu ii MỤC LỤC Lời cam đoan.

ii Mục lục. iii Danh mục chữ viết tắt. vi Danh mục bảng. vii Danh mục biểu đồ.

viii Danh mục hình. viii Trích yếu luận văn. ix Thesis abstract. Tính cấp thiết của đề tài.

Mục tiêu nghiên cứu. Ý nghĩa khoa học và ý nghĩa thực tiễn. Ý nghĩa khoa học. Ý nghĩa thực tiễn.

Tổng quan tài liệu. Hình thái, phân loại, đặc điểm sinh học của cá chép. Về vị trí phân loại. Về hình thái.

Về phân bố. Về tập tính sống và dinh dưỡng. Đặc điểm sinh trưởng và sinh sản. Các giai đoạn phát triển của cá chép.

Các hình thức nuôi cá Chép hiện nay. Tình hình nghiên cứu ký sinh trùng ký sinh ở cá trên thế giới và Việt Nam. Tình hình nghiên cứu ký sinh trùng ký sinh ở cá trên thế giới. Tình hình nghiên cứu ký sinh trùng ký sinh trên cá tại Việt Nam.

Tình hình nghiên cứu ký sinh trùng ký sinh trên cá Chép tại Việt Nam. Nghiên cứu về bào tử sợi. Đặc điểm của bào tử sợi. Phân loại bào tử sợi.

Phân bố và lan truyền bệnh bệnh do bào tử sợi. Về vòng đời phát triển của bào tử sợi. Dấu hiệu bệnh lý cá chép bị bệnh bào tử sợi trong ruột. Nghiên cứu bào tử sợi ký sinh ở cá trên thế giới.

Tình hình nghiên cứu về bào tử sợi ký sinh trên cá tại Việt Nam. Hóa chất phòng trị bệnh ký sinh trùng ở cá trong nuôi trồng thủy sản. Tình hình sử dụng thuốc và hoá chất phòng, trị bệnh ký sinh trùng trong nuôi trồng thủy sản. Hóa chất và thuốc phòng trị bệnh ký sinh trùng ở cá.

Nội dung và phương pháp nghiên cứu. Thời gian nghiên cứu. Địa điểm nghiên cứu. Đối tượng nghiên cứu.

Vật liệu nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu. Phương pháp điều tra. Phương pháp nghiên cứu bào tử sợi ký sinh trong ruột cá chép.

Phương pháp mô bệnh học. Phương pháp thử nghiệm thuốc điều trị bệnh bào tử sợi ký sinh trong ruột cá chép. Xử lý số liệu.