Nghiên Cứu Đặc Điểm Thực Vật Lâm Sản Ngoài Gỗ Tại Khu Bảo Tồn Thiên Nhiên Phu Canh

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu nghiên cứu hiện trạng và khai thác sử dụng tài nguyên lâm sản ngoài gỗ tại khu bảo tồn thiên nhiên, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện

• Tác giả: Đoàn Sỹ Võ
• Người hướng dẫn: PGS. Trần Ngọc Hải
• Trường học: Trường Đại học Lâm nghiệp Việt Nam
• Chuyên ngành: Thực vật học
• Đề tài: Nghiên Cứu Đặc Điểm Thực Vật Lâm Sản Ngoài Gỗ Tại Khu Bảo Tồn Thiên Nhiên Phu Canh
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sỹ
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
• 1.1. Một vài đặc điểm về thực vật cho LSNG
• 1.2. Những nghiên cứu về LSNG trên thế giới
• 1.3. Những nghiên cứu về LSNG ở Việt Nam
• 1.4. Tình hình nghiên cứu và sử dụng cây LSNG ở Khu BTTN Phu Canh, tỉnh Hòa Bình
• 2. CHƯƠNG 2: ĐẶC ĐIỂM KHU VỰC NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đặc điểm điều kiện tự nhiên và kinh tế - xã hội của Khu BTTN Phu Canh, tỉnh Hòa Bình
• 2.2. Điều kiện tự nhiên
• 2.3. Tình hình dân sinh - kinh tế - xã hội
• 2.4. Dân số, lao động và giới
• 2.5. Hiện trạng sản xuất. Cơ sở hạ tầng
• 3. CHƯƠNG 3: MỤC TIÊU, ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 3.1.1. Mục tiêu chung
• 3.1.2. Mục tiêu cụ thể
• 3.2. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 3.2.1. Đối tượng nghiên cứu. Phạm vi nghiên cứu
• 3.3. Nội dung nghiên cứu
• 3.4. Phương pháp nghiên cứu
• 3.4.1. Phương pháp kế thừa tài liệu
• 3.4.2. Phương pháp chuyên gia
• 3.4.3. Điều tra thực địa theo tuyến
• 3.4.4. Phương pháp phỏng vấn có sự tham gia của người dân (PRA)
• 3.4.5. Xử lý số liệu
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 4.1. Sự đa dạng của thực vật bậc cao có mạch và thực vật LSNG ở Khu bảo tồn thiên nhiên Phu Canh, tỉnh Hòa Bình
• 4.1.1. Đa dạng về các taxon phân loại
• 4.1.2. Đa dạng về phân bố, dạng thân và bộ phận sử dụng. Thành phần các loài cây LSNG có giá trị cần được bảo vệ. Thực trạng LSNG ở KBT Phu Canh
• 4.1.2.1. Phân loại theo mục đích sử dụng
• 4.1.2.2. Nhóm cây cho sợi
• 4.1.2.3. Nhóm cây làm thực phẩm
• 4.1.2.4. Nhóm cây làm dược liệu
• 4.1.2.5. Nhóm cây cho tanin, thuốc nhuộm
• 4.1.2.6. Nhóm cây cho tinh dầu, tanin, nhựa, dầu béo, sơn
• 4.1.2.7. Nhóm cây cảnh, bóng mát và cây có công dụng khác
• 4.1.3. Thực trạng các loài LSNG tại Khu bảo tồn Phu Canh được người dân khai thác sử dụng theo phương pháp điều tra phỏng vấn
• 4.1.3.1. Các cây cho dược liệu ở Khu BTTN Phu Canh
• 4.1.3.2. Các cây cho rau, quả, thực phẩm, gia vị
• 4.1.3.3. Các cây cho tinh dầu, tanin, nhựa, dầu béo
• 4.1.3.4. Các loài LSNG khác
• 4.1.4. Các loài có giá trị, quý hiếm, các loài cần bảo tồn và phát triển
• 4.1.4.1. Nhóm loài nằm trong danh mục Ưu tiên bảo tồn
• 4.1.4.2. Các loài chịu áp lực cao của khai thác và buôn bán
• 4.1.4.3. Nhóm loài có giá trị kinh tế và có khả năng gây trồng
• 4.1.5. Kiến thức bản địa của người dân địa phương trong khai thác, chế biến và sử dụng LSNG
• 4.1.6. Thị trường và tiềm năng phát triển thực vật cho LSNG
• 4.1.6.1. Thị trường LSNG ở Khu bảo tồn thiên nhiên Phu Canh
• 4.1.6.2. Tiềm năng phát triển thực vật cho LSNG
• 4.1.6.3. Khó khăn và thuận lợi trong việc phát triển thực vật cho LSNG
• 4.1.7. Tình hình quản lý nguồn tài nguyên thực vật LSNG tại địa phương
• 4.1.7.1. Hệ thống quản lý của nhà nước đối với nguồn LSNG
• 4.1.7.2. Hệ thống quản lý cộng đồng
• 4.1.7.3. Chính sách quản lý tài nguyên
• 4.1.7.4. Các chính sách hỗ trợ
• 4.1.8. Giải pháp quản lý bền vững nguồn tài nguyên LSNG tại Khu bảo tồn thiên nhiên Phu Canh
• 4.1.8.1. Giải pháp về tổ chức
• 4.1.8.2. Giải pháp về kỹ thuật
• 4.1.8.3. Giải pháp về vốn
• 4.1.8.4. Giải pháp về xã hội
• 4.1.8.5. Giải pháp thị trường
• 5. CHƯƠNG 5: KẾT LUẬN - TỒN TẠI - KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Đặc Điểm Thực Vật Lâm Sản Ngoài Gỗ

Việt Nam, với vị trí địa lý nhiệt đới, sở hữu nguồn tài nguyên rừng phong phú và đa dạng. Tuy nhiên, diện tích rừng đang suy giảm nhanh chóng, đe dọa môi trường sống của nhiều loài động, thực vật. Nhiều loài cây chưa được khám phá hết về thành phần hóa học và công dụng. Rừng Việt Nam là kho tàng đa dạng sinh học vô giá. Từ xa xưa, tài nguyên rừng gắn liền với đời sống người dân, đặc biệt là đồng bào dân tộc thiểu số ở vùng núi và trung du. Rừng không chỉ bảo vệ môi trường sinh thái, an ninh quốc phòng mà còn cung cấp gỗ và lâm sản ngoài gỗ (LSNG). Trước đây, khi nguồn gỗ dồi dào, LSNG bị xem nhẹ. Hiện nay, do chính sách đóng cửa rừng và sự suy giảm tài nguyên gỗ, người dân chuyển sang khai thác LSNG. Nhu cầu LSNG ngày càng tăng, cả trong nước và xuất khẩu. LSNG tạo việc làm cho hàng triệu người, góp phần xóa đói giảm nghèo. Do đó, vai trò của LSNG ngày càng được khẳng định, đặc biệt đối với người dân vùng cao, vùng sâu, vùng xa. Giá trị kinh tế - xã hội của LSNG thể hiện ở nhiều khía cạnh: cung cấp lương thực, thực phẩm, vật liệu xây dựng, nguyên liệu thủ công mỹ nghệ, dược phẩm, tạo việc làm, bảo tồn kiến thức bản địa, tôn tạo văn hóa, xóa đói giảm nghèo. Cần tập trung nghiên cứu, xác định các sản phẩm LSNG có giá trị kinh tế cao, kỹ thuật gây trồng, chăm sóc, quản lý rừng bền vững, đồng thời xây dựng mô hình trình diễn để người dân học tập và chuyển giao công nghệ.

