Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu
Phẩm màu thực phẩm là nhóm phụ gia có vai trò quan trọng trong việc hoàn thiện chỉ tiêu cảm quan, kích thích vị giác và nâng cao tính thẩm mỹ của món ăn. Trong bối cảnh công nghiệp thực phẩm hiện đại, việc lạm dụng phẩm màu tổng hợp hóa học ngoài danh mục cho phép đang tiềm ẩn nhiều nguy cơ gây ngộ độc cấp tính, dị ứng và tích lũy độc tố dẫn tới các bệnh lý mạn tính nguy hiểm. Đồng thời, phần lớn các chất màu tự nhiên được cấp phép sử dụng tại Việt Nam vẫn phải phụ thuộc vào nguồn nhập khẩu với chi phí cao. Trước thực trạng đó, việc khai thác tri thức bản địa của đồng bào các dân tộc thiểu số vùng cao trong việc ứng dụng thực vật tự nhiên để nhuộm màu thực phẩm được xem là hướng tiếp cận có giá trị khoa học và thực tiễn lớn.
Huyện Mường Khương, tỉnh Lào Cai là địa bàn sinh sống lâu đời của nhiều dân tộc thiểu số (như Nùng, H'Mông, Dao, Tày...), nơi lưu giữ kho tàng kinh nghiệm dân gian phong phú về việc sử dụng các loài cây cỏ tự nhiên để chế biến các món ăn truyền thống như xôi ngũ sắc, bánh chưng đen, bánh gai. Tuy nhiên, nguồn tài nguyên cây nhuộm màu thực phẩm và tri thức bản địa tại đây đang đứng trước nguy cơ xói mòn, suy giảm do áp lực khai thác thiếu kiểm soát và sự biến đổi trong tập quán sinh hoạt.
Khóa luận tốt nghiệp "Nghiên cứu đặc điểm hình thái, sinh thái và sử dụng cây làm phẩm màu thực phẩm tại huyện Mường Khương - tỉnh Lào Cai" do sinh viên Trần Văn Trung thực hiện (ngành Lâm nghiệp, Trường Đại học Nông Lâm – Đại học Thái Nguyên, năm 2015) được triển khai nhằm giải quyết các mục tiêu cụ thể:
- Xác định đặc điểm sinh thái học của những loài cây sử dụng làm phẩm màu thực phẩm ở 3 xã trong khu vực nghiên cứu.
- Xác định giá trị sử dụng và vùng phân bố của các loài cây làm nhuộm màu thực phẩm.
- Đề xuất biện pháp bảo tồn các loài cây nhuộm màu thực phẩm tại huyện Mường Khương, tỉnh Lào Cai.
Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của đề tài được xác lập rõ ràng:
- Đối tượng nghiên cứu: Thành phần các loài thực vật cho chất màu thực phẩm tự nhiên, đặc điểm hình thái, sinh thái, vùng phân bố và kinh nghiệm sử dụng của người dân địa phương.
- Phạm vi không gian: Thực hiện tại 3 địa bàn đại diện của huyện Mường Khương, tỉnh Lào Cai gồm thị trấn Mường Khương, xã Thanh Bình và xã Lùng Vai (mỗi xã/thị trấn chọn 1 thôn điển hình còn lưu giữ tập quán truyền thống).
- Phạm vi thời gian: Quá trình điều tra thực địa và thu thập số liệu được tiến hành từ ngày 18/8/2014 đến ngày 30/11/2014.
Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu
Khung lý thuyết và tài liệu tham chiếu
Khóa luận tiếp cận vấn đề dựa trên các nguyên lý của phân loại thực vật học, sinh thái học rừng và thực vật dân tộc học (Ethnobotany). Tác giả vận dụng các tiêu chuẩn y tế quốc tế và quy định an toàn vệ sinh thực phẩm đối với phụ gia nhuộm màu tự nhiên: chất màu phải tạo màu sắc đặc trưng theo mục đích chế biến, không mang độc tính (cấp tính, bán cấp và trường diễn), không gây mầm bệnh và không làm thay đổi mùi vị đặc trưng của thực phẩm. Đồng thời, văn bản hệ thống hóa các tài liệu về giá trị hoạt tính sinh học đi kèm trong phẩm màu thực vật (vitamin, axit hữu cơ, glycozit, chất thơm, nguyên tố vi lượng).
