Đặt vấn đề Giảo cổ lam còn gọi là Sắp dạ, Phéc dạ, Dền toòng (tiếng Tày), Mang- đi-a (tiếng Mông), Cam trà vạn, Thất diệp đởm, Ngũ diệp sâm, Trƣờng sinh thảo hay Nhân sâm phƣơng nam. Đây là loại thảo dƣợc quý đã đƣợc phát hiện và sử dụng ở nƣớc ta. Cây giảo cổ lam là một loại dƣợc liệu quý có khả năng chống ô xy hóa tế bào, làm thuốc hạ cholesterol, thải độc trong cơ thể, chống viêm gan, chứng cao huyết áp, tim mạch, ho hen, viêm khí quản, đau đầu, mất ngủ, đau nửa đầu, đái tháo đƣờng. Giảo cổ lam kìm hãm sự tích tụ tiểu cầu, làm tan cục máu đông, chống huyết khối, tăng cƣờng lƣu thông máu lên não và kìm hãm sự phát triển của khối u.
Trong những năm gần đây, Giảo cổ lam đã đƣợc ngƣời dân thu hái để làm rau ăn, làm trà uống, đặc biệt Viện Dƣợc liệu Trung ƣơng và công ty Tuệ Linh đã chế biến Giảo cổ lam thành các sản phẩm hàng hóa nhƣ trà lọc, cao, thực phẩm chức năng có tác dụng tốt trong bảo vệ và nâng cao sức khỏe cho mọi ngƣời. Văn Chấn là một huyện miền núi, nằm ở phía Tây Nam tỉnh Yên Bái, có diện tích đất tự nhiên 20.758,5 ha, chiếm 17% diện tích toàn tỉnh. Địa hình huyện có nhiều núi cao và đƣợc chia chia thành 3 vùng lớn: Vùng trong (vùng Mƣờng Lò) vùng ngoài và vùng cao thƣợng huyện Văn Chấn nằm trong vùng khí hậu nhiệt đới gió mùa, nhiệt độ trung bình 20 – 30 0C, mùa đông rét đậm nhiệt độ xuống dƣới tới -2 đến -3oC. Tổng nhiệt độ cả năm đạt 7.100 oC, lƣợng mƣa đƣợc chia thành hai mùa rõ rệt, từ tháng 11 đến tháng 4 năm sau là mùa mƣa ít, từ tháng 4 đến tháng 10 hàng năm là mùa mƣa nhiều.
Lƣợng mƣa trung bình hàng năm từ 1200 đến 1600 mm. Số ngày mƣa trong n 2 năm 140 ngày. Độ ẩm bình quân từ 83 - 87%, thấp nhất là 50%. Thời gian chiếu sáng nhiều nhất từ tháng 5 đến tháng 9, ít nhất từ tháng 11 đến tháng 3 năm sau; lƣợng bức xạ thực tế đến đƣợc mặt đất bình quân cả năm đạt 45%, thích hợp phát triển các loại động thực vật á nhiệt đới, ôn đới và các loại cây lƣơng thực, thực phẩm, cây công nghiệp, lâm nghiệp và cây dƣợc liệu.
Huyện Văn Chấn đƣợc coi nhƣ là vùng “khởi tổ” phân bố của cây Giảo cổ lam trong tự nhiên của tỉnh Yên Bái. Giảo cổ lam mọc tự nhiên trong rừng, ở các vách núi đá nơi có độ ẩm cao và mát phân bố chủ yếu ở các xã Thƣợng Bằng La, Đồng Khê, Cát Thịnh. đƣợc ngƣời dân khai thác thu hái đem về phơi khô sử dụng hoặc bán ra thị trƣờng với giá từ 110. Thực tế cho thấy cây giảo cổ lam chƣa đƣợc ngƣời dân địa phƣơng quan tâm đƣa vào khai thác nhƣ là một cây trồng.
Việc khai thác nguồn giảo cổ lam trong rừng mà ít quan tâm bảo tồn, phát triển làm cho nguồn dƣợc liệu giảo cổ lam trong tự nhiên có nguy cơ cạn kiệt. Do vậy, để có cơ sở khoa học phát triển và nâng cao hiểu quả khai thác Giảo cổ lam thành cây hàng hóa, nâng cao thu nhập cho ngƣời dân, đồng thời bảo tồn cây dƣợc liệu quý đang ngày càng cạn kiệt trong tự nhiên Về công dụng và vai trò tác dụng của cây giảo cổ lam, những ngƣời sử dụng làm nƣớc uống lâu năm tại địa phƣơng cho biết: Uống nƣớc giảo cổ lam đun sôi tốt cho sức khỏe nhƣ tiêu hóa tốt, hạ huyết áp, giải rƣợu, ngủ ngon. Một ví dụ điển hình, tại UBND xã Cát Thịnh, hầu hết các cán bộ làm việc tại đây chủ yếu sử dụng nƣớc uống giảo cổ lam hàng ngày. Với điều kiện khí hậu nói trên và nhu cầu của ngƣời dân tại huyện Văn Chấn rất thích hợp với khả năng sinh trƣởng, phát triển, năng suất và thị trƣờng tiêu thụ cho cây giảo cổ lam.
n 3 Từ những lý do trên nên việc thực hiện đề tài: “Nghiên cứu đặc điểm hình thái và thời vụ trồng của cây giảo cổ lam” là hết sức cần thiết trong giai đoạn hiện nay. Mục tiêu nghiên cứu. - Xác định đƣợc đặc điểm hình thái của 2 loài Giảo cổ lam 5 lá chét và giảo cổ lam 7 lá chét thu thập mọc tự nhiên đƣợc trồng trong điều kiện vƣờn nông hộ tại huyện Văn Chấn – Yên Bái - Xác định đƣợc ảnh hƣởng của thời vụ trồng đến khả năng sống, sinh trƣởng của 2 loài Giảo cổ lam mọc tự nhiên trong điều kiện vƣờn nông hộ tại huyện Văn Chấn – Yên Bái 1. Mục đích nghiên cứu.
- Thông qua hình thái, nhận biết và phân biệt đƣợc 2 loài giảo cổ lam phổ biến làm dƣợc liệu hiện nay để thu thập đúng loài và xây dựng kĩ thuật canh tác. - Xác định đƣợc thời vụ trồng thích hợp đối với cây Giảo cổ lam trong điều kiện ruộng hoặc vƣờn hộ nhằm bảo tồn phát triển ra sản xuất, nâng cao hiệu quả kinh tế cho ngƣời sản xuất.Ý nghĩa trong học tập và nghiên cứu khoa học - Qua quá trin ̀ h sinh viên thƣ̣c hiê ̣n đề tài , sinh viên sẽ đƣơ ̣c củng cố và hê ̣ thố ng la ̣i toàn bô ̣ nhƣ̃ng kiế n thƣ́c đã ho ̣c, áp dụng vào thực tế tạo điều kiện cho sinh viên ho ̣c hỏi thêm kiế n thƣ́c cũng nhƣ kinh nghiê ̣m trong sản xuấ. t - Trên cơ sở ho ̣c đi đôi với hành, lý thuyết gắn liền với thực tiễn đã giúng cho sinh viên nâng cao đƣơ ̣c chuyên môn , nắ m đƣơ ̣c phƣơng pháp và tổ chƣ́ c tiế n hành nghiên cƣ́u ƣ́ngdụng các tiến bộ khoa học kỹ thuật vào sản xuất. - Đánh giá đƣơ ̣c chin ́ h xác đă ̣c điể m hiǹ h thái và thời vu ̣ trồ ng cây dƣơ ̣c liê ̣u giảo cổ lam 5 lá chét và giảo cổ lam 7 lá chét.
Ý nghĩa trong thực tiễn - Ý nghĩa khoa học Kết quả nghiên cứu đề tài bổ sung thêm tài liệu cho công tác nghiên cứu khoa học, tài liệu giảng dạy, tài liệu tham khảo cho giáo viên, sinh viên về cây giảo cổ lam -Ý nghĩa thực tiễn +Về kinh tế: Nhu cầu sử dụng các loại thảo dƣợc để chữa bệnh, nâng cao sức khỏe hiện nay ngày càng tăng. Quỹ đất trồng và nguồn lao động miền núi rất lớn, đây là cơ hội để ngƣời dân miền núi sản xuất cây Giảo cổ lam theo hƣớng hàng hóa, cải thiện và phát triển kinh tế hộ gia đình. Góp phần tìm ra thời vụ trồng thích hợp nhất với giống giảo cổ lam 5 lá và giảo cổ lam 7 lá đa ̣t năng xuấ t cao để áp d ụng vào sản xuất nhằm đáp ứng nhu cầ u sƣ̉ du ̣ng ta ̣i điạ phƣơng n 5 PHẦN 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2. Cơ sở khoa học 2.
Nguồn gốc và phân bố tự nhiên Trên thế giới, Giảo cổ lam đƣợc phát hiện ở độ cao 200 – 2000 m, trong các khu rừng thƣa và ẩm tại Ấn Độ, Trung Quốc, Nhật Bản, Indonexia, Tiều Tiên và một số nƣớc châu Á khác (Ngô Tuấ n Vinh, 2010) [11] Ở Việt Nam, năm 1997 Giáo sƣ Phạm Thanh Kỳ (Đại học dƣợc Hà Nội) đã phát hiện cây Giảo cổ lam trên núi Phan-xi-păng (Lào Cai) và đƣợc Giáo sƣ Vũ Văn Chuyên (Đại học dƣợc Hà Nội) xác định đúng là loại Gynostemma pentaphyllum Thunb. Trong đợt nghiên cứu, khảo sát nguồn dƣợc liệu ở các vùng núi cao phía Bắc, cán bộ thuộc Trung tâm nghiên cứu cây thuốc Tuệ Linh cùng với GS-TS Phạm Thanh Kỳ đã phát hiện một quần thể cây Giảo cổ lam mọc hoang dại với trữ lƣợng lớn tại vùng núi cao thuộc huyện Mèo Vạc – Hà Giang và huyện Bảo Lạc – Cao Bằng (http://www.vn/Nhomthuoc tru thap loi thuy/ Giao co lam) [17]. Việc phát hiện quần thể cây Giảo cổ lam tại vùng núi Cao Bằng và Hà Giang đã chứng tỏ sự đa dạng về nguồn tài nguyên cây thuốc ở các tỉnh miền núi nƣớc ta. Là cây ƣa ẩm và ánh sáng tán xạ, là cây ƣa bóng điển hình, vì vậy ánh sáng là yếu tố quan trọng đầu tiên cần đƣợc cân nhắc trong quá trình trồng trọt.
Cây giảo cổ lam có thể phát triển ở hầu hết các vùng khí hậu, nhƣng tốt nhất là ở các vùng khí hậu mát, ẩm, thích hợp ở vùng núi cao (từ 300 – 3.000m so mặt nƣớc biển). Khu phân bố tự nhiên có nhiệt độ bình quân là n 6 16,10C, nhiệt độ cao nhất là 28,80C, nhiệt độ thấp nhất là 3,60C. Tuy nhiên cây có thể chịu đƣợc nhiệt độ cao nhất là 39,70C, thấp nhất là -9,600C. Cây có thể sinh trƣởng, phát triển trên rất nhiều loại đất nhƣ đất cát, đất mùn, đất thịt.
Đất trồng cần thoát nƣớc tốt nhƣng phải giữ đƣợc ẩm, đất giàu dinh dƣỡng, đặc biệt là đạm. Đất có độ PH thích hợp 6,0 – 7,0. Phân loại Kết quả giám định loài Giảo cổ lam nằm trong hệ thống phân loại thực vật nhƣ sau: - Ngành hạt kín: Angiospermae - Lớp hai lá mầm: Dicotylenodae - Bộ thực vật: Bầu bí - Curcubitales - Họ thực vật: Bầu bí - Curcbitaceae - Loài Giảo cổ lam 5 lá: Gynostemma pentaphyllum (Thunb. - Loài Giảo cổ lam 7 lá: Gynostemma pubescens (Gagnep) C.
- Loài Giảo cổ lam 9 lá: Gynostemma sp. * Phân loại thảo dược trong họ Curcubitaceae: Họ Bầu bí (Curcubitaceae) là họ thực vật chứ một số loài đƣợc biết nhiều nhƣ bầu (Lagenaria siceraria), bí ngô ( chi Cucurbita), mƣớp( chi Luffa), dƣa hấu (Citrullus), dƣa vàng (Cucumis melo) và dƣa chuột (Cucumis sativus) Họ Bầu bí (Curcubitaceae) có tổng số gần 90 chi, trên dƣới 700 loài, trong đó có khoảng 50 loài có tác dụng chữa bệnh đƣợc sử dụng trong Đông y. Các loài thực vật trong họ Bầu bí có một số đặc điểm chính nhƣ thân có các tua cuốn, phần lớn lá có chia thùy, có lông tuyến. Hoa thật, cánh hoa màu vàng hay trắng.
Quả dạng bầu bí (Viê ̣n dƣơ ̣c liê ̣u, 2010) [13]. Đặc điểm thực vật Giảo cổ lam là cây sống lâu năm, dạng cây leo, thân mảnh, leo bằng tua cuốn. Giảo cổ lam thƣờng có tua cuốn xoăn, mảnh, nằm cạnh cuống lá. Lá thƣờng có hình bầu dục, mép răng cƣa.
Cây có hoa nhỏ, màu vàng nhạt, hoa đơn tính khác gốc. Thời gian ra hoa thƣờng từ tháng 6 - 8, thời gian ra quả vào tháng 9 - 10, thu hoạch vào tháng 11 - 12 hàng. Quả mọng, khi chín chuyển sang màu đen, quả có thể mang 1, 2 hoặc 3 hạt.4 Giá trị làm thuốc Bộ phận sử dụng: Phần trên mặt đất.