1.1. Định Nghĩa và Phân Loại Lâm Sản Ngoài Gỗ LSNG

Lâm sản ngoài gỗ (LSNG) bao gồm các nguyên liệu có nguồn gốc sinh vật, không phải là gỗ, được khai thác từ rừng để phục vụ con người. Chúng bao gồm thực phẩm, thuốc, gia vị, tinh dầu, nhựa, nhựa mủ, tanin, thuốc nhuộm, cây cảnh, động vật hoang dã, củi và các nguyên liệu thô như tre, nứa, mây, song, gỗ nhỏ và sợi. LSNG thường được phân chia theo nhóm giá trị sử dụng như nguyên liệu công nghiệp, vật liệu thủ công mỹ nghệ, lương thực, thực phẩm, dược liệu và cây cảnh. LSNG đóng vai trò quan trọng về kinh tế, xã hội và sinh thái.

1.2. Tầm Quan Trọng của LSNG Đối Với Đời Sống Xã Hội

LSNG có tầm quan trọng về kinh tế và xã hội, tạo ra nhiều công ăn việc làm. LSNG có giá trị đối với sự giàu có của hệ sinh thái rừng, đóng góp vào sự đa dạng sinh học của rừng, là nguồn gen hoang dã quý. LSNG hiện bị cạn kiệt do sự suy thoái của rừng, ảnh hưởng của sự tăng dân số, mở rộng canh tác nông nghiệp, chăn thả gia súc không kiểm soát, khai thác gỗ, thu hái chất đốt.

II. Thách Thức Nghiên Cứu LSNG Tại Khu Bảo Tồn Phu Canh

Khu bảo tồn thiên nhiên Phu Canh nằm trên địa bàn 4 xã của huyện Đà Bắc, tỉnh Hòa Bình. Với tổng diện tích tự nhiên là 5.647 ha, Khu BTTN Phu Canh là vùng núi thấp và núi cao, hiểm trở, chứa đựng nhiều bí ẩn về nguồn tài nguyên thiên nhiên. Cũng như nhiều Vườn quốc gia (VQG) hay Khu Bảo tồn thiên nhiên (BTTN) khác trong cả nước, Khu BTTN Phu Canh, tỉnh Hòa Bình có hệ thực vật nói chung, tài nguyên LSNG nói riêng được đánh giá là khá phong phú nhưng gần đây lại đang đứng trước nguy cơ gây suy giảm cả về số lượng cũng như chất lượng. Tuy nhiên, tại đây cho đến nay các công trình nghiên cứu về nguồn tài nguyên LSNG vẫn chưa được quan tâm và chú ý tới nhiều. Nghiên cứu này nhằm cung cấp cơ sở khoa học cho việc đề xuất giải pháp bảo tồn nguồn tài nguyên LSNG tại Khu BTTN Phu Canh, tỉnh Hòa Bình.

2.1. Hiện Trạng Nghiên Cứu LSNG Tại Khu Bảo Tồn Phu Canh

Mặc dù Khu BTTN Phu Canh có tiềm năng lớn về tài nguyên LSNG, nhưng các nghiên cứu về lĩnh vực này còn hạn chế. Cần có những nghiên cứu chuyên sâu để đánh giá đầy đủ về sự đa dạng sinh học, trữ lượng và giá trị sử dụng của các loài LSNG tại khu vực này.

2.2. Nguy Cơ Suy Giảm Tài Nguyên LSNG Tại Phu Canh

Tài nguyên LSNG tại Khu BTTN Phu Canh đang đối mặt với nguy cơ suy giảm do nhiều yếu tố như khai thác quá mức, mất môi trường sống và biến đổi khí hậu. Cần có các biện pháp bảo tồn hiệu quả để ngăn chặn tình trạng này.

2.3. Tác Động Của Con Người Đến Tài Nguyên Lâm Sản Ngoài Gỗ

Hoạt động khai thác và sử dụng LSNG của người dân địa phương có tác động không nhỏ đến trữ lượng và sự phân bố của các loài thực vật này. Việc quản lý và sử dụng bền vững nguồn tài nguyên này cần có sự tham gia tích cực của cộng đồng.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Đặc Điểm Thực Vật LSNG Tại Phu Canh

Nghiên cứu này sử dụng kết hợp nhiều phương pháp khác nhau để thu thập và phân tích dữ liệu. Phương pháp kế thừa tài liệu được sử dụng để tổng hợp các thông tin đã có về Khu BTTN Phu Canh và các loài LSNG. Phương pháp chuyên gia được sử dụng để tham khảo ý kiến của các nhà khoa học và cán bộ quản lý về các vấn đề liên quan đến LSNG. Điều tra thực địa theo tuyến được thực hiện để thu thập dữ liệu về thành phần loài, phân bố và trữ lượng của các loài LSNG. Phương pháp phỏng vấn có sự tham gia của người dân (PRA) được sử dụng để thu thập thông tin về kiến thức bản địa và cách sử dụng LSNG của người dân địa phương. Dữ liệu thu thập được sẽ được xử lý và phân tích bằng các phương pháp thống kê.

3.1. Điều Tra Thực Địa và Thu Thập Mẫu Vật Thực Vật

Công tác điều tra thực địa được thực hiện theo các tuyến đã được xác định trước, đảm bảo bao phủ các khu vực sinh thái khác nhau trong Khu BTTN Phu Canh. Mẫu vật thực vật được thu thập và định danh để xác định thành phần loài và phân loại.

3.2. Phỏng Vấn Cộng Đồng Về Sử Dụng Lâm Sản Ngoài Gỗ

Phỏng vấn người dân địa phương là một phần quan trọng của nghiên cứu, giúp thu thập thông tin về các loài LSNG được sử dụng, mục đích sử dụng, phương pháp khai thác và chế biến, cũng như kiến thức bản địa về các loài thực vật này.