Trong phần tổng quan, tác giả viện dẫn các cơ sở dữ liệu và công trình nghiên cứu tiêu biểu:
- Các báo cáo quốc tế về suy thoái và bảo tồn nguồn gen của FAO (1996), IUCN (2003), Hiệp hội các Vườn thực vật quốc tế (BGCI), Viện Tài nguyên Di truyền thực vật quốc tế (IPGRI).
- Các công trình phân loại và điều tra cây nhuộm màu tại Việt Nam: nghiên cứu của Lưu Đàm Cư và Trần Minh Hợi (1995) ghi nhận trên 200 loài cây cho chất màu thuộc 57 chi, 28 họ; Lưu Đàm Cư và cs (2003) xác định 114 loài cây nhuộm màu thực phẩm; các công trình chiết tách hoạt chất màu từ nghệ, mật mông hoa, lá diễn, hạt dành dành của Nguyễn Thị Thuận (1995), Phạm Đình Tỵ (2001), Nguyễn Thị Phương Thảo (2003), Giang Thị Sơn và cs (2001).
- Tài liệu định danh thực vật chuẩn hóa: Cẩm nang tra cứu và nhận biết các họ thực vật hạt kín ở Việt Nam, Cây cỏ Việt Nam (Phạm Hoàng Hộ), Danh lục các loài thực vật Việt Nam.
Phương pháp nghiên cứu
Khóa luận sử dụng phương pháp tiếp cận hệ thống, xem cây nhuộm màu thực phẩm là một bộ phận hợp thành của hệ sinh thái rừng nhiệt đới gió mùa kết hợp với các phương pháp cụ thể:
- Phương pháp điều tra xã hội học và tri thức bản địa (PRA):
- Áp dụng kỹ thuật đánh giá nhanh nông thôn có sự tham gia (PRA), kết hợp phỏng vấn sâu cá nhân bằng bảng hỏi có cấu trúc và thảo luận nhóm tập trung.
- Cơ cấu mẫu: Chọn có chủ định 3 điểm nghiên cứu đại diện (thị trấn Mường Khương, xã Thanh Bình, xã Lùng Vai). Tại mỗi xã chọn 1 thôn điển hình; ở mỗi thôn chọn 10 hộ gia đình am hiểu tri thức bản địa để điều tra theo phiếu câu hỏi và tham gia thảo luận nhóm nhằm khai thác kinh nghiệm thu hái, chế biến và sử dụng cây màu.
- Phương pháp nghiên cứu thực vật học và thu thập tiêu bản:
- Thu thập mẫu tiêu bản ngoài thực địa theo kích thước tiêu chuẩn (41 x 29 cm). Đối với cây gỗ lớn, thu từ 3–5 mẫu trên cùng một cây; đối với cây thảo, thu 3–5 cá thể sống gần nhau để phục vụ đối chiếu.
- Ghi chép tức thời tại hiện trường các đặc điểm hình thái không lưu giữ được trên mẫu khô (màu hoa, quả chín, màu nhựa, mủ, mùi vị), vị trí địa lý, sinh cảnh và chụp ảnh minh họa.
- Định danh loài bằng phương pháp so sánh hình thái học, phân tích mẫu vật và tra cứu khóa phân loại thực vật.
- Phương pháp xử lý số liệu: Mã hóa thông tin định tính và định lượng, tổng hợp dữ liệu danh lục, lập bảng biểu thống kê bằng phần mềm Microsoft Excel.
Nội dung chính theo từng phần và chương
Phần 1. Mở đầu
Trình bày tính cấp thiết của đề tài trong việc nghiên cứu bảo tồn nguồn tài nguyên cây nhuộm màu thực phẩm bản địa; làm rõ 3 mục tiêu nghiên cứu cụ thể; khẳng định ý nghĩa khoa học trong việc bổ sung dữ liệu nguồn gen thực vật và ý nghĩa thực tiễn trong phát triển kinh tế - xã hội, bảo tồn văn hóa ẩm thực các dân tộc tại Lào Cai.
Phần 2. Tổng quan các vấn đề nghiên cứu
- Cơ sở khoa học: Phân tích định nghĩa, vai trò của chất nhuộm màu tự nhiên và các yêu cầu kỹ thuật, tiêu chuẩn an toàn đối với phụ gia thực phẩm.
- Tình hình nghiên cứu trên thế giới: Khái quát các xu hướng chiết tách màu tự nhiên từ thực vật, bán tổng hợp chất màu hữu cơ, ứng dụng nuôi cấy mô tế bào và công nghệ lên men vi sinh vật (Aspergillus, Pseudomonas, Trichoderma); các dẫn chứng về khai thác thương mại như bột màu Cutch từ Acacia catechu và Annatto từ Bixa orellana.
- Tình hình nghiên cứu tại Việt Nam: Tổng kết hiện trạng nghiên cứu đa dạng sinh học thực vật, các chương trình bảo tồn nội vi (in situ), ngoại vi (ex situ) và thực trạng phụ thuộc nguồn phẩm màu nhập khẩu của ngành công nghiệp chế biến trong nước.
- Điều kiện tự nhiên - kinh tế - xã hội khu vực nghiên cứu: Tổng quan vị trí địa lý, địa hình, diện tích đất đai, cơ cấu dân tộc và hiện trạng sản xuất nông - lâm nghiệp tại 3 địa bàn nghiên cứu:
- Thị trấn Mường Khương: Diện tích 3.565 ha, dân số 8.207 người (14 dân tộc, trong đó người Nùng chiếm 31%); duy trì khoanh nuôi 1.069,8 ha rừng.
- Xã Thanh Bình: Xã vùng cao nội địa, diện tích 3.915 ha; kinh tế chủ yếu là trồng ngô, lúa, đậu tương và 214,5 ha chè.
- Xã Lùng Vai: Xã vùng thấp biên giới, diện tích 5.904,5 ha, 21 thôn bản với 12 dân tộc; phát triển 840 ha chè tập trung và diện tích rừng lâm nghiệp lớn dọc Quốc lộ 4D.
Phần 3. Đối tượng, nội dung, phương pháp nghiên cứu
Xác định cụ thể đối tượng nghiên cứu là các loài cây nhuộm màu thực phẩm; địa bàn và thời gian nghiên cứu (tháng 8–11/2014); chi tiết hóa 5 nội dung nghiên cứu chính cùng hệ thống phương pháp luận tiếp cận hệ thống, quy trình điều tra PRA nông thôn, kỹ thuật thu mẫu tiêu bản thực vật và phương pháp phân tích số liệu trên Excel.
Phần 4. Kết quả nghiên cứu
Đây là nội dung trọng tâm của khóa luận, bao gồm các kết quả điều tra thực nghiệm và phân tích chuyên sâu:
1. Danh lục các loài cây nhuộm màu thực phẩm
Qua điều tra thực địa và phỏng vấn người dân tại 3 xã/thị trấn, đề tài đã lập danh lục gồm 19 loài cây nhuộm màu thực phẩm thuộc 16 chi và 13 họ thực vật hạt kín.
| STT |
Tên phổ thông |
Tên địa phương |
Tên khoa học |
Họ thực vật |
| 1 |
Cây Muối |
Tùng pha |
Rhus chinensis Muell |
Anacardiaceae (Đào lộn hột) |
| 2 |
Gai |
Gai làm bánh |
Boehmeria nivea (L.) Gaudich |
Urticaceae (Gai) / Tiliaceae |
| 3 |
Sau sau |
Sau mạy, Mạy sau |
Liquidambar formosana Hance |
Altingiaceae (Tô hạp) |
| 4 |
Ngải cứu |
Nhả ngại |
Artemisia vulgaris L. |
Asteraceae (Cúc) |
| 5 |
Gấc |
Mác khẩu |
Momordica cochinchinensis (Lour.) Spreng. |
Cucurbitaceae / Asteraceae |
| 6 |
Mồng tơi |
Mác Păng |
Basella rubra Lin |
Basellaceae (Mồng tơi) |
| 7 |
Mật mông hoa |
Hoa trắng |
Buddleia officinalis Maxim. |
Buddlejaceae (Mật mông hoa) |
| 8 |
Núc nác |
So đo thuyền, Nòng hoàng bá |
Oroxylum indicum (L.) Vent |
Bignoniaceae (Chùm ớt) |
| 9 |
Trám đen |
Mác bây |
Canarium tramdeum Dai & Yakovl. |
Burseraceae (Trám) |
| 10 |
Nhót |
Bâư mác lót |
Elaeagnus latifolia L. |
Elaeagnaceae (Nhót) |
| 11 |
Lá nến |
Tùng ngong, Hu soi |
Macaranga denticulata Blume |
Euphorbiaceae (Thầu dầu) |
| 12 |
Cẩm vàng |
Chẳm hiên |
Peristrophe bivalvis (L.) Merr. |
Acanthaceae (Ô rô) |
| 13 |
Cẩm đỏ |
Chẳm thủ |
Peristrophe bivalvis (L.) Merr. |
Acanthaceae (Ô rô) |
| 14 |
Cẩm tím |
Chẳm lai, Chẳm khẩu |
Peristrophe bivalvis (L.) Merr. |
Acanthaceae (Ô rô) |
| 15 |
Dứa thơm |
Đúng đáo |
Pandanus amaryllifolius Roxb. |
Pandanaceae (Dứa dại) |
| 16 |
Giềng |
Thung kiang |
Alpinia officinarum Hance |
Zingiberaceae (Gừng) |
| 17 |
Nghệ đen |
Nga truật, Nghệ đăm |
Curcuma zedoaria Roscoe / C. aeruginosa |
Zingiberaceae (Gừng) |
| 18 |
Nghệ vàng |
Kiong |
Curcuma longa L. |
Zingiberaceae (Gừng) |
| 19 |
Gừng |
Gừng |
Zingiber officinale (Willd.) Roscoe |
Zingiberaceae (Gừng) |
Thống kê theo nhóm màu sắc tạo ra:
- Nhóm cho màu đen (8 loài): Muối, Lá nến, Gai, Nhót, Nghệ đen, Trám đen, Sau sau, Núc nác.
- Nhóm cho màu xanh (4 loài): Dứa thơm, Ngải cứu, Giềng, Gừng.
- Nhóm cho màu vàng (3 loài): Cẩm vàng, Mật mông hoa, Nghệ vàng.
- Nhóm cho màu đỏ (2 loài): Cẩm đỏ, Gấc.
- Nhóm cho màu tím (2 loài): Cẩm tím, Mồng tơi (hoặc quả Trám chín).
2. Đặc điểm hình thái, sinh thái và kinh nghiệm chế biến của các loài tiêu biểu
Tác giả mô tả chi tiết hình thái thực vật học, sinh cảnh phân bố, mùa hoa quả và quy trình xử lý nguyên liệu dân gian:
- Cây Muối (Rhus chinensis): Cây gỗ nhỏ cao 5–10 m. Vỏ thân bóc ra, đốt thành than, giã mịn rồi trộn với gạo nếp đã ngâm khoảng 5–10 phút để gói bánh chưng màu đen. Rễ và lá còn dùng làm thuốc giải độc, trị lở ngứa.
- Lá nến (Macaranga denticulata): Cây gỗ nhỏ cao 8–12 m, ưa sáng ven rừng. Thân cây bóc sạch vỏ, phơi khô, đốt thành than mịn rồi trộn gạo nếp 7–10 phút để gói bánh chưng màu nâu đen.
- Cây Gai (Boehmeria nivea): Cây thảo sống nhiều năm cao 1,5–2 m. Lá phơi khô, rửa sạch, ninh nhừ, giã nát vắt ráo nước, rang khô rồi trộn cùng bột nếp làm bánh gai màu xanh đen hoặc đen.
- Cây Nhót (Elaeagnus latifolia): Cây bụi trườn có gai. Lá rửa sạch, giã cùng tro rơm nếp, đun sôi lọc lấy nước ngâm gạo để làm bánh chưng đen.
- Trám đen (Canarium tramdeum): Cây gỗ lớn cao 25–30 m. Quả chín om trong nước nóng, bóc vỏ lụa, bỏ hạt, dùng thịt quả trộn trực tiếp với xôi nếp tạo màu đen tím.
- Sau sau (Liquidambar formosana): Cây gỗ lớn cao 20–35 m. Hái lá non, lá bánh tẻ và vỏ giã nhỏ, đun sôi lọc lấy nước ngâm gạo nếp từ 5–6 giờ rồi đồ xôi màu đen.
- Núc nác (Oroxylum indicum): Cây gỗ cao 8–15 m. Thân cây róc vỏ, đốt lấy than mịn trộn gạo nếp 10–20 phút để gói bánh chưng màu nâu đen.
- Cây Cẩm (Peristrophe bivalvis): Cây thảo cao 30–60 cm, ưa ẩm và ưa bóng. Hái thân và lá non đun sôi hoặc sao qua rồi lọc lấy nước, ngâm gạo nếp 4–6 giờ để đồ xôi (tùy giống/loài Cẩm cho ra xôi màu đỏ, tím hoặc vàng).
3. Phân tích đặc điểm sử dụng và so sánh vùng miền
- Tổng hợp dạng sống của 19 loài: Cây gỗ chiếm tỷ lệ cao nhất (Lá nến, Trám đen, Sau sau, Núc nác, Muối), tiếp đến là nhóm cây thảo (Cẩm, Nghệ, Gừng, Gai, Dứa thơm) và cây bụi trườn (Nhót).
- Bộ phận sử dụng: Lá và thân non là bộ phận được khai thác nhiều nhất, tiếp theo là thân gỗ (đốt than), rễ củ (Nghệ, Gừng, Giềng) và quả/hạt (Trám đen, Gấc, Mồng tơi).
- So sánh với dữ liệu tại tỉnh Yên Bái và Thái Nguyên để thấy sự tương đồng và nét khác biệt trong kinh nghiệm chọn loài và kỹ thuật xử lý màu của các cộng đồng dân tộc thiểu số tại huyện Mường Khương.
4. Đề xuất biện pháp phát triển cây nhuộm màu thực phẩm
Đề tài đề xuất các giải pháp bảo tồn và phát triển:
- Đẩy mạnh công tác bảo tồn nội vi (in situ) thông qua việc hỗ trợ người dân nhân giống trồng thử nghiệm tại vườn hộ gia đình (on-farm conservation) các loài cây thảo có giá trị như các giống Cẩm, Nghệ đen, Dứa thơm.
- Khoanh nuôi bảo vệ rừng tự nhiên và bảo tồn ngoại vi (ex situ) các loài cây thân gỗ lớn bản địa quý (Trám đen, Sau sau, Muối, Núc nác).
- Kết hợp tri thức bản địa với nghiên cứu công nghệ sinh học nhằm chuẩn hóa quy trình chiết tách phẩm màu quy mô bán công nghiệp, tạo chuỗi giá trị hàng hóa gắn với phát triển du lịch và ẩm thực đặc sản địa phương.
Kết quả và đóng góp nghiên cứu
Kết quả chính
- Xác định và lập danh mục hoàn chỉnh 19 loài thực vật nhuộm màu thực phẩm thuộc 16 chi và 13 họ thực vật tại huyện Mường Khương, tỉnh Lào Cai.
- Phân nhóm thành công các loài thực vật theo 5 gam màu cơ bản trong ẩm thực truyền thống (8 loài màu đen, 4 loài màu xanh, 3 loài màu vàng, 2 loài màu đỏ, 2 loài màu tím).
- Ghi nhận chi tiết quy trình kỹ thuật chế biến truyền thống của đồng bào bản địa đối với từng loài (phương pháp đốt thân cây lấy than mịn để tạo màu đen cho bánh chưng; phương pháp trích ly dịch lá Sau sau, lá Cẩm, lá Nhót để ngâm nếp đồ xôi ngũ sắc).
Giải pháp và kiến nghị
- Kiến nghị các cấp chính quyền và cơ quan lâm nghiệp địa phương đưa các loài cây nhuộm màu thực phẩm bản địa vào danh mục cây lâm sản ngoài gỗ ưu tiên bảo tồn và phát triển.
- Xây dựng mô hình trồng trọt kết hợp nông lâm nghiệp tại vườn đồi, trang trại nhằm cung cấp nguyên liệu bền vững, hạn chế việc khai thác hủy diệt từ tự nhiên.
- Đề xuất các viện, trường đại học tiếp tục đầu tư nghiên cứu chiết tách hoạt chất màu và thử nghiệm công nghệ bảo quản dịch màu thực vật.
Đóng góp của đề tài
- Khóa luận đã bổ sung dẫn liệu khoa học thực địa về tập đoàn cây nhuộm màu thực phẩm tại vùng núi phía Bắc Việt Nam, làm giàu cơ sở dữ liệu về thực vật học dân tộc.
- Cung cấp nguồn thông tin kiểm chứng về nguồn gen thực vật tiềm năng cho các nghiên cứu tiếp theo thuộc lĩnh vực công nghệ sinh học và công nghiệp chế biến thực phẩm tự nhiên.
Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp
Hạn chế của khóa luận
- Phạm vi không gian và thời gian: Nghiên cứu mới chỉ tiến hành điều tra tại 3 xã/thị trấn thuộc huyện Mường Khương trong khoảng thời gian từ tháng 8 đến tháng 11 năm 2014, chưa bao quát toàn bộ các tiểu vùng sinh thái khác của huyện và tỉnh Lào Cai.
- Điều kiện thu mẫu thực vật: Do thời gian điều tra thực địa giới hạn, một số loài thu thập tiêu bản chưa đúng vào mùa nở hoa hoặc kết quả đầy đủ, gây khó khăn nhất định cho công tác giám định hình thái phân loại chuyên sâu.
- Nội dung nghiên cứu: Đề tài chủ yếu dừng lại ở mức độ điều tra thực vật học dân tộc, phân loại hình thái và mô tả kinh nghiệm sử dụng dân gian; chưa tiến hành các phân tích hóa học định lượng thành phần hoạt chất màu, kiểm nghiệm độ bền màu hoặc đánh giá độc tính học trong phòng thí nghiệm.
Hướng nghiên cứu tiếp
- Mở rộng phạm vi điều tra thực địa trên toàn địa bàn tỉnh Lào Cai và các tỉnh lân cận vùng Tây Bắc để bổ sung đầy đủ danh lục cây nhuộm màu thực phẩm.
- Nghiên cứu thành phần hóa thực vật, quy trình công nghệ chiết tách, cô đặc và tinh sạch các sắc tố tự nhiên từ các loài cây có tiềm năng cao (như các loài Cẩm, Sau sau, Trám đen).
- Triển khai các nghiên cứu nhân giống (hữu tính và vô tính), đánh giá khả năng di thực và xây dựng quy trình canh tác bền vững các loài cây màu trong mô hình nông lâm kết hợp.
Giá trị tham khảo
Bản khóa luận là tài liệu tham khảo có giá trị chuyên môn cao cho nhiều nhóm đối tượng:
- Sinh viên và học viên ngành Lâm nghiệp, Thực vật học, Dân tộc học: Cung cấp phương pháp luận chuẩn xác trong việc kết hợp công cụ đánh giá nông thôn có sự tham gia (PRA) với kỹ thuật thu hái tiêu bản thực vật học ngoài thực địa.
- Cán bộ nghiên cứu công nghệ thực phẩm và dược liệu: Cung cấp thông tin mô tả chi tiết về nguồn gốc sinh học, bộ phận sử dụng và phương thức chiết xuất dân gian của 19 loài thực vật, làm tiền đề cho việc sàng lọc hoạt chất màu tự nhiên an toàn.
- Cơ quan quản lý nông lâm nghiệp và chính quyền địa phương: Cung cấp cơ sở dữ liệu thực tiễn về cơ cấu loài bản địa để xây dựng kế hoạch khoanh nuôi bảo vệ rừng, quy hoạch vùng trồng lâm sản ngoài gỗ và bảo tồn tri thức truyền thống của các dân tộc thiểu số vùng cao.
Câu hỏi thường gặp
1. Khóa luận ghi nhận bao nhiêu loài cây làm phẩm màu thực phẩm tại huyện Mường Khương?
Khóa luận đã thống kê và lập danh lục được 19 loài cây nhuộm màu thực phẩm thuộc 16 chi và 13 họ thực vật hạt kín tại 3 địa bàn nghiên cứu của huyện Mường Khương.
2. Những loài cây nào được người dân địa phương sử dụng để tạo màu đen cho bánh chưng và xôi?
Người dân sử dụng 8 loài thực vật để tạo màu đen/nâu đen: cây Muối (Rhus chinensis), cây Lá nến (Macaranga denticulata), cây Núc nác (Oroxylum indicum) bằng phương pháp bóc vỏ, đốt thân lấy than giã mịn; cây Sau sau (Liquidambar formosana), cây Nhót (Elaeagnus latifolia), cây Gai (Boehmeria nivea), cây Nghệ đen (Curcuma zedoaria) bằng phương pháp giã/sắc dịch lá hoặc củ; và cây Trám đen (Canarium tramdeum) lấy thịt quả om chín trộn xôi.
3. Phương pháp PRA trong khóa luận được triển khai với quy mô mẫu điều tra như thế nào?
Phương pháp PRA được triển khai tại 3 xã/thị trấn (thị trấn Mường Khương, xã Thanh Bình, xã Lùng Vai). Tại mỗi địa bàn chọn 1 thôn điển hình, mỗi thôn chọn 10 hộ gia đình am hiểu tri thức bản địa để thực hiện điều tra theo bảng câu hỏi và tham gia thảo luận nhóm trực tiếp.
4. Cây Cẩm (Peristrophe bivalvis) được người dân Mường Khương thu hái và chế biến như thế nào?
Người dân thu hái cành non và lá của cây Cẩm, đem rửa sạch rồi đun sôi hoặc sao lên, lọc lấy nước để nguội. Nước dịch này được dùng ngâm gạo nếp từ 4 đến 6 giờ trước khi đem đồ xôi để tạo ra các màu vàng, đỏ hoặc tím tùy theo giống Cẩm.
Kết luận
Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Trần Văn Trung đã khảo sát và hệ thống hóa thành công danh lục 19 loài cây nhuộm màu thực phẩm thuộc 13 họ thực vật tại huyện Mường Khương, tỉnh Lào Cai. Công trình không chỉ mô tả chi tiết đặc điểm hình thái, sinh thái và vùng phân bố của từng loài mà còn ghi chép tỉ mỉ kinh nghiệm chế biến truyền thống của đồng bào các dân tộc địa phương. Kết quả nghiên cứu là tài liệu khoa học có ý nghĩa thiết thực, đặt nền móng cho các giải pháp bảo tồn nguồn gen lâm sản ngoài gỗ gắn liền với việc duy trì tri thức bản địa và định hướng phát triển phẩm màu thực phẩm tự nhiên bền vững.
