Luận văn thạc sĩ nghiên cứu đặc điểm sinh trưởng của một số loài tre phổ biến tại thái nguyên làm cơ sở lựa chọn loài phù hợp cho trồng rừng nguyên liệu

Nghiên cứu đặc điểm sinh trưởng của các loài tre phổ biến tại Thái Nguyên, làm cơ sở lựa chọn loài phù hợp cho trồng rừng nguyên liệu hiệu quả.

• Tác giả: Hoàng Đạo Tú
• Người hướng dẫn: TS. Vũ Thị Quế Anh
• Trường học: Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Lâm học
• Đề tài: Nghiên Cứu Đặc Điểm Sinh Trưởng Các Loài Tre Tại Thái Nguyên Cho Trồng Rừng Nguyên Liệu
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2011
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tổng quan về đối tượng nghiên cứu
• 1.2. Nghiên cứu về tre trên Thế giới và Việt nam
• 1.2.1. Trên thế giới
• 2. CHƯƠNG 2: MỤC TIÊU, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 2.2. Về thực tiễn
• 2.3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 2.3.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.3.2. Phạm vi nghiên cứu
• 2.4. Nội dung nghiên cứu
• 2.5. Phương pháp nghiên cứu
• 3. CHƯƠNG 3: TỔNG QUAN KHU VỰC NGHIÊN CỨU
• 3.1. Điều kiện tự nhiên
• 3.1.1. Vị trí địa lý
• 3.1.2. Địa chất thổ nhưỡng
• 3.1.3. Khí hậu, thủy văn
• 3.1.4. Địa chất, thổ nhưỡng
• 3.2. Kinh tế xã hội
• 3.2.1. Đặc điểm dân cư, dân tộc
• 3.2.2. Tình hình sản xuất nông lâm nghiệp
• 3.3. Đặc điểm khu vực nghiên cứu
• 3.3.1. Xã Linh Thông huyện Định Hóa
• 3.3.2. Xã Tân Dương huyện Định Hóa
• 3.3.3. Xã Yên Trạch huyện Phú Lương
• 3.4. Đánh giá chung về khu vực nghiên cứu
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Đặc điểm phân bố tre ở Thái Nguyên
• 4.2. Hiện trạng sử dụng các loài Tre tại khu vực Thái Nguyên
• 4.3. Đặc điểm sinh trưởng và phát triển của một số loài tre trên một số điều kiện lập địa khác nhau ở tỉnh Thái Nguyên
• 4.3.1. Đặc điểm sinh trưởng của một số loài tre tại xã Linh Thông huyện Định Hóa
• 4.3.2. Đặc điểm sinh trưởng của một số loài tre tại xã Tân Dương huyện Định Hóa
• 4.3.3. Đặc điểm sinh trưởng của một số loài tre tại xã Yên Trạch huyện Phú Lương
• 4.3.4. Kết luận chung về đặc điểm sinh trưởng tre giữa các khu vực nghiên cứu
• 4.4. Đề xuất một số loài tre phù hợp cho mục đích trồng rừng nguyên liệu
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Đặc điểm sinh trưởng tre

Nghiên cứu về đặc điểm sinh trưởng tre tại Thái Nguyên cho thấy sự đa dạng của các loài tre trong khu vực này. Các loài tre như tre nứa, tre gai, và tre mây đều có những đặc điểm sinh trưởng riêng biệt. Đặc điểm sinh trưởng của tre phụ thuộc vào nhiều yếu tố như điều kiện khí hậu, thổ nhưỡng và kỹ thuật trồng. Theo nghiên cứu, tre có khả năng sinh trưởng nhanh, với tuổi khai thác sớm, thường từ 5-6 năm. Điều này làm cho tre trở thành một lựa chọn lý tưởng cho việc trồng rừng nguyên liệu. Việc phân tích các chỉ tiêu sinh trưởng như chiều cao, đường kính thân và mật độ cây cho thấy sự khác biệt rõ rệt giữa các loài tre trong cùng một khu vực. Những loài tre có khả năng sinh trưởng tốt sẽ được ưu tiên lựa chọn cho việc trồng rừng nguyên liệu.

1.1. Các yếu tố ảnh hưởng đến sinh trưởng

Các yếu tố như đặc điểm sinh học và đặc điểm sinh thái học của tre có ảnh hưởng lớn đến sự phát triển của chúng. Thổ nhưỡng, độ ẩm, và ánh sáng là những yếu tố quan trọng quyết định đến khả năng sinh trưởng của tre. Nghiên cứu cho thấy rằng tre phát triển tốt nhất trong điều kiện đất tơi xốp, giàu dinh dưỡng và có độ ẩm ổn định. Hệ thống rễ phát triển mạnh mẽ của tre giúp cây hấp thụ nước và chất dinh dưỡng hiệu quả hơn. Ngoài ra, việc áp dụng các kỹ thuật trồng tre phù hợp cũng góp phần nâng cao năng suất và chất lượng của cây tre. Việc lựa chọn giống tre phù hợp với điều kiện địa phương là rất quan trọng để đảm bảo sự phát triển bền vững của rừng tre.

II. Ứng dụng tre trong trồng rừng nguyên liệu

Tre không chỉ có giá trị kinh tế mà còn có vai trò quan trọng trong việc bảo vệ môi trường. Việc trồng tre giúp cải thiện chất lượng đất, ngăn chặn xói mòn và giảm thiểu khí thải nhà kính. Ứng dụng tre trong trồng rừng nguyên liệu đang ngày càng được chú trọng. Các nhà máy chế biến lâm sản tại Thái Nguyên đang tìm kiếm nguồn nguyên liệu ổn định từ tre để phục vụ cho sản xuất. Nghiên cứu cho thấy rằng việc trồng tre có thể tạo ra nguồn thu nhập ổn định cho người dân địa phương. Bên cạnh đó, tre còn được sử dụng trong nhiều lĩnh vực khác nhau như xây dựng, sản xuất giấy, và thủ công mỹ nghệ. Điều này không chỉ giúp nâng cao giá trị kinh tế của tre mà còn góp phần bảo tồn và phát triển bền vững nguồn tài nguyên thiên nhiên.

2.1. Giá trị kinh tế của tre

Giá trị kinh tế của tre rất đa dạng. Tre được sử dụng làm nguyên liệu cho nhiều ngành công nghiệp khác nhau. Theo thống kê, Việt Nam tiêu thụ khoảng 400-500 triệu cây tre mỗi năm cho các mục đích khác nhau. Giá trị kinh tế của tre không chỉ đến từ việc bán sản phẩm mà còn từ việc tạo ra việc làm cho người dân. Việc phát triển ngành trồng tre không chỉ giúp tăng thu nhập cho người dân mà còn góp phần vào sự phát triển kinh tế của địa phương. Chính phủ cũng đã có những chính sách khuyến khích phát triển ngành mây tre, tạo điều kiện thuận lợi cho người dân đầu tư vào trồng rừng nguyên liệu.

III. Bảo tồn và phát triển loài tre

Bảo tồn các loài tre là một trong những nhiệm vụ quan trọng trong việc phát triển bền vững rừng tre. Bảo tồn loài tre không chỉ giúp duy trì đa dạng sinh học mà còn bảo vệ các nguồn gen quý hiếm. Việc nghiên cứu và phát triển các giống tre mới có khả năng chống chịu tốt với điều kiện khí hậu khắc nghiệt là rất cần thiết. Các chương trình bảo tồn và phát triển loài tre cần được triển khai đồng bộ, kết hợp giữa nghiên cứu khoa học và thực tiễn sản xuất. Đặc biệt, việc nâng cao nhận thức của cộng đồng về giá trị của tre và tầm quan trọng của việc bảo tồn loài tre là rất cần thiết để đảm bảo sự phát triển bền vững của ngành lâm nghiệp.

3.1. Các biện pháp bảo tồn

Các biện pháp bảo tồn loài tre bao gồm việc thiết lập các khu bảo tồn, nghiên cứu và nhân giống các loài tre quý hiếm. Việc áp dụng công nghệ sinh học trong bảo tồn và phát triển giống tre cũng cần được chú trọng. Ngoài ra, việc kết hợp giữa bảo tồn và phát triển kinh tế là rất quan trọng. Người dân cần được hỗ trợ về kỹ thuật và tài chính để có thể tham gia vào các chương trình bảo tồn. Sự tham gia của cộng đồng trong việc bảo tồn loài tre sẽ góp phần nâng cao hiệu quả của các chương trình bảo tồn và phát triển bền vững.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Tre là một nguồn tài nguyên lâm sản ngoài gỗ có giá trị kinh tế và môi trường to lớn, với hơn 14 triệu ha rừng tre phân bố trên toàn thế giới, đặc biệt tập trung ở châu Á. Ở Việt Nam, tre có mặt ở hầu hết các vùng miền với diện tích rừng tre thuần loại khoảng 789.221 ha và rừng hỗn giao tre nứa tự nhiên khoảng 702.871 ha. Tỉnh Thái Nguyên, với tổng diện tích đất tự nhiên 3.541,10 km², có khoảng 2.545 ha rừng tre tự nhiên, chủ yếu phân bố tại các huyện Định Hóa, Phú Lương và Võ Nhai. Tre không chỉ đóng vai trò quan trọng trong đời sống người dân mà còn là nguyên liệu thiết yếu cho ngành công nghiệp chế biến lâm sản như sản xuất giấy, thủ công mỹ nghệ và vật liệu xây dựng.

Tuy nhiên, diện tích và chất lượng rừng tre tại Thái Nguyên đang suy giảm do khai thác không bền vững và thiếu các kỹ thuật trồng, chăm sóc phù hợp. Nghiên cứu nhằm phân tích đặc điểm sinh trưởng của một số loài tre phổ biến tại Thái Nguyên, làm cơ sở lựa chọn loài phù hợp cho trồng rừng nguyên liệu, góp phần phục hồi rừng thứ sinh nghèo kiệt và phát triển kinh tế bền vững cho người dân địa phương. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào các xã Linh Thông, Tân Dương (huyện Định Hóa) và Yên Trạch (huyện Phú Lương), trong giai đoạn từ năm 2005 đến 2010.

Nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc nâng cao hiệu quả sử dụng tài nguyên tre, bảo vệ môi trường, chống xói mòn đất và giảm phát thải khí nhà kính, đồng thời tạo nguồn nguyên liệu ổn định cho các nhà máy chế biến trong khu vực.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên các lý thuyết và mô hình về sinh trưởng cây tre, phân bố sinh thái và kỹ thuật lâm sinh. Hai khung lý thuyết chính được áp dụng gồm:

1. Lý thuyết sinh trưởng cây tre: Tre thuộc họ Hòa thảo (Poaceae), có đặc điểm thân rỗng, thân ngầm phát triển tạo thành các bụi cây. Sinh trưởng của tre phụ thuộc vào điều kiện khí hậu, đất đai và kỹ thuật chăm sóc. Các chỉ tiêu sinh trưởng quan trọng gồm đường kính thân (D1,3), chiều cao cây, mật độ cây và tỷ lệ cây trung bình, tốt.

2. Mô hình phân bố sinh thái và kỹ thuật trồng rừng nguyên liệu: Phân tích điều kiện lập địa (địa hình, đất đai, khí hậu) ảnh hưởng đến sự phát triển của các loài tre. Mô hình này giúp lựa chọn loài tre phù hợp với từng vùng sinh thái nhằm tối ưu hóa năng suất và chất lượng nguyên liệu.

Các khái niệm chính bao gồm: thân ngầm, thân khí sinh, độ che phủ, tổ tuổi cây (non, vừa, già), đặc điểm đất feralit, và các chỉ tiêu hóa lý đất như pH, hàm lượng mùn, NPK.

Phương pháp nghiên cứu

• Nguồn dữ liệu: Thu thập dữ liệu thứ cấp từ các báo cáo kiểm kê rừng, tài liệu khoa học, báo cáo của Chi cục Kiểm Lâm tỉnh Thái Nguyên và Viện Khoa học Lâm nghiệp Việt Nam. Dữ liệu sơ cấp được thu thập qua điều tra thực địa tại 3 xã nghiên cứu: Linh Thông, Tân Dương và Yên Trạch.

• Phương pháp chọn mẫu: Lập các tuyến điều tra song song với đường đồng mức, cách nhau 50-150 m tùy địa hình. Trên mỗi tuyến bố trí ô tiêu chuẩn diện tích 400 m² (ô cấp I), chia nhỏ thành 4 ô 100 m² (ô cấp II). Mỗi ô đo đếm toàn bộ cây tre có đường kính gốc ≥ 5 cm.

• Phương pháp phân tích: Đo đạc các chỉ tiêu sinh trưởng như đường kính thân, chiều cao cây, mật độ cây theo tổ tuổi. Phân tích đất lấy mẫu ở độ sâu 10 cm và 50 cm để xác định các chỉ tiêu hóa lý như mùn, NPK, pH. Sử dụng thống kê mô tả và so sánh tỷ lệ phần trăm để đánh giá sự khác biệt sinh trưởng giữa các loài và khu vực.

• Timeline nghiên cứu: Nghiên cứu được thực hiện trong giai đoạn 2005-2010, bao gồm thu thập tài liệu, khảo sát thực địa, phân tích mẫu đất và xử lý số liệu.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Phân bố và thành phần loài tre tại Thái Nguyên: Tổng diện tích rừng tre tự nhiên khoảng 2.545 ha với hơn 20 triệu cây, chủ yếu là các loài Vầu (34,4%), Nứa (32,8%) và các rừng hỗn giao tre-gỗ (22%). Có 14 loài tre nứa được xác định tại 3 xã nghiên cứu, trong đó 7 loài mọc tự nhiên và 7 loài được trồng. Loài tre gai (Bambusa blumeana) và Vầu đắng (Indosasa angustata) là phổ biến và có kích thước lớn.

2. Đặc điểm sinh trưởng của các loài tre: Tre gai có chiều cao trung bình 15-24 m, đường kính thân 8-15 cm, sinh trưởng tốt trên đất feralit đỏ vàng với độ sâu tầng đất trên 40 cm. Loài Vầu đắng cao 17-20 m, đường kính thân 10-12 cm, ưa khí hậu mát mẻ, độ ẩm cao. Luồng (Dendrocalamus membranaceus) có chiều cao trung bình 14 m, đường kính thân 10 cm, sinh trưởng tốt trên đất feralit với pH từ 4,6 đến 7.

3. Ảnh hưởng của điều kiện lập địa đến sinh trưởng: Các chỉ tiêu sinh trưởng như chiều cao và đường kính thân tre gai tại 3 xã có sự khác biệt rõ rệt, ví dụ chiều cao trung bình cây tre gai tại Linh Thông đạt khoảng 18 m, trong khi tại Yên Trạch thấp hơn khoảng 15 m. Đất tại Linh Thông có hàm lượng mùn và dinh dưỡng cao hơn so với Tân Dương và Yên Trạch, góp phần vào sự phát triển sinh trưởng tốt hơn.

4. Hiện trạng sử dụng và khai thác tre: Khối lượng khai thác tre nứa chủ yếu tập trung ở huyện Định Hóa và Phú Lương, với sản lượng khai thác hàng năm khoảng 102 triệu cây. Tuy nhiên, diện tích trồng tre mới còn rất hạn chế, chưa đáp ứng đủ nhu cầu nguyên liệu cho các nhà máy chế biến trong tỉnh.

Thảo luận kết quả

Kết quả cho thấy các loài tre phổ biến tại Thái Nguyên có tiềm năng sinh trưởng tốt nếu được lựa chọn và quản lý phù hợp với điều kiện khí hậu, đất đai từng vùng. Sự khác biệt về chỉ tiêu sinh trưởng giữa các xã phản ánh ảnh hưởng của điều kiện lập địa và kỹ thuật quản lý rừng. So với các nghiên cứu ở các tỉnh miền núi phía Bắc khác, Thái Nguyên có diện tích rừng tre nhỏ hơn nhưng chất lượng sinh trưởng tương đương.

Việc khai thác tre hiện nay chủ yếu mang tính tự phát, chưa có quy hoạch bài bản dẫn đến suy giảm tài nguyên. Nghiên cứu nhấn mạnh tầm quan trọng của việc lựa chọn loài tre phù hợp để trồng rừng nguyên liệu, vừa bảo tồn đa dạng sinh học, vừa nâng cao hiệu quả kinh tế. Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ so sánh chiều cao và đường kính thân của các loài tre tại 3 xã, cũng như bảng phân bố diện tích rừng tre theo loại rừng.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Phát triển vùng nguyên liệu tre tập trung: Khuyến khích trồng các loài tre sinh trưởng tốt như tre gai, vầu đắng và luồng trên diện tích đất feralit đỏ vàng tại các xã Linh Thông, Tân Dương và Yên Trạch trong vòng 3-5 năm tới nhằm đảm bảo nguồn nguyên liệu ổn định cho các nhà máy chế biến.

2. Áp dụng kỹ thuật lâm sinh bền vững: Đào tạo người dân và cán bộ quản lý về kỹ thuật trồng, chăm sóc và khai thác tre theo chu kỳ hợp lý, bảo vệ đất đai và tăng năng suất sinh trưởng, giảm thiểu khai thác tận thu.

3. Xây dựng chính sách hỗ trợ phát triển ngành mây tre: Tận dụng chính sách miễn giảm thuế, hỗ trợ kinh phí điều tra trữ lượng và ứng dụng công nghệ sinh học trong bảo quản, chế biến tre để nâng cao giá trị sản phẩm và mở rộng thị trường tiêu thụ.

4. Tăng cường liên kết chuỗi giá trị: Khuyến khích liên doanh giữa người trồng tre, doanh nghiệp chế biến và các tổ chức tài chính để phát triển sản xuất tập trung, đa dạng hóa sản phẩm và nâng cao thu nhập cho người dân.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Nhà quản lý lâm nghiệp và chính quyền địa phương: Sử dụng kết quả nghiên cứu để xây dựng kế hoạch phát triển rừng nguyên liệu tre bền vững, quản lý tài nguyên hiệu quả và hỗ trợ người dân phát triển kinh tế.

2. Doanh nghiệp chế biến lâm sản ngoài gỗ: Lựa chọn nguồn nguyên liệu phù hợp, tối ưu hóa quy trình sản xuất và phát triển sản phẩm mới từ tre, nâng cao năng lực cạnh tranh trên thị trường.

3. Nhà nghiên cứu và sinh viên ngành lâm nghiệp, nông nghiệp: Tham khảo phương pháp nghiên cứu, dữ liệu sinh trưởng và phân tích sinh thái để phát triển các đề tài nghiên cứu tiếp theo về cây tre và rừng nguyên liệu.

4. Người dân và hợp tác xã trồng rừng: Áp dụng kỹ thuật trồng và chăm sóc tre phù hợp với điều kiện địa phương, nâng cao năng suất và thu nhập từ rừng tre.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao tre lại được chọn làm cây trồng rừng nguyên liệu?
   Tre có tốc độ sinh trưởng nhanh, tuổi khai thác sớm (5-6 năm), năng suất cao (4-12 tấn/ha/năm) và khả năng thích nghi với nhiều loại đất, đặc biệt là đất đồi núi nghèo dinh dưỡng. Ngoài ra, tre còn có giá trị kinh tế và môi trường lớn như chống xói mòn đất và hấp thụ carbon.

2. Loài tre nào phù hợp nhất để trồng tại Thái Nguyên?
   Các loài tre gai (Bambusa blumeana), vầu đắng (Indosasa angustata) và luồng (Dendrocalamus membranaceus) được đánh giá phù hợp với điều kiện khí hậu và đất đai của Thái Nguyên, có khả năng sinh trưởng tốt và cung cấp nguyên liệu ổn định.

3. Phương pháp khảo sát sinh trưởng tre được thực hiện như thế nào?
   Nghiên cứu sử dụng phương pháp điều tra thực địa với các ô tiêu chuẩn 400 m², đo đạc các chỉ tiêu sinh trưởng như đường kính thân, chiều cao cây, mật độ cây theo tổ tuổi, kết hợp phân tích đất và xử lý số liệu thống kê để đánh giá đặc điểm sinh trưởng.

4. Tác động của điều kiện đất đai đến sinh trưởng tre ra sao?
   Đất feralit đỏ vàng với độ sâu tầng đất trên 40 cm, hàm lượng mùn và dinh dưỡng cao giúp tre sinh trưởng tốt hơn. Đất nghèo dinh dưỡng hoặc có độ sâu thấp làm giảm chiều cao và đường kính thân cây tre.

5. Làm thế nào để phát triển bền vững nguồn tài nguyên tre tại Thái Nguyên?
   Cần xây dựng quy hoạch trồng rừng nguyên liệu tập trung, áp dụng kỹ thuật lâm sinh bền vững, tăng cường đào tạo và hỗ trợ người dân, đồng thời phát triển liên kết chuỗi giá trị giữa người trồng, doanh nghiệp và chính quyền địa phương.

Kết luận

• Tre là nguồn tài nguyên lâm sản ngoài gỗ quan trọng tại Thái Nguyên với diện tích rừng tre tự nhiên khoảng 2.545 ha, chủ yếu phân bố ở các huyện Định Hóa và Phú Lương.
• Nghiên cứu đã xác định được 14 loài tre phổ biến, trong đó tre gai, vầu đắng và luồng là những loài có tiềm năng sinh trưởng và phát triển tốt nhất.
• Điều kiện khí hậu, đất đai và kỹ thuật quản lý ảnh hưởng rõ rệt đến đặc điểm sinh trưởng của các loài tre tại các xã nghiên cứu.
• Việc khai thác tre hiện nay chưa bền vững, diện tích trồng mới còn hạn chế, cần có giải pháp phát triển vùng nguyên liệu tập trung và áp dụng kỹ thuật lâm sinh phù hợp.
• Đề xuất các giải pháp phát triển bền vững nguồn nguyên liệu tre nhằm nâng cao hiệu quả kinh tế, bảo vệ môi trường và cải thiện sinh kế người dân trong vòng 3-5 năm tới.

Khuyến khích các cơ quan quản lý, doanh nghiệp và người dân phối hợp triển khai các giải pháp trồng rừng nguyên liệu tre phù hợp, đồng thời tiếp tục nghiên cứu mở rộng phạm vi và đa dạng loài tre để phát triển ngành lâm nghiệp bền vững tại Thái Nguyên.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Tổng quan về đối tượng nghiên cứu * Đặc điểm nhận biết Tre là tập hợp của các loài thực vật thuộc họ Hòa thảo (Poaceae) hay có khi còn gọi là (Gramineae). Tre thường có đặc tính sinh trưởng giống như cây thân gỗ, tuy nhiên có đặc trưng là thân thường rỗng, có hệ thân ngầm, phân cành khá phức tạp và hệ thống mo thân. Đặc điểm phân biệt với các loài song mây hoặc cau dừa là hầu hết các loài song mây, cau dừa đều có thân đặc và mềm dẻo, còn tre nói chung có thân rỗng (trừ một số loài ngoại lệ như giang đặc).

Do không có cấu tạo tượng tầng nên tre không hình thành vòng năm như ở cây gỗ. Có một thân chính hình trụ, thẳng và thường cong ở phần ngọn [17]. * Đặc điểm sinh học và sinh thái học Do tre không có một thân chính như thân cây gỗ nên thân ngầm là một bộ phận đặc biệt của cây, nơi giữ cho cây đứng vững, ổn định và là nơi tạo nên các thân cây mới, Thân ngầm có cấu tạo cơ bản giống như thân khí trên mặt đất, chỉ khác là có lóng ngắn, vách rất dày hoặc thân đặc hoàn toàn, hệ rễ phát triển và các bộ phận thường có mầu trắng [17]. Thân được chia làm ba loại chính: Thân ngầm mọc cụm thân rất ngắn không thể bò lan ra, chồi từ thân ngầm sẽ phát triển thành cây mới mọc gần nhau tạo thành các bụi, các khóm.

Thân khí sinh thường có hình trụ và nhiều lóng rỗng, độ dài của các lóng trên thân không giống nhau và thường có màu xanh hoặc xanh lục, nhạt hoặc thẫm. Cành có cấu tạo giống như thân khí sinh, đốt thân là nơi phát sinh cành. Sự hình thành cành trên các đốt kế tiếp thường theo hướng đối xứng hoặc so le nhau Lá có hai loại phục vụ cho hai mục tiêu khác nhau. Loại thứ nhất làm nhiệm vụ bảo vệ măng, thân cây non là mo thân gồm bẹ mo, phiến mo, tai mo và lưỡi mo hay thìa lìa.

Loại thứ hai làm nhiệm vụ quang hợp, tổng hợp vật chất nuôi cây 3 n gọi là lá quang hợp gồm phiến lá, bẹ lá, cuống lá, lưỡi lá và tai lá [18]. Mỗi hoa nhỏ gồm có mày ngoài và mày trong, tương đương với phiến lá bắc và phiến lá bắc nhỏ. Mày ngoài bao lấy mày trong, nhiều gân. Mày trong bao lấy các bộ phận khác của hoa nhỏ, lưng có 2 gờ.

Hoa lưỡng tính được tạo thành do 3 bộ phận: Mày cực nhỏ, nhị và nhụy. Mày cực nhỏ thường 3 chiếc, chất màng trong suốt hay chất thịt phình lên, mép thường bị xẻ. Nhị thường 3 hay 6 chiếc, chỉ nhị hình sợi, tách rời nhau hay gốc dính nhiều hay ít. Bầu thượng, 1 ô, 1 noãn, vòi nhỏ.

Đầu nhuỵ thường 2-3 chiếc, ít khi 1 hay nhiều tới 4-5 chiếc, lông bề mặt đầu nhuỵ dạng ống nhỏ, phẳng nhẵn hay nổi lên dạng núm hoặc dạng lông vũ [15]. Quả tre không mở, chỉ có 1 hạt, thường là quả thóc hay quả dĩnh, như Trúc cần câu (Phyllostachys sulphurea), Mạy sang (Dendrocalamus membranaceus),vỏ quả mỏng, dính liền với vỏ hạt, phôi nhũ chưa nhiều tinh bột, vị trí phôi nằm ở phía dưới phôi nhũ, đối diện phía ngoài, bên kia là rốn hạt dạng máng. Hạt các loài tre, bất kể là loại quả thóc hay loại phi quả thóc Hạt loại quả kiên (một phần), quả mọng không có phôi nhũ. Vỏ hạt các loài tre đều rất mỏng, thường chỉ có 1 lớp tế bào.

Hạt các loại tre thuộc 2 nhóm có phôi nhũ và không có phôi nhũ. Hạt loại quả thóc thường có phôi nhũ rõ rệt [16]. * Phân bố địa lý Tuy diện tích, trữ lượng và số loài có khác nhau nhưng nơi nào ở Việt Nam cũng có tre. Diện tích Tre phân bố trong các vùng ở Việt Nam được thể hiện ở bảng 1.Tre phân bố ở các vùng tại Việt Nam Diện tích Rừng tự nhiên (ha) Thuần Tre - Gỗ Rừng Chi tre Tổng số Vùng loại tre hỗn giao trồng chủ yếu Đông bắc 322.

Hồng 91 80 0 11 1,2 Bắc Trung Bộ 323.770 0 1,5 Duyên hải miền trung 30.517 0 1,5 Đông nam Bộ 370.516 (Nguồn số liệu kiểm kê rừng Việt Nam năm 1999) Nhìn vào bảng 1. Tre phân bố ở các vùng tại Việt Nam, xếp theo thứ tự diện tích và trữ lượng thì đáng quan tâm nhất là vùng Tây Nguyên, Bắc Trung Bộ, Đông Bắc, Đông Nam Bộ rồi đến Tây Bắc. Một số loài tre phổ biến cho các vùng được thể hiện ở bảng 1 (xem phụ lục). * Giá trị Quan niệm về loài tre chủ yếu: là những loài tre được sử dụng rộng rãi trong đời sống hàng ngày (đồ dùng hàng ngày, vật liệu xây dựng, cây cảnh…) hoặc dùng nhiều làm nguyên liệu trong công nghiệp chế biến, thủ công mỹ nghệ hoặc có ý nghĩa đặc biệt (quí, hiếm, có nguy cơ tuyệt chủng cần được bảo tồn nguồn gen…).

Nếu là loài mọc tự nhiên thì có số lượng khá lớn trong tự nhiên, nếu là loài gây trồng thì được nhiều người ưa thích, nếu là loài có ý nghĩa đặc biệt thì được người ta quan tâm. Tre mọc ở khắp mọi nơi, dễ trồng, sinh trưởng nhanh, sớm khai thác, dễ chế biến và có nhiều đặc tính phù hợp với yêu cầu sử dụng của con người, nên nó thường được sử dụng cho các mục đích chính sau: - Làm vật liệu xây dựng: Thân cây lớn làm cột nhà, xà nhà, đòn tay. Các loài thân to hay vừa có vách mỏng thì dùng làm sàn nhà, vách nhà. Trong các công trình xây dựng vừa và tre nhỏ được sử dụng làm cọc đóng cho nền 5 n móng bền vững, cột chống, cốp pha, ngoài ra tre còn làm nguyên liệu cho sản xuất giấy.

- Làm thực phẩm: Một số loài tre cho măng ăn rất ngon như: măng mai, măng luồng, măng tre ngọt, măng mạy lay, măng nứa, măng đắng…Đây là nguồn thực phẩm quan trọng, vừa là nguồn thu nhập thường xuyên của người dân miền núi. Ngoài tiêu thụ măng tươi mỗi ngày, người dân còn sử dụng một số loài như mậy hốc, lồ ô, nứa làm măng khô có thể bảo quản lâu dài và vận chuyển dễ dàng. - Phục vụ mục tiêu văn hóa: Một số loài được trồng làm cây cảnh, cây trang trí các công viên, công sở, gia đình như: Tre bụng phật, tre vàng sọc, tre đùi gà, trúc đen, trúc quân tử… 1. Nghiên cứu về Tre trên thế giới và ở Việt Nam 1.

Trên thế giới Tre là một tài nguyên Lâm sản ngoài gỗ (LSNG) rất có giá trị. Có tới hơn một nửa dân số thế giới liên quan với nhóm tài nguyên này. Tre thuộc phân họ Tre (Bambusoideae), họ Cỏ (Poaceae) với khoảng 1300 loài thuộc 70 chi phân bố trên toàn thế giới. Theo thống kê có trên 14 triệu ha rừng tre phân bố từ 510 vĩ Bắc đến 470 vĩ Nam đều có tre sinh trưởng.

Nhiều loài tre có đặc tính mọc thành rừng. Nước nhiều tre nhất là Trung Quốc, với khoảng 50 chi và 500 loài và diện tích 7 triệu ha rừng tre. Nước nhiều tre thứ hai là Nhật Bản với 13 chi, trên 230 loài và diện tích 0,1 triệu ha rừng tre.Tiếp đó là các nước Ấn Độ, các nước Nam và Đông Nam Á, trong đó có Việt Nam (Trần Ngọc Mão và nhóm tác giả, 2006). Về mặt địa lý, phân bố của tre trên toàn thế giới có thể chia làm 3 vùng: Vùng tre Châu Á - Thái Bình Dương, Châu Mỹ và Châu Phi.

Trong mỗi vùng hay mỗi nước có thể chia thành nhiều vùng phụ tuỳ theo khí hậu và các dạng tre. 6 n Về mặt phân loại, cho đến nay việc phân loại tre vẫn chưa thực sự chính xác, nguyên nhân là do tính đa dạng về loài, cũng như đặc tính ra hoa không thường xuyên của nhiều loài tre. Năm 1868 Munro lần đầu tiên đã đưa ra hệ thống phân loại tre với 120 loài thuộc 21 chi, chúng được chia làm 3 nhóm. Cơ sở của hệ thống phân loại này là số lượng nhị hoa và cấu trúc quả.

Late Bentham (1883) đã đưa cơ sở vào hệ thống phân loại của Munro và bổ sung thêm một số tiêu chuẩn khác như: Cấu trúc bông hoa, cụm hoa cũng như kiểu phát sinh hoa, để xây dựng bảng phân loại tre của mình với 4 nhóm phụ là: Arundinarieae, Bambuseae, Dendrocalameae và Melocanneae. Đây là hệ thống phân loại tre phổ thông nhất và đặt nền móng cho các bước phát triển, hoàn thiện việc phân loại tre sau này. Các nước phát triển ngày càng coi trọng cây tre và ưa thích các loại sản phẩm chế biến từ tre. Ở các nước Đông Á, nơi được coi là quê hương của cây tre, đang có xu hướng quay trở lại sử dụng loại vật liệu có nhiều đặc tính quý báu này trong mọi mặt của đời sống.

Ngành công nghiệp chế biến các sản phẩm từ tre đã ra đời và đang phát triển mạnh ở một số nước Châu Á. Đi đầu trong những nước này là Trung Quốc. Tre và các loại cây thuộc họ tre phát triển chủ yếu ở các tỉnh phía Nam Trung Quốc, những năm gần đây xuất khẩu hơn nửa triệu mét vuông mỗi năm. Mỗi hécta trồng tre chất lượng cao đem lại thu nhập 15.000 USD mỗi năm cho người nông dân Trung Quốc.

Các tác phẩm mỹ thuật tinh xảo được dệt thủ công từ sợi tre (được chẻ nhỏ và chế biến bằng công nghệ hiện đại) được xuất sang thị trường Singapore gần đây với số lượng đáng kể. Trái với quan niệm trước đây là cây tre làm đất bạc màu, kết quả nghiên cứu do Viện Nghiên cứu và Phát triển sinh thái (trụ sở ở Lugana, Philippines) cho thấy cây tre đã cải tạo thành công ở những vùng đất bị tro núi lửa Pinatubo huỷ hoại. Cây tre có sức sống mãnh liệt ở cả những vùng đất bạc màu, cằn cỗi hay đất bị ô nhiễm. Viên nghiên cứu này cũng khẳng định bộ rễ của cây tre có tác dụng ổn định nhất, chống xói mòn đất, chống xói lở bờ sông, tre mọc ken dày có thể làm giảm cường độ của gió, giảm sự tàn phá của những cơn bão và gió lốc.

Người Nhật đã từng trồng thí nghiệm tre trên một vùng đất ở gần Hiroshima -thành phố bị 7 n tàn phá bởi bom nguyên tử năm 1945. Cây tre đã đâm chồi trên đất nhiễm phóng xạ ở đây sau khi được trồng vài tháng.