3.3. Xử Lý và Phân Tích Dữ Liệu Nghiên Cứu Thực Vật Học

Dữ liệu thu thập từ điều tra thực địa và phỏng vấn cộng đồng được xử lý và phân tích bằng các phương pháp thống kê và phân tích định tính. Kết quả phân tích sẽ được sử dụng để đánh giá hiện trạng tài nguyên LSNG và đề xuất các giải pháp bảo tồn.

IV. Đa Dạng Thực Vật LSNG Tại Khu Bảo Tồn Thiên Nhiên Phu Canh

Khu bảo tồn thiên nhiên Phu Canh sở hữu sự đa dạng về thực vật bậc cao có mạch và thực vật LSNG. Sự đa dạng này thể hiện ở các taxon phân loại, phân bố, dạng thân và bộ phận sử dụng. Nghiên cứu đã xác định được thành phần các loài cây LSNG có giá trị cần được bảo vệ. Thực trạng LSNG ở KBT Phu Canh được phân loại theo mục đích sử dụng, bao gồm nhóm cây cho sợi, cây làm thực phẩm, cây làm dược liệu, cây cho tanin, thuốc nhuộm, cây cho tinh dầu, tanin, nhựa, dầu béo, cây cảnh, bóng mát và cây có công dụng khác. Nghiên cứu cũng đánh giá thực trạng các loài LSNG tại Khu bảo tồn Phu Canh được người dân khai thác sử dụng thông qua điều tra phỏng vấn.

4.1. Phân Bố Các Loài LSNG Theo Mục Đích Sử Dụng

Các loài LSNG tại Khu BTTN Phu Canh được phân bố theo nhiều mục đích sử dụng khác nhau, phản ánh sự đa dạng về công dụng của các loài thực vật này. Việc phân loại theo mục đích sử dụng giúp đánh giá giá trị kinh tế và xã hội của từng nhóm loài.

4.2. Các Loài Thực Vật Quý Hiếm Cần Được Ưu Tiên Bảo Tồn

Nghiên cứu đã xác định được một số loài thực vật LSNG quý hiếm, có nguy cơ tuyệt chủng cần được ưu tiên bảo tồn. Các biện pháp bảo tồn cần tập trung vào bảo vệ môi trường sống và ngăn chặn khai thác trái phép.

4.3. Kiến Thức Bản Địa Về Khai Thác và Sử Dụng LSNG

Người dân địa phương có kiến thức sâu rộng về các loài LSNG, từ cách khai thác, chế biến đến sử dụng. Việc bảo tồn và phát huy kiến thức bản địa là một phần quan trọng trong công tác bảo tồn tài nguyên LSNG.

V. Giá Trị Sử Dụng Lâm Sản Ngoài Gỗ và Tiềm Năng Phát Triển

Thị trường LSNG ở Khu bảo tồn thiên nhiên Phu Canh còn nhiều tiềm năng phát triển. Tuy nhiên, cũng có nhiều khó khăn và thuận lợi trong việc phát triển thực vật cho LSNG. Tình hình quản lý nguồn tài nguyên thực vật LSNG tại địa phương còn nhiều hạn chế. Cần có các giải pháp quản lý bền vững nguồn tài nguyên LSNG tại Khu bảo tồn thiên nhiên Phu Canh, bao gồm giải pháp về tổ chức, kỹ thuật, vốn, xã hội và thị trường.

5.1. Thị Trường Tiêu Thụ Lâm Sản Ngoài Gỗ Tại Địa Phương

Thị trường LSNG tại Khu BTTN Phu Canh chủ yếu là thị trường địa phương, với các sản phẩm được tiêu thụ trực tiếp hoặc thông qua các thương lái nhỏ. Cần có các biện pháp để mở rộng thị trường và nâng cao giá trị gia tăng cho các sản phẩm LSNG.

5.2. Tiềm Năng Phát Triển Bền Vững Nguồn LSNG

Phát triển bền vững nguồn LSNG tại Khu BTTN Phu Canh có tiềm năng lớn, góp phần cải thiện đời sống người dân địa phương và bảo tồn đa dạng sinh học. Cần có các chính sách hỗ trợ và khuyến khích phát triển các mô hình sản xuất và kinh doanh LSNG bền vững.

5.3. Giải Pháp Quản Lý Bền Vững Tài Nguyên Lâm Sản

Quản lý bền vững tài nguyên LSNG đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa các bên liên quan, bao gồm cơ quan quản lý nhà nước, cộng đồng địa phương và các tổ chức xã hội. Cần có các quy định rõ ràng về khai thác và sử dụng LSNG, cũng như các biện pháp giám sát và xử lý vi phạm.

VI. Kết Luận và Kiến Nghị Về Nghiên Cứu LSNG Phu Canh

Nghiên cứu về đặc điểm thực vật LSNG tại Khu bảo tồn thiên nhiên Phu Canh đã cung cấp những thông tin quan trọng về sự đa dạng, giá trị sử dụng và tình trạng bảo tồn của các loài thực vật này. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều tồn tại và hạn chế cần được khắc phục. Trên cơ sở kết quả nghiên cứu, đề xuất một số kiến nghị nhằm bảo tồn và phát triển bền vững nguồn tài nguyên LSNG tại Khu BTTN Phu Canh.

6.1. Tồn Tại và Hạn Chế Trong Nghiên Cứu LSNG

Nghiên cứu còn một số tồn tại và hạn chế, như phạm vi nghiên cứu còn hẹp, chưa đánh giá đầy đủ về tác động của biến đổi khí hậu đến tài nguyên LSNG. Cần có các nghiên cứu tiếp theo để bổ sung và hoàn thiện các thông tin này.

6.2. Kiến Nghị Bảo Tồn và Phát Triển LSNG Bền Vững

Đề xuất các kiến nghị cụ thể nhằm bảo tồn và phát triển bền vững nguồn tài nguyên LSNG tại Khu BTTN Phu Canh, bao gồm tăng cường công tác quản lý, nâng cao nhận thức cộng đồng, phát triển các mô hình sinh kế bền vững và khuyến khích nghiên cứu khoa học.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Khu bảo tồn thiên nhiên Phu Canh thuộc huyện Đà Bắc, tỉnh Hòa Bình có tổng diện tích tự nhiên 5.647 ha, trong đó phân khu bảo vệ nghiêm ngặt chiếm 2.434,6 ha và phân khu phục hồi sinh thái chiếm 3.212,4 ha. Tỷ lệ che phủ rừng tại đây đạt 74,6% với diện tích có rừng là 4.213,9 ha, tạo nên một hệ sinh thái nhiệt đới núi cao đặc thù có tính đa dạng sinh học vượt trội. Tuy nhiên, áp lực sinh kế từ 2.207 hộ dân sinh sống tại 4 xã vùng lõi và vùng đệm (Tân Pheo, Đồng Chum, Đồng Ruộng, Đoàn Kết) đang đặt nguồn tài nguyên trước nguy cơ suy thoái nghiêm trọng. Đất sản xuất lúa nước tại khu vực chỉ đạt 277,24 ha, sản lượng lương thực bình quân 60,4 kg/người/năm, mới đáp ứng khoảng 25% nhu cầu thiết yếu của người dân, trong khi mức thu nhập bình quân chỉ ở ngưỡng 15,5 triệu đồng/người/năm (tương đương 740 USD).

Trước thực trạng khai thác gỗ bị kiểm soát chặt chẽ theo chính sách đóng cửa rừng tự nhiên, áp lực khai thác của cộng đồng bản địa chuyển dịch mạnh mẽ sang nhóm lâm sản ngoài gỗ (LSNG). Nghiên cứu được thực hiện nhằm kiểm kê, đánh giá toàn diện hiện trạng thành phần loài, dạng sống, giá trị sử dụng và mức độ đe dọa của các loài thực vật cho LSNG tại Khu bảo tồn thiên nhiên Phu Canh. Đề tài xác lập cơ sở dữ liệu khoa học chuẩn xác với 545 loài thực vật LSNG được ghi nhận, đồng thời đề xuất hệ thống giải pháp bảo tồn kết hợp khai thác bền vững, góp phần nâng cao sinh kế và gìn giữ nguồn gen thực vật quý hiếm cho khu vực Tây Bắc.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng lý thuyết bảo tồn tài nguyên sinh vật gắn với khai thác bền vững của Mendelsohn (1992), khẳng định giá trị kinh tế của lâm sản ngoài gỗ có thể vượt trội hơn các hình thức chuyển đổi mục đích sử dụng đất khác nếu được quản lý dựa trên năng suất sinh học tự nhiên. Bên cạnh đó, luận văn tích hợp lý thuyết quản lý tài nguyên thiên nhiên dựa vào cộng đồng (CBNRM) và phương pháp tiếp cận tri thức sinh thái bản địa (Traditional Ecological Knowledge - TEK) của FAO và De Beer (2000).

Các khái niệm then chốt được chuẩn hóa trong nghiên cứu gồm:

• Lâm sản ngoài gỗ: Toàn bộ các nguyên liệu có nguồn gốc sinh vật, ngoại trừ gỗ tròn công nghiệp, được khai thác từ hệ sinh thái rừng để phục vụ nhu cầu sinh hoạt, y tế, thủ công và thương mại của con người.
• Tính đa dạng taxon: Phản ánh cấu trúc phân loại học thông qua tỷ lệ và số lượng các bậc ngành, lớp, bộ, họ, chi và loài thực vật trong một sinh cảnh xác định.
• Bảo tồn nguyên vị (In-situ) và Bảo tồn chuyển vị (Ex-situ): Các phương thức duy trì nguồn gen tại sinh cảnh tự nhiên hoặc thông qua các mô hình nhân giống, vườn ươm gia đình và trang trại nông lâm kết hợp.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu kết hợp điều tra thực địa sinh thái học định lượng và phương pháp điều tra xã hội học có sự tham gia của người dân (PRA):

• Khảo sát thực địa theo tuyến: Thiết lập 6 tuyến điều tra chính (T1 đến T6) đại diện cho các đai độ cao từ 300 m đến 1.349 m (đỉnh Phu Canh) và các sinh cảnh đặc trưng như rừng tự nhiên, núi đá vôi, thung lũng khe suối và nương rẫy. Trên mỗi tuyến chính, các tuyến phụ dạng xương cá được mở định kỳ mỗi 500 m, với phạm vi thu thập mẫu thực vật 10 m sang hai bên tuyến.
• Phương pháp điều tra phỏng vấn PRA: Sử dụng bảng hỏi bán cấu trúc để phỏng vấn sâu các nhóm đối tượng mục tiêu gồm cán bộ ban quản lý khu bảo tồn, kiểm lâm địa bàn, các già làng, trưởng bản, thương nhân thu mua lâm sản và các ông lang, bà mế có kinh nghiệm chữa bệnh bằng thảo dược. Cỡ mẫu phỏng vấn được phân bổ tại 4 xã thuộc khu bảo tồn nhằm đảm bảo độ tin cậy và phản ánh đúng tập quán khai thác của các dân tộc Tày (chiếm 85,34%), Dao (9,47%) và Mường (4,16%).
• Thu thập và xử lý tiêu bản: Toàn bộ mẫu thực vật tươi được làm khô, xử lý khử trùng bằng dung dịch cồn chứa 0,3% đến 0,5% HgCl2 để chống nấm mốc và côn trùng gây hại trước khi gắn cố định trên bìa tiêu bản chuẩn 28 cm x 42 cm.
• Giám định tên khoa học và phân tích dữ liệu: Định loại hình thái học so sánh dựa trên bộ sách Cây cỏ Việt Nam (Phạm Hoàng Hộ), Thực vật chí Việt Nam và Danh lục các loài thực vật Việt Nam. Tình trạng bảo tồn được tra cứu và đối chiếu trực tiếp theo ba hệ thống tiêu chuẩn: Sách Đỏ Việt Nam (2007), Danh mục Đỏ IUCN (2015) và Nghị định số 32/2006/NĐ-CP của Chính phủ. Phương pháp này đảm bảo tính khách quan và độ chính xác khoa học cao trong định danh nguồn tài nguyên.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Nghiên cứu đã ghi nhận và lập danh mục phân loại chi tiết cho 545 loài thực vật cho lâm sản ngoài gỗ thuộc 289 chi, 132 họ của 6 ngành thực vật bậc cao có mạch tại Khu bảo tồn thiên nhiên Phu Canh. Nguồn tài nguyên LSNG chiếm tới 53,22% tổng số loài (1.024 loài), 49,74% tổng số chi (581 chi) và 81,48% tổng số họ (162 họ) của toàn bộ hệ thực vật khu bảo tồn. Đề tài đã bổ sung 66 loài LSNG mới so với các danh lục nghiên cứu trước đây.

