Luận văn thạc sĩ nghiên cứu đặc điểm hình thái sinh thái và sử dụng cây làm phẩm màu thực phẩm tại huyện mường khương tỉnh lào cai

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu đặc điểm hình thái, sinh thái và ứng dụng cây làm phẩm màu thực phẩm tại huyện Mường Khương, tỉnh Lào Cai.

• Tác giả: Trần Văn Trung
• Người hướng dẫn: ThS. La Thu Phương
• Trường học: Đại học Nông Lâm - Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Lâm Nghiệp
• Đề tài: Nghiên cứu đặc điểm hình thái, sinh thái và sử dụng cây làm phẩm màu thực phẩm tại huyện Mường Khương tỉnh Lào Cai
• Loại tài liệu: Khóa luận tốt nghiệp đại học
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC HÌNH
• DANH MỤC CÁC CỤM, TỪ VIẾT TẮT
• 1. PHẦN 1: MỞ ĐẦU
• 1.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.2. Ý nghĩa của đề tài
• 1.2.1. Trong học tập và nghiên cứu khoa học
• 1.2.2. Trong thực tiễn sản xuất
• 2. PHẦN 2: TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 2.1. Cơ sở khoa học
• 2.2. Khái niệm về chất nhuộm màu
• 2.3. Ý nghĩa chất màu nhuộm
• 2.4. Những nghiên cứu trên thế giới và Việt Nam
• 2.4.1. Trên thế giới
• 2.4.2. Nghiên cứu ở Việt Nam
• 2.5. Tổng quan điều kiện tự nhiên - kinh tế - xã hội của khu vực nghiên cứu
• 2.5.1. Khái quát điều kiện tự nhiên - kinh tế - xã hội ở thị trấn Mường Khương, huyện Mường Khương, tỉnh Lào Cai
• 2.5.2. Khái quát điều kiện tự nhiên - kinh tế - xã hội ở xã Thanh Bình, huyện Mường Khương, tỉnh Lào Cai
• 2.5.3. Khái quát điều kiện tự nhiên - kinh tế - xã hội ở xã Lùng Vai, huyện Mường Khương, tỉnh Lào Cai
• 3. ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG, PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 3.1.1. Đối tượng nghiên cứu
• 3.1.2. Phạm vi nghiên cứu
• 3.2. Địa điểm và thời gian
• 3.2.1. Địa điểm tiến hành nghiên cứu
• 3.2.2. Thời gian tiến hành nghiên cứu
• 3.3. Nội dung nghiên cứu
• 3.4. Phương pháp nghiên cứu
• 3.4.1. Phương pháp luận, phương pháp thu thập thông tin
• 3.4.2. Phương pháp xử lý thông tin
• 4. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 4.1. Danh lục các loài cây nhuộm màu thực phẩm tại khu vực nghiên cứu
• 4.2. Đặc điểm hình thái, sinh thái và công dụng của các loài cây nhuộm màu thực phẩm
• 4.2.1. Muối - Rhus chinensis Muell.
• 4.2.2. Lá nến - Macaranga denticulate
• 4.2.3. Gai - Boehmeria nivea (L.)
• 4.2.4. Cây Nhót - Elaeagnus latifolia L.
• 4.2.5. Nghệ đen – Curcuma zedoaria Rosecoe
• 4.2.6. Trám đen - Canarium
• 4.2.7. Sau sau - Liquidambar formosana Hance
• 4.2.8. Lúc lác - Oroxylum indicum (L.) Vent.
• 4.2.9. Cẩm - Peristrophe bivalvis (L.)
• 4.2.10. Gấc - Momordica cochinchinensis (Lour.)
• 4.2.11. Mồng tơi - Basella rubra Lin.
• 4.2.12. Nghệ vàng - Curcuma longa L.
• 4.2.13. Mật mông hoa - Buddleia officinalis Maxim.
• 4.2.14. Gừng - Zingiber officinale (Willd.)
• 4.2.15. Dứa thơm - Pandanus amaryllifolius Roxb.
• 4.2.16. Ngải cứu - Artemisia vulgris L.
• 4.2.17. Giềng - Alpinia officinarum Hance
• 4.3. Đặc điểm về sử dụng các loài cây nhuộm màu thực phẩm
• 4.4. Các loài cây được sử dụng làm cây nhuộm màu thực phẩm ở huyện Mường Khương
• 4.5. Đặc điểm dạng sống, kinh nghiệm sử dụng các loài cây nhuộm màu thực phẩm ở 3 xã của huyện Mường Khương
• 4.6. So sánh tình hình sử dụng các loài cây nhuộm màu thực phẩm tại khu vực nghiên cứu với các tỉnh Yên Bái, Thái Nguyên
• 4.7. Đề xuất biện pháp phát triển cây nhuộm màu thực phẩm
• 5. KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Nghiên cứu đặc điểm hình thái và sinh thái

Nghiên cứu tập trung vào việc xác định đặc điểm hình thái và đặc điểm sinh thái của các loài cây làm phẩm màu thực phẩm tại Mường Khương, Lào Cai. Các loài cây được khảo sát bao gồm Rhus chinensis, Macaranga denticulate, và Curcuma zedoaria. Nghiên cứu đã chỉ ra rằng các loài này có khả năng thích nghi cao với điều kiện khí hậu và thổ nhưỡng địa phương. Đa dạng sinh học của khu vực cũng được ghi nhận, với nhiều loài cây bản địa có giá trị kinh tế và văn hóa.

1.1. Đặc điểm hình thái

Các loài cây được nghiên cứu có đặc điểm hình thái đa dạng, từ cây thân gỗ đến cây thân thảo. Ví dụ, Rhus chinensis là cây thân gỗ nhỏ, trong khi Curcuma zedoaria thuộc nhóm cây thân thảo. Các bộ phận được sử dụng làm phẩm màu bao gồm lá, thân, rễ và quả. Nghiên cứu cũng ghi nhận sự khác biệt về màu sắc và cấu trúc của các bộ phận này giữa các loài.

1.2. Đặc điểm sinh thái

Các loài cây làm phẩm màu thực phẩm thường phân bố ở các khu vực có độ cao từ 500-1000m, với điều kiện khí hậu mát mẻ và đất giàu dinh dưỡng. Sinh thái học của các loài này cho thấy chúng có khả năng chịu hạn và chống chịu sâu bệnh tốt. Nghiên cứu cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của việc bảo tồn tài nguyên thực vật để duy trì đa dạng sinh học.

II. Ứng dụng cây làm phẩm màu thực phẩm

Nghiên cứu đã khám phá các ứng dụng thực tiễn của các loài cây làm phẩm màu thực phẩm trong nông nghiệp bền vững và thực phẩm sạch. Các loài cây như Gấc (Momordica cochinchinensis) và Nghệ vàng (Curcuma longa) được sử dụng rộng rãi trong chế biến thực phẩm truyền thống. Nghiên cứu cũng đề xuất các biện pháp phát triển và bảo tồn các loài cây này để đáp ứng nhu cầu thị trường.

2.1. Ứng dụng trong thực phẩm

Các loài cây làm phẩm màu thực phẩm được sử dụng để tạo màu tự nhiên cho các món ăn truyền thống. Ví dụ, Gấc được dùng để tạo màu đỏ cam, trong khi Nghệ vàng tạo màu vàng. Nghiên cứu chỉ ra rằng các phẩm màu tự nhiên này không chỉ an toàn mà còn có giá trị dinh dưỡng cao, chứa các vitamin và chất chống oxy hóa.

2.2. Phát triển địa phương

Nghiên cứu đề xuất các biện pháp phát triển địa phương thông qua việc trồng và khai thác bền vững các loài cây làm phẩm màu. Điều này không chỉ góp phần xóa đói giảm nghèo mà còn thúc đẩy nông nghiệp bền vững. Các chính sách hỗ trợ từ chính quyền địa phương cũng được đề cập để bảo tồn và phát triển nguồn tài nguyên này.

III. Giá trị và thực tiễn của nghiên cứu

Nghiên cứu mang lại giá trị khoa học và thực tiễn cao, đặc biệt trong việc bảo tồn đa dạng sinh học và phát triển thực phẩm sạch. Kết quả nghiên cứu có thể ứng dụng trong việc sản xuất phẩm màu tự nhiên ở quy mô công nghiệp, góp phần giảm thiểu sự phụ thuộc vào phẩm màu tổng hợp. Nghiên cứu cũng là cơ sở cho các dự án bảo tồn và phát triển tài nguyên thực vật tại Mường Khương, Lào Cai.

3.1. Giá trị khoa học

Nghiên cứu cung cấp dữ liệu chi tiết về đặc điểm hình thái và sinh thái học của các loài cây làm phẩm màu. Đây là nguồn tài liệu quý giá cho các nghiên cứu tiếp theo về thực vật học và sinh thái học. Nghiên cứu cũng góp phần vào việc lưu giữ và bảo tồn nguồn gen các loài cây bản địa.

3.2. Ứng dụng thực tiễn

Kết quả nghiên cứu có thể ứng dụng trong việc phát triển thực phẩm sạch và phẩm màu tự nhiên. Các loài cây được nghiên cứu có tiềm năng lớn trong việc tạo ra các sản phẩm thực phẩm an toàn và có giá trị dinh dưỡng cao. Nghiên cứu cũng đề xuất các biện pháp phát triển địa phương thông qua việc khai thác bền vững nguồn tài nguyên này.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Đặt vấn đề Chất nhuộm màu tự nhiên là những chất màu sẵn có trong thực vật tự nhiên và ít độc hại đối với người sử dụng. Ngoài ra chất màu tự nhiên lại dễ kiếm, giá thành rẻ, cách sử dụng không phức tạp và thực phẩm không chỉ dừng lại ở giá trị dinh dưỡng mà nó còn bao hàm cả giá trị thẩm mỹ và an toàn cho người sử dụng không gây ra những mùi vị lạ cho sản phẩm. Để tạo cho thực phẩm có tính cảnh quan cao về phương diện màu sắc, hiện nay ngành công nghiệp thực phẩm chủ yếu chất màu tổng hợp (mặc dù có một số chất đã được cấp phép sử dụng). Nhưng lâu nay các nhà chế biến mới chỉ sử dụng chủ yếu các chất màu tổng hợp mà ít quan tâm, tận dụng các chất màu sẵn có trong tự nhiên.

Mà hầu hết chỉ quan tâm tới phẩm màu công nghiệp. Phẩm màu công nghiệp là chất phụ gia thực phẩm được sử dụng rất nhiều trong chế biến thực phẩm. Nó là một trong những chỉ tiêu đánh giá chất lượng cảm quan thực phẩm và góp phần làm tăng cảm giác ngon miệng, kích thích sự thèm ăn, mặc dù nó không phải là thực phẩm có giá trị dinh dưỡng. Tuy nhiên nếu quá lạm dụng phẩm màu, hoặc chạy theo lợi nhuận, sử dụng các phẩm màu ngoài danh mục cho phép sử dụng để chế biến các đồ làm thực phẩm (đặc biệt là các phẩm màu tổng hợp) sẽ rất có hại đến sức khỏe con người, có thể gây ngộ độc cấp tính và sử dụng lâu dài tích lũy cao có thể gây ung thư hại đến tính mạng con người.

Hiện nay, vấn đề an toàn đến sức khỏe con người vẫn bị đe dọa bởi sự hình thành bởi các sản phẩm phụ bất lợi khác. Mặt khác, các chất màu thực phẩm hiện nay chủ yếu được nhập từ nước ngoài với giá thành cao nên hiệu quả kinh tế không được cao. Khác với chất màu tổng hợp, chất màu tự nhiên là những chất màu sẵn có trong thực vật tự nhiên và không gây độc. Do đó việc lựa chọn phẩm màu trong thiên nhiên không có độc tính để tạo màu cho thực phẩm đang là xu hướng được ưa chuộng.

Vì vậy, việc tìm ra một loại phẩm màu tự nhiên vừa đẹp, vừa có lợi cho sức khỏe, vừa có độ bền màu cao đáp ứng được những yêu cầu của người sử dụng, đang n 2 được các nhà khoa học quan tâm. Các chất màu thực phẩm tự nhiên còn chứa các thành phần hoạt tính sinh học khác như: Các vitamin, các axit hữu cơ, glycozit, các chất thơm, các nguyên tố vi lượng. Làm phẩm màu thực phẩm từ cây cỏ là một truyền thống có từ lâu đời của người dân Việt nói chung cũng như cộng đồng các dân tộc thiểu số nói riêng. Đây là sản vật, đồng thời là "bí quyết" lâu đời của người dân địa phương để làm ra đặc sản dùng tạo màu cho món nấu để màu góp cùng hương vị tạo nên những tác phẩm ẩm thực đầy ấn tượng và rất riêng cho quê hương Việt.

Vừa có thẩm mỹ cao và giá trị dinh dưỡng, là nét văn hoá riêng trong ẩm thực của các cộng đồng dân tộc. Hiện nay số lượng loài cây được sử dụng làm phẩm màu thực phẩm rất phong phú và đa dạng ở các vùng miền, để góp phần bổ xung vào tập đoàn cây làm phẩm màu thực phẩm tại các tỉnh phía Bắc Việt Nam. Nên chúng tôi chọn đề tài “Nghiên cứu đặc điểm hình thái, sinh thái và sử dụng cây làm phẩm màu thực phẩm tại huyện Mường Khương tỉnh Lào Cai”. Mục tiêu nghiên cứu Xác định được các đặc điểm sinh thái học của những loài cây sử dụng làm phẩm màu thực phẩm ở 3 xã trong khu vực nghiên cứu.

Xác định được giá trị sử dụng và vùng phân bố của loài cây làm nhuộm màu thực phẩm. Đề xuất được biện pháp bảo tồn các loài cây nhuộm màu thực phẩm tại huyện Mường Khương, tỉnh Lào Cai. Ý nghĩa của đề tài 1. Trong học tập và nghiên cứu khoa học + Tăng cường năng lực nghiên cứu, đào tạo của Trường Đại học Nông Lâm - Đại học Thái Nguyên.

Đề tài góp phần tạo điều kiện cho các cán bộ trẻ, sinh viên tham ra nghiên cứu khoa học, tạo ra sản phẩm phục vụ phát triển kinh tế xã hội khu vực miền núi phía Bắc. Góp phần sử dụng hiệu quả hệ thống thiết bị nghiên cứu của trường Đại học Nông Lâm Thái Nguyên. n 3 + Qua quá trình thực hiện đề tài giúp cho sinh viên hiểu biết hơn kiến thức thực tiễn sản xuất nhằm nâng cao kiến thức và kỹ năng cho bản thân để thực hiện tốt công việc sau này. + Giúp cho sinh viên có điều kiện vận dụng những kiến thức đã học vào thực tế.

+ Kết quả nghiên cứu sẽ là ứng dụng cho các nghiên cứu tiếp theo sản xuất chất nhuộm màu thực phẩm có nguồn gốc thực vật ở qui mô công nghiệp. + Nguồn gen cây nhuộm màu thực phẩm lưu giữ sẽ là ngân hàng cho các nghiên cứu về đa dạng sinh học và các nghiên cứu khác trong công nghệ sinh học. Trong thực tiễn sản xuất + Góp phần đẩy mạnh và phát triển sản xuất cây nhuộm màu thực phẩm, lưu giữ, bảo tồn và phát huy vốn kiến thức bản địa của người dân vùng núi phía Bắc + Đa dạng hóa các sản phẩm hàng hóa từ cây trồng bản địa + Bước đầu định hướng cho công nghiệp thực phẩm trong việc tạo nguồn cung cấp bền vững về phẩm màu thực phẩm an toàn, gia tăng chất lượng các sản phẩm thực phẩm trong công nghiệp chế biến thực phẩm. + Góp phần xóa đói giảm nghèo và phát triển kinh tế xã hội của tỉnh Lào Cai nói riêng và các tỉnh miền núi phía Bắc nói chung.

n 4 Phần 2 TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 2. Cơ sở khoa học 2. Khái niệm về chất nhuộm màu Phẩm màu là chất phụ gia thực phẩm được sử dụng rất nhiều trong chế biến thực phẩm. Là một trong 5 chỉ tiêu đánh giá chất lượng cảm quan thực phẩm và góp phần làm tăng cảm giác ngon miệng, kích thích sự thèm ăn, mặc dù các chất màu này không phải là thực phẩm có giá trị dinh dưỡng.

Chất màu tự nhiên là những chất màu sẵn có trong thực vật tự nhiên và không gây. Chất màu tự nhiên dễ kiếm, giá thành rẻ, cách sử dụng không phức tạp và không gây ra những mùi vị lạ cho sản phẩm (Trần Minh Tâm, 2010). Theo tác giả Nguyễn Văn Chinh (2002), ngoài chất màu, các chất màu thực phẩm tự nhiên còn chứa các thành phần hoạt tính sinh học khác như: các vitamin, các axit hữu cơ, glycozit, các chất thơm, các nguyên tố vi lượng. Tóm lại: Các chất làm phẩm màu thực phẩm từ cây cỏ là một truyền thống có từ lâu đời của người dân Việt nói chung cũng như cộng đồng các dân tộc thