Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Cở sở khoa học của đề tài Cây ăn quả có một vai trò, ý nghĩa rất lớn trong đời sống, kinh tế và sản xuất nông nghiệp của kinh tế hộ gia đình và sự phát triển sản xuất nông nghiệp của đất nước. Cây ăn quả cung cấp một nguồn dinh dưỡng quý cho con người, ngành sản xuất cây ăn quả phát triển sẽ cung cấp nguyên liệu cho một số ngành khác như: công nghiệp chế biến, công nghiệp dược phẩm, công nghiệp sản xuất bao bì.Cây ăn quả còn là nguồn xuất khẩu thu về nguồn ngoại tệ cho đất nước. Trồng cây ăn quả có tác dụng cải tạo môi trường cảnh quan sinh thái, làm tăng độ che phủ đất, hạn chế xói mòn, góp phần phủ xanh đất trống đồi núi trọc ở nhiều vùng, nhất là vùng miền núi và trung du phía bắc.
Hiện nay cây ăn quả ở nhiều vùng đã giúp cải thiện và nâng cao đời sống cho nhân dân, hiệu quả kinh tế của việc trồng cây ăn quả trên một đơn vị diện tích cao hơn so với các cây trồng khác. Cây mận là loại cây ăn quả lâu năm chịu ảnh hưởng rất rõ các điều kiện ngoại cảnh, biểu hiện qua sinh trưởng, phát triển, năng suất và chất lượng quả. Những đặc trưng, đặc tính của cây mận biểu hiện ra trong một đời hay một năm đều là kết quả phản ánh tổng hợp giữa đặc điểm của giống với điều kiện ngoại cảnh. Việc điều tra, phân tích đặc điểm thực vật học, sinh vật học của giống mận ở các điều kiện ngoại cảnh khác nhau, sẽ phân biệt được giống và xác định được khả năng thích ứng của giống cho từng vùng sinh thái, đồng thời điều tra tình hình trồng trọt, sẽ là cơ sở đề ra được những biện pháp kỹ thuật nông nghiệp có hiệu quả.
Do đó điều tra sinh vật học cây ăn quả là một trong những biện pháp cơ bản để nghiên cứu quy luật sinh trưởng phát triển của cây và làm nền tảng cho những thí nghiệm khoa học về cây ăn quả nói chung và cây mận nói riêng. n 5 Thông qua việc điều tra cho thấy cây mận có thời gian quả chín tập trung, khi chín nếu không thu hoạch kịp thời thì tỷ lệ thiệt hại do sâu bệnh, điều kiện khắc nghiệt của ngoại cảnh gây nên tổn thất lớn. Vì thời gian thu hoạch quả ngắn, gặp nhiều khó khăn trong vận chuyển, cung ứng sản phẩm quả tươi cho thị trường dẫn đến bị ép giá. Giá cả thấp không đủ đầu tư trở lại nên chất lượng quả và vườn cây ngày càng giảm.
Để mở rộng quy mô sản xuất cây ăn quả phục vụ phát triển kinh tế xã hội thì việc nghiên cứu và chọn tạo giống phù hợp có năng suất cao, chất lượng tốt là yêu cầu rất cần thiết hiện nay của vùng núi và trung du phía bắc, góp phần xóa đói giảm nghèo và góp phần phát triển kinh tế xã hội các tỉnh miền núi phía bắc. Chính vì các lý do trên chúng tôi tiến hành nghiên cứu đề tài “Nghiên cứu đặc điểm nông sinh học và biện pháp kỹ thuật đối với một số dòng, giống mận có triển vọng tại huyện Ngân Sơn tỉnh Bắc Kạn ” 1. Nguồn gốc, phân loại 1. Nguồn gốc Trước đây nhiều giả thiết cho rằng mận trên thế giới có nguồn gốc từ 3 trung tâm khởi nguyên cây trồng khác nhau là châu Âu, hình thành nhóm mận châu Âu, châu Á (Trung Quốc) hình thành nên nhóm mận châu Á và châu Mỹ hình thành nên nhóm mận châu Mỹ.
Thực tế cũng cho thấy hiện nay ba vùng trên là những vùng sản xuất mận chủ yếu trên thế giới. Tuy nhiên những báo cáo gần đây đều khẳng định mận có nguồn gốc từ Trung Quốc và một phần ở châu Mỹ [6]. Cây mận có lịch sử trồng thuần hoá lâu đời, Trung Quốc có lịch sử trồng mận lâu đời nhất trên 3000 năm, sau đó mận được di thực sang Nhật Bản (hơn 2000 năm). Châu Âu gồm các nước Pháp, Đức, Rumani, Nga,.
Châu Mỹ gồm các nước Mỹ, Chile, Brazil cũng có lịch sử trồng mận hàng trăm năm. Do có lịch sử trồng mận khá lâu đời và sự khác biệt tương đối rõ rệt về hình thái, chất lượng quả nên nhiều nhà khoa học đã cho rằng nguồn gốc mận xuất phát từ 3 trung tâm n 6 khởi nguyên thuộc ba châu lục vừa nêu trên. Ngày nay các kết quả phân tích di truyền ở mức độ phân tử đã chứng minh mận được trồng trên thế giới hiện nay có nguồn gốc họ hàng với mận châu Á (Trung Quốc) và châu Mỹ hoặc là con lai giữa các giống mận hay con lai giữa mận và các loài kế cận với mận như mơ. Phân loại Cây mận có tên khoa học là Prunus salicina, thuộc họ hoa hồng Rosaceae, họ phụ Prunoideae, nhóm Prunus.
Họ hoa hồng có trên 30 giống trong đó có các loại cây ăn quả trồng phổ biến như cây dâu tây, cây táo ta, cây mận, cây đào. Trên thế giới có 3 loại mận chính đó là: - Mận châu Âu (Prunus domestica L.): Đây là cây ôn đới có nhiễm sắc thể (2n = 48), loại này đòi hỏi nhiệt độ thấp trong mùa đông, nếu nhiệt độ cao, thì cây không ra nụ hoa được. Mận châu Âu được trồng phổ biến ở Nga, Nam Tư, Đức, Rumani, Mỹ. Đây là loại mận có quả to, cây mọc thẳng đứng, gỗ có mầu nâu thẫm, cành có gai hoặc không có gai, lá to, xanh đậm, phía dưới mặt lá màu xanh nhạt, mép lá có răng cưa tròn.
Hoa mọc đơn hay mọc thành chùm 2 - 3 hoa, cánh hoa màu trắng đôi khi có mầu xanh nhạt. Quả to, nhỏ mầu sắc khác nhau: Hình tròn, hình trứng, hình quả lê, hình tròn dài,. Mận không trồng được ở xứ nóng, khi trồng ở xứ nóng cây vẫn sống nhưng sinh trưởng chậm, không ra hoa kết quả [35]. - Mận châu Mỹ (Prunus americana Marsh) có bộ nhiểm sắc thể (2n = 16), thân cao, cành có nhiều gai, cành non có cạnh.
Phiến lá hình chuỳ, có mầu hồng hay mầu vàng. Cây có khả năng chịu rét rất tốt. - Mận Trung Quốc (Prunus salicina L.) Đây là giống mận đòi hỏi ít lạnh hơn mận châu Âu, có bộ nhiễm sắc thể (2n = 16). Đây là giống mận được trồng phổ biến tại Trung Quốc, Nhật Bản, miền Bắc Việt Nam, vùng địa Trung Hải và Califoocnia,.
Loại mận này thường có tán hình mâm xôi hay n 7 hình tháp, thân gỗ nhỏ, vỏ cây mầu nâu xám, cành nhẵn không có lông. Lá xanh có hình tròn dài hoặc hình trứng đảo ngược, đầu lá nhọn hoặc hơi nhọn, mép lá có răng cưa nhỏ. Hoa nhiều, mọc thành chùm 3 cái, cánh hoa có mầu trắng, vàng, tím hoặc mầu xanh, rất sai quả, năng suất cao, chất lượng tốt [33]. Tình hình sản xuất và tiêu thụ mận trên thế giới và Việt Nam 1.
Tình hình sản xuất và tiêu thụ mận trên thế giới Theo nguồn FAO năm 2013, tổng diện tích trồng mận trên thế giới đến năm 2011 là 2.351 ha với sản lượng 11. Trong đó, Châu Á chiếm diện tích, sản lượng cao nhất (diện tích là 1.729 ha chiếm 73% tổng diện tích mận thế giới, với sản lượng 7.653 tấn chiếm 62% tổng sản lượng của thế giới); Châu Đại Dương có diện tích trồng mận ít nhất với 3.361 ha chiếm 0,14% tổng diện tích mận của thế giới và sản lượng là 17.686 tấn chiếm khoảng 0,16% tổng sản lượng mận thế giới. Tình hình sản xuất mận ở các vùng trên thế giới được thể hiện ở bảng 1. Tình hình sản xuất mận ở các vùng trên thế giới qua các năm Các châu lục trên thế giới Chỉ tiêu Năm Châu Thế giới Châu Châu Á Châu Âu Châu Mỹ Đại Phi Dương 2009 45.351 Năng 2009 66,114 36,979 50,466 118,558 51,123 43,748 suất 2010 62,914 37,442 54,557 108,797 51,020 44,198 (tạ/ha) 2011 65,193 38,944 53,488 117,152 52,621 45,523 Sản 2009 297.707 Nguồn: FAOSTAT, 2013[34] n 8 Bảng 1.1 cho thấy những năm gần đây, năng suất mận trên thế giới liên tục tăng: Năm 2009 là 43,748 tạ/ha đến năm 2011 đạt 45,523 tạ/ha.
Trong đó, châu Mỹ là khu vực có năng suất mận cao nhất, năm 2011 năng suất mận đạt 117.152 tạ/ha, thấp nhất là Châu Á, năm 2011, năng suất của châu lục này chỉ đạt 38. Diện tích, năng suất, sản lượng của một số nước trên thế giới năm 2011 được thể hiện ở bảng 1. Tình hình sản xuất mận ở một số nước trên thế giới năm 2011 Năng suất STT Tên quốc gia Diện tích (ha) Sản lượng (tấn) (tạ/ha) 1 Trung Quốc 1.824 4 Ru-ma-ni 68.586 7 Tây Ban Nha 17.656 8 Thổ Nhĩ Kỳ 19.677 Nguồn: FAOSTAT, 2013[34] Ở Châu Á, Trung Quốc là nước đứng đầu thế giới về diện tích, sản lượng, chiếm 67,63% diện tích trồng mận và 51,51% sản lượng mận của toàn thế giới. Châu Âu cũng có nhiều nước trồng mận với diện tích lớn, đồng thời năng suất khá cao như: Serbia đứng thứ hai về diện tích, đứng thứ tư về sản lượng, Ru-ma-ni đứng thứ ba về diện tích, đứng thứ hai về sản lượng.
Ở châu Mỹ, Mỹ là nước nổi bật có sản lượng mận đứng thứ ba trên thế giới và đạt năng suất khá, khoảng 159. Tình hình sản xuất và tiêu thụ mận tại Việt Nam Mận là một trong những loại cây được ưa chuộng rộng rãi, có giá trị kinh tế khá. Ở Việt Nam, mận được phân bố chủ yếu trên vùng núi cao, đặc biệt là vùng núi phía Bắc. Vùng núi phía Bắc khu 4 cũ cũng trồng được mận song chỉ là các giống mận chua.
Ở miền Nam, Đà Lạt cũng trồng được mận nhưng năng suất, chất lượng không tốt. Có nhiều giống mận được trồng ở Việt Nam nhưng nhiều nhất là giống mận Tam hoa. Tình hình sản xuất mận ở một số tỉnh trong nước được thể hiện ở bảng 1. Các địa phương đã phát triển thành vùng mận chuyên canh như Sơn La (2.435,5ha), Lào Cai (733ha, trong đó huyện Bắc Hà có diện tích 514 ha), Cao Bằng (319,4 ha), Bắc Kạn (163ha).
Năm 2011, nước ta có khoảng 5 - 6 ngàn ha mận, sản lượng ước tính trên 15 ngàn tấn quả tươi. Tình hình sản xuất mận ở một số tỉnh trong nước năm 2011. Diện tích trồng mận (ha) Năng suất, sản lượng Tên tỉnh Diện tích Diện tích cho Năng suất Sản lượng trồng sản phẩm (tạ/ha) (tấn) Bắc Kạn 163,0 147,0 43,5 640,0 Cao Bằng 319,4 270,5 33,8 913,7 Lào Cai 733,0 661,0 42,1 2.323,0 Quảng Ninh 58,0 58,0 34,3 199,1 Nguồn [12], [13], [14], [15], [16], [17].3 Tình hình sản xuất cây ăn quả tại Ngân Sơn, Bắc Kạn. Ngân sơn có điều kiện thuận lợi để phát triển các loại cây ăn quả đặc biệt là các cây ăn quả ôn đới như hồng, mận, đào.