Về mặt cấu trúc phân loại học, ngành Ngọc lan (Magnoliophyta) chiếm ưu thế áp đảo với 473 loài (chiếm 86,79% tổng số loài LSNG), 243 chi (84,08%) và 106 họ (80,30%). Trong đó, lớp Ngọc lan (Magnoliopsida) có 345 loài (63,30%) và lớp Hành (Liliopsida) có 128 loài (23,49%). Ngành Dương xỉ (Polypodiophyta) đứng thứ hai với 47 loài (8,62%), tiếp theo là ngành Thông (Pinophyta) với 14 loài (2,57%), ngành Thạch tùng (Lycopodiophyta) có 9 loài (1,65%), còn ngành Quyết trần (Psilotophyta) và Cỏ tháp bút (Equisetophyta) mỗi ngành có 1 loài (0,18%). Có 15 họ giàu loài nhất (như Euphorbiaceae, Fabaceae, Asteraceae, Rubiaceae, Orchidaceae, Poaceae, Lauraceae, Araliaceae...) tập hợp tới 241 loài, chiếm 44,22% tổng số loài LSNG.

Phân tích theo 6 nhóm công dụng sử dụng chính ghi nhận tổng cộng 782 lượt loài sử dụng:

• Nhóm cây làm thuốc: Chiếm tỷ lệ cao nhất với 495 loài (chiếm 90,82% tổng số loài LSNG).
• Nhóm cây làm thực phẩm, rau rừng, gia vị: 107 loài (chiếm 19,63%).
• Nhóm cây cảnh, bóng mát và công dụng khác: 93 loài (chiếm 17,06%).
• Nhóm cây cho sợi (mây, tre, nứa, song, dây đan lát, dệt sợi): 45 loài (chiếm 8,26%).
• Nhóm cây cho tinh dầu, nhựa, dầu béo: 43 loài (chiếm 7,89%).
• Nhóm cây cho tanin và thuốc nhuộm: 28 loài (chiếm 5,14%).

Về tình trạng quý hiếm, nghiên cứu xác định có 34 loài LSNG có giá trị bảo tồn cao (chiếm 6,24% tổng số loài LSNG):

• 22 loài có tên trong Sách Đỏ Việt Nam (2007), gồm 1 loài Rất nguy cấp (CR) là Re hương (Cinnamomum parthenoxylon); 7 loài Nguy cấp (EN) như Tế hoa (Asarum balansae), Lan kim tuyến đá vôi (Anoectochilus setaceus), Giảo cổ lam 5 lá (Gynostemma pentaphyllum); 14 loài Sẽ nguy cấp (VU) như Ba gạc vòng, Đẳng sâm, Lá khôi, Song mật, Củ gió.
• 11 loài thuộc Danh mục Đỏ IUCN (2015), gồm 1 loài VU là Sến mật (Madhuca pasquieri), 9 loài LR và 1 loài DD.
• 12 loài thuộc Nghị định 32/2006/NĐ-CP, trong đó 3 loài thuộc nhóm IA cấm khai thác thương mại (Kim tuyến đá vôi, Lan kim tuyến, Lan hài đốm) và 9 loài thuộc nhóm IIA hạn chế khai thác.

Thảo luận kết quả

Cơ cấu phân bố dạng thân của hệ thực vật LSNG Phu Canh thể hiện tính đa tầng rõ rệt: cây thân gỗ chiếm 32% (174 loài), thân thảo chiếm 30% (164 loài), thân leo chiếm 19% (104 loài), thân bụi chiếm 17% (93 loài), dạng bì sinh và ký sinh chiếm 2% (10 loài). Sinh cảnh rừng tự nhiên là nơi cư trú của 53% tổng số loài, đồi núi đá vôi chiếm 22%, khu vực ven khe suối, đường giao thông và nương rẫy chiếm từ 7% đến 9%. Các số liệu này phản ánh tiềm năng sinh khối dồi dào, phù hợp để trình bày thông qua biểu đồ hình tròn về tỷ lệ dạng sống và biểu đồ cột phân bố sinh cảnh.

Bộ phận thu hái phổ biến nhất của người dân là lá và ngọn (188 loài), toàn cây (116 loài), rễ và củ (102 loài), vỏ và quả (72 loài), thân cây (61 loài). Việc thu hái rễ, củ và toàn cây đối với các loài quý hiếm như Bình vôi (Stephania spp.), Thổ phục linh (Smilax glabra), Lan kim tuyến (Anoectochilus spp.) làm triệt tiêu khả năng tái sinh tự nhiên của quần thể.

Nguyên nhân chính dẫn đến suy giảm tài nguyên bắt nguồn từ mâu thuẫn giữa bảo tồn và sinh kế. Với mức thu nhập 15,5 triệu đồng/người/năm và diện tích lúa nước chỉ đạt 277,24 ha cho hơn 11.000 nhân khẩu, người dân địa phương bắt buộc phải dựa vào việc thu hái tự do để bù đắp thâm hụt kinh tế. Khâu sơ chế, bảo quản tại địa phương hoàn toàn thủ công, kênh phân phối qua nhiều tầng nấc trung gian khiến giá bán lâm sản tại cửa rừng chỉ bằng 30% đến 40% giá thị trường đô thị.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm bảo tồn nguồn gen quý hiếm và phát triển chuỗi giá trị LSNG bền vững tại Khu bảo tồn thiên nhiên Phu Canh, 5 nhóm giải pháp chiến lược cần được triển khai đồng bộ:

• Kiện toàn tổ chức và phân quyền quản lý rừng: Thành lập Ban đồng quản lý tài nguyên LSNG có sự tham gia trực tiếp của đại diện cộng đồng 4 xã (Đoàn Kết, Tân Pheo, Đồng Chum, Đồng Ruộng) và lực lượng kiểm lâm. Tiến hành giao khoán ổn định 4.213,9 ha diện tích rừng tự nhiên gắn với quy ước bảo vệ rừng thôn bản, phấn đấu giảm 80% các vụ vi phạm khai thác trái phép trong giai đoạn 2018-2022 do Ban quản lý khu bảo tồn và UBND huyện Đà Bắc chủ trì.
• Ứng dụng kỹ thuật nhân giống và canh tác nông lâm kết hợp: Xây dựng 3 vườn ươm giống bán kiên cố tại các xã vùng đệm, ứng dụng công nghệ giâm cành và nhân giống vô tính đối với các loài có giá trị kinh tế cao như Giảo cổ lam, Lá khôi, Đẳng sâm, Song mật. Đưa vào trồng thử nghiệm 50 ha mô hình dược liệu dưới tán rừng tự nhiên và vườn hộ gia đình, do Sở Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn phối hợp với Trung tâm Khuyến nông thực hiện trong vòng 3 năm.
• Hỗ trợ vốn và chính sách phát triển sinh kế: Thiết lập quỹ tín dụng vi mô ủy thác qua Ngân hàng Chính sách Xã hội, hỗ trợ 100% hộ dân nhận khoán tiếp cận các gói vay ưu đãi từ 20 đến 50 triệu đồng/hộ với lãi suất thấp nhằm chuyển đổi cơ cấu cây trồng, giảm phụ thuộc vào việc khai thác lâm sản hoang dã.
• Tập huấn và bảo tồn tri thức bản địa: Tổ chức 12 khóa đào tạo chuyển giao kỹ thuật thu hái bền vững (không khai thác cạn kiệt rễ củ, để lại 30% cá thể mẹ tái sinh) cho 500 lượt người dân bản địa, đặc biệt là phụ nữ và các nhóm thợ rừng người Tày, Dao trong giai đoạn 2018-2020.
• Phát triển thị trường và chuỗi giá trị sản phẩm: Xây dựng thương hiệu chứng nhận xuất xứ cho nhóm dược liệu và mây tre đan Phu Canh. Ký kết hợp đồng bao tiêu sản phẩm trực tiếp giữa hợp tác xã địa phương với các doanh nghiệp dược liệu tại Hà Nội và Hòa Bình nhằm tăng 35% đến 45% giá trị thu nhập cho người sản xuất.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và hệ thống dữ liệu của luận văn mang lại giá trị thực tiễn cao cho 4 nhóm đối tượng chính:

• Ban quản lý các khu bảo tồn thiên nhiên và vườn quốc gia: Cung cấp phương pháp luận chuẩn xác về điều tra đa dạng thực vật theo tuyến xương cá, kỹ thuật đánh giá sức ép khai thác và bộ chỉ số phân loại 34 loài nguy cấp phục vụ công tác xây dựng phương án quản lý rừng bền vững.
• Cán bộ quản lý nhà nước và hoạch định chính sách lâm nghiệp: Sở Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn, Chi cục Kiểm lâm các tỉnh miền núi có thể ứng dụng các đề xuất về chính sách đồng quản lý và mô hình chia sẻ lợi ích từ rừng đặc dụng vào chương trình mục tiêu quốc gia phát triển lâm nghiệp bền vững.
• Các nhà khoa học, giảng viên và sinh viên ngành Quản lý tài nguyên rừng, Lâm học, Thực vật học: Nguồn tài liệu tham khảo giá trị với 545 loài thực vật được phân loại chi tiết theo hệ thống APG và Danh lục thực vật Việt Nam, cung cấp dẫn liệu so sánh tin cậy cho các nghiên cứu chuyên sâu về thực vật dược.
• Doanh nghiệp sản xuất dược liệu và tổ chức phi chính phủ (NGO): Cung cấp thông tin thị trường, vùng phân bố tự nhiên và đặc tính sinh thái của các loài cây thuốc quý như Giảo cổ lam, Lá khôi, Re hương để xây dựng dự án phát triển chuỗi giá trị thảo dược sạch và dự án sinh kế giảm nghèo.

Câu hỏi thường gặp

• Khu bảo tồn thiên nhiên Phu Canh có bao nhiêu loài thực vật cho lâm sản ngoài gỗ? Nghiên cứu đã thống kê được 545 loài thực vật cho LSNG thuộc 289 chi, 132 họ của 6 ngành thực vật bậc cao có mạch, chiếm 53,22% tổng số loài thực vật trong khu vực, trong đó ngành Ngọc lan chiếm ưu thế lớn nhất với 473 loài.

• Nhóm công dụng nào chiếm tỷ trọng lớn nhất trong các loài LSNG tại Phu Canh? Nhóm cây làm thuốc chiếm tỷ trọng áp đảo với 495 loài, tương đương 90,82% tổng số loài LSNG được điều tra. Nhóm cây thực phẩm đứng thứ hai với 107 loài (19,63%), tiếp theo là cây cảnh với 93 loài (17,06%) và cây cho sợi với 45 loài (8,26%).

• Có bao nhiêu loài LSNG quý hiếm tại khu bảo tồn đang bị đe dọa tuyệt chủng? Có 34 loài thuộc diện ưu tiên bảo tồn nghiêm ngặt (chiếm 6,24% tổng số loài LSNG), bao gồm 22 loài trong Sách Đỏ Việt Nam 2007 (1 loài CR là Re hương, 7 loài EN), 11 loài trong Danh mục Đỏ IUCN và 12 loài thuộc Nghị định 32/2006/NĐ-CP của Chính phủ.

• Nguyên nhân chủ yếu nào dẫn đến sự suy giảm tài nguyên LSNG tại địa phương? Nguyên nhân gốc rễ là áp lực sinh kế khi diện tích lúa nước chỉ đạt 277,24 ha, đáp ứng 25% nhu cầu lương thực cho 2.207 hộ dân với thu nhập bình quân chỉ 15,5 triệu đồng/người/năm. Tình trạng thu hái tận diệt cả rễ củ và thương mại hóa tự do làm suy giảm nhanh khả năng tái sinh tự nhiên.

• Giải pháp đột phá nào giúp dung hòa giữa bảo tồn đa dạng sinh học và phát triển kinh tế? Giải pháp đột phá là xây dựng mô hình nông lâm kết hợp trồng dược liệu quý (Giảo cổ lam, Lá khôi, Đẳng sâm) dưới tán rừng và vườn hộ, kết hợp giao khoán 4.213,9 ha rừng tự nhiên cho cộng đồng quản lý có hưởng lợi và liên kết bao tiêu sản phẩm với doanh nghiệp chế biến.

Kết luận

• Luận văn đã kiểm kê và lập danh lục khoa học hoàn chỉnh cho 545 loài thực vật cho lâm sản ngoài gỗ thuộc 289 chi, 132 họ tại Khu bảo tồn thiên nhiên Phu Canh, bổ sung 66 loài mới vào danh lục khu hệ thực vật.
• Xác định cấu trúc công dụng đa dạng với 495 loài cây thuốc, 107 loài cây thực phẩm, 93 loài cây cảnh, 45 loài cây lấy sợi, 43 loài cho dầu nhựa và 28 loài cho tanin nhuộm màu.
• Đánh giá chính xác mức độ đe dọa của 34 loài thực vật quý hiếm, chỉ ra Re hương ở mức Rất nguy cấp (CR) cùng 7 loài Nguy cấp (EN) cần được ưu tiên bảo vệ khẩn cấp.
• Đóng góp luận cứ khoa học thực tiễn để chuyển đổi mô hình từ khai thác tự nhiên sang gây trồng bán tự nhiên, gắn kết đồng quản lý rừng với giải quyết bài toán thiếu hụt lương thực và nâng cao thu nhập cho 2.207 hộ dân bản địa.
• Để duy trì tính toàn vẹn sinh thái, Ban quản lý khu bảo tồn cùng các cấp chính quyền tỉnh Hòa Bình cần khẩn trương phê duyệt kế hoạch hành động giai đoạn 2018-2025, tập trung nhân rộng các vườn ươm giống bản địa và thiết lập chuỗi liên kết tiêu thụ sản phẩm bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ Việt Nam nằm trong vùng nhiệt đới, có điều kiện tự nhiên thuận lợi nên tài nguyên rừng rất phong phú, đa dạng. Tuy nhiên, trong những năm gần đây diện tích rừng trên thế giới nói chung và Việt Nam nói riêng bị suy giảm một cách nhanh chóng làm mất đi môi trƣờng sống của nhiều loài động vật, thực vật,. mặt khác, có rất nhiều loài cây còn chƣa đƣợc biết tên, chƣa phân tích đƣợc thành phần hoá học, chƣa biết đƣợc công dụng của chúng. Đây là một trong những vấn đề còn chứa đựng nhiều bí ẩn.

Rừng Việt Nam là nơi chứa đựng nguồn tài nguyên sinh vật vô cùng phong phú và đa dạng. Từ xa xƣa tài nguyên rừng đã gắn bó với đời sống của nhân dân ta, đặc biệt đối với đồng bào các dân tộc sống ở vùng núi và trung du. Rừng không chỉ có giá trị to lớn trong việc bảo vệ môi trƣờng sinh thái, phòng hộ, an ninh quốc phòng… mà rừng còn giữ vai trò quan trọng trong việc cung cấp gỗ và LSNG. Trong những năm trƣớc đây, khi tài nguyên gỗ của rừng Việt Nam còn nhiều, ngƣời dân chỉ tập trung khai thác gỗ, còn LSNG đƣợc coi nhƣ là sản phẩm phụ của rừng, do doanh thu từ nguồn lâm sản này thấp hơn so với gỗ.

Nhƣng hiện nay, do số lƣợng và chất lƣợng rừng đang bị suy giảm mạnh, hơn nữa chính sách đóng cửa rừng của Nhà nƣớc đã làm cho nguồn cung cấp gỗ ngày càng khan hiếm, điều này đã tác động mạnh đến thu nhập của ngƣời dân sống gần rừng, phụ thuộc vào rừng. Lúc này, hoạt động khai thác rừng của ngƣời dân lại tập trung vào các loại LSNG. Nhu cầu sản phẩm này không những ngày càng lớn đối với thị trƣờng trong nƣớc mà giá trị xuất khẩu của chúng ngày một tăng. Ngoài ra, LSNG còn có vai trò xã hội lớn, chúng mang lại công ăn việc làm cho hàng triệu ngƣời và góp phần tích cực trong chƣơng trình xóa đói giảm nghèo ở các vùng nông thôn và miền núi.

Do đó, cách nhìn nhận về vai trò của nguồn tài nguyên LSNG ở Việt Nam đã thay đổi. LSNG c 2 ngày càng khẳng định vai trò của nó đối với sinh kế của ngƣời dân nông thôn, đặc biệt là ngƣời dân vùng cao, vùng sâu, vùng xa. Giá trị kinh tế - xã hội của các loài thực vật cho LSNG thể hiện ở nhiều khía cạnh khác nhau, từ cung cấp lƣơng thực thực phẩm, vật liệu xây dựng, nguyên liệu thủ công mỹ nghệ, dƣợc phẩm đến giải quyết công ăn việc làm, phát triển ngành nghề, bảo tồn và phát huy kiến thức bản địa, tôn tạo nét đẹp văn hóa, xóa đói giảm nghèo, nâng cao đời sống nhiều mặt của ngƣời dân, đặc biệt là những dân nghèo (FAO, 1994). Tuy nhiên, thông tin về các loài thực vật cho LSNG có giá trị kinh tế cao còn rất tản mạn và ít ỏi, nên chƣa phát huy đầy đủ các chức năng có lợi của LSNG.

Để LSNG đóng góp quan trọng vào sự phát triển miền núi hơn nữa, cần tập trung nghiên cứu xác định các sản phẩm có khả năng mang lại thu nhập kinh tế cũng nhƣ kĩ thuật gây trồng, chăm sóc, nuôi dƣỡng chúng gắn với quản lý rừng bền vững, đồng thời cần xây dựng và quảng bá những mô hình trình diễn về cung cấp LSNG để ngƣời dân học tập và làm cơ sở chuyển giao công nghệ phát triển LSNG. Khu bảo tồn thiên nhiên Phu Canh nằm trên địa bàn 4 xã: Đoàn Kết, Tân Pheo, Đồng Chum và Đồng Ruộng của huyện Đà Bắc, tỉnh Hòa Bình, cách thị trấn Đà Bắc huyện Đà Bắc 30 Km, cách thành phố Hòa Bình 50 km. Với tổng diện tích tự nhiên của Khu BTTN Phu Canh là 5.647 ha, trong đó diện tích phân khu bảo vệ nghiêm ngặt là 2.434,6 ha và phân khu phục hồi sinh thái là 3.212,4 ha, Khu Bảo tồn thiên nhiên Phu Canh là vùng núi thấp và núi cao, (độ cao lớn nhất là 1.349m - đỉnh Phu Canh), độ dốc bình quân trên 300, chiều dài sƣờn dốc 1000 - 2000m, hiểm trở, đi lại rất khó khăn, nơi chứa đựng nhiều bí ẩn về nguồn tài nguyên thiên nhiên. Cũng nhƣ nhiều Vƣờn quốc gia (VQG) hay Khu Bảo tồn thiên nhiên (BTTN) khác trong cả nƣớc, Khu BTTN Phu Canh, tỉnh Hòa Bình có hệ thực vật nói chung, tài nguyên LSNG nói riêng đƣợc đánh giá là khá phong phú c 3 nhƣng gần đây lại đang đứng trƣớc nguy cơ gây suy giảm cả về số lƣợng cũng nhƣ chất lƣợng.

Tuy nhiên, tại đây cho đến nay các công trình nghiên cứu về nguồn tài nguyên LSNG vẫn chƣa đƣợc quan tâm và chú ý tới nhiều. Xuất phát từ vấn đề trên, tôi tiến hành nghiên cứu đề tài ““Nghiên cứu hiện trạng tài nguyên lâm sản ngoài gỗ tại khu bảo tồn thiên nhiên Phu Canh, tỉnh Hòa Bình” nhằm cung cấp cơ sở khoa học cho việc đề xuất giải pháp bảo tồn nguồn tài nguyên LSNG tại Khu BTTN Phu Canh, tỉnh Hòa Bình. c 4 Chƣơng 1 TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 1. Một vài đặc điểm về thực vật cho LSNG Lâm sản ngoài gỗ (Non Timber Forest Products) bao gồm các nguyên liệu có nguồn gốc sinh vật, không phải là gỗ, đƣợc khai thác từ rừng để phục vụ con ngƣời.

Chúng bao gồm thực phẩm, thuốc, gia vị, tinh dầu, nhựa, nhựa mủ, tanin, thuốc nhuộm, cây cảnh, động vật hoang dã (động vật sống hoặc các sản phẩm của chúng), củi và các nguyên liệu thô nhƣ tre, nứa, mây, song, gỗ nhỏ và sợi. LSNG thƣờng đƣợc phân chia theo nhóm giá trị sử dụng nhƣ sau: - Nhóm LSNG dùng làm nguyên liệu công nghiệp. - Nhóm LSNG dùng làm vật liệu thủ công mỹ nghệ. - Nhóm LSNG dùng làm lƣơng thực, thực phẩm và chăn nuôi.

- Nhóm LSNG dùng làm dƣợc liệu. - Nhóm LSNG dùng làm cảnh. LSNG đa dạng về giá trị sử dụng do đó nó có vai trò quan trọng đối với đời sống xã hội: + LSNG có tầm quan trọng về kinh tế và xã hội. Chúng có giá trị lớn và có thể tạo ra nhiều công ăn việc làm.

+ LSNG có giá trị đối với sự giàu có của hệ sinh thái rừng. Chúng đóng góp vào sự đa dạng sinh học của rừng. Chúng là nguồn gen hoang dã quí, có thể bảo tồn phục vụ gây trồng công nghiệp. + LSNG hiện bị cạn kiệt cùng với sự suy thoái của rừng bởi ảnh hƣởng của sự tăng dân số, mở rộng canh tác nông nghiệp, chăn thả gia súc không kiểm soát, khai thác gỗ, thu hái chất đốt.

Những nghiên cứu về LSNG trên thế giới Từ những năm 1980 trở lại đây có nhiều nghiên cứu trên thế giới đã chứng minh đƣợc giá trị thực của thực vật cho LSNG, cũng nhƣ đã chỉ rõ vai trò to lớn của nó đối với sự nghiệp phát triển rừng bền vững. Đầu tiên phải kể đến những phát hiện về khả năng đặc biệt của thực vật LSNG nhƣ phục hồi nhanh, cho thu hoạch sớm, năng suất kinh tế cao, ổn định, có thể kinh doanh liên tục và việc khai thác chúng thƣờng ít phá hủy hệ sinh thái. Vì vậy, bằng cách duy trì tính nguyên vẹn của rừng tự nhiên, việc bảo tồn có khai thác có thể nuôi dƣỡng đƣợc tính đa dạng sinh học cơ bản và bảo vệ môi trƣờng sinh thái. Bảo tồn có khai thác sẽ cung cấp những sản phẩm cần thiết cho một bộ phận của xã hội một cách bền vững (Mendelsohn, 1992).

Nghiên cứu của Mendelsohn (1992) đã chỉ rõ vai trò của thực vật LSNG, theo ông: thực vật LSNG quan trọng cho bảo tồn bởi việc khai thác chúng có thể luôn đƣợc thực hiện với sự tổn hại ít nhất đến rừng. Thực vật LSNG quan trọng cho tính bền vững vì trong quá trình khai thác chúng vẫn đảm bảo cho rừng ở trạng thái tự nhiên. Thực vật LSNG quan trọng trong đời sống bởi nó có thể cung cấp nhiều dạng sản phẩm nhƣ thực vật ăn đƣợc, nhựa, thuốc nhuộm, tanin, sợi, cây làm thuốc,… và ngoài sử dụng trực tiếp ngƣời thu hái có thể đem bán, trao đổi (một trong các yếu tố không thể thiếu của xã hội). Do đó, ông khẳng định rừng nhƣ là một nhà máy quan trọng của xã hội và thực vật LSNG là một trong những sản phẩm quan trọng của nhà máy này.

LSNG đƣợc hiểu theo nhiều cách dựa vào định nghĩa của các nhà khoa học đƣa ra ở các thời điểm khác nhau: De.Beer (1989) đã quan niệm LSNG là “tất cả các vật liệu sinh học khác gỗ mà chúng đƣợc khai thác từ rừng tự nhiên để phục vụ nhu cầu tiêu dùng của loài ngƣời. LSNG bao gồm thực phẩm, thuốc, gia vị, tinh dầu, c 6 nhựa cây, keo dán, chất đốt và các nguyên liệu thô, song, mây, nứa, trúc, gỗ nhỏ và gỗ cho sợi…”. Theo Wicken (1991): “LSNG bao gồm tất cả sản phẩm sinh vật (trừ gỗ tròn công nghiệp), gỗ làm dăm, gỗ làm bột giấy, có thể lấy ra từ hệ sinh thái tự nhiên, rừng trồng đƣợc dùng trong gia đình, mua bán hoặc có ý nghĩa tôn giáo, văn hóa xã hội, việc sử dụng hệ sinh thái cho mục đích giải trí, bảo tồn thiên nhiên, quản lý vùng đệm thuộc về lãnh vực dịch vụ của rừng”. Theo FAO (1999): “LSNG là các lâm sản có nguồn gốc sinh vật, loại trừ gỗ lớn có ở rừng, ở đất rừng và ở các cây bên ngoài rừng” Năm 2000, JennH.DeBeer định nghĩa về LSNG nhƣ sau: “LSNG bao gồm các nguyên liệu có nguồn gốc sinh vật, không phải là gỗ đƣợc khai thác từ rừng để phục vụ con ngƣời.

Chúng bao gồm thực phẩm, thuốc, gia vị, tinh dầu, nhựa, nhựa mủ, tanin, thuốc nhuộm, cây cảnh, động vật hoang dã (động vật sống hoặc các sản phẩm của chúng), củi và các nguyên liệu thô nhƣ tre, nứa, song mây, gỗ nhỏ và sợi.” Nhƣ vậy, việc định nghĩa cho rõ ràng thế nào là LSNG là vấn đề khó khăn và không thể có một định nghĩa duy nhất đúng. Nó có thể thay đổi chút ít phụ thuộc vào điều kiện kinh tế, xã hội, quan điểm và nhu cầu khác nhau của các địa phƣơng cũng nhƣ các thời điểm. Tuy nhiên qua các khái niệm trên có thể đƣa ra những cách nhìn chung về LSNG, và qua đó giúp chúng ta nhận thức một cách đúng đắn về giá trị của nó. Cũng đã có nhiều nghiên cứu cho thấy giá trị của LSNG về kinh tế rất lớn.

Nghiên cứu của Peter (1989) đã chỉ ra giá trị thu nhập hiện tại từ LSNG có thể lớn hơn giá trị thu nhập hiện tại từ bất kì loại hình thức sử dụng đất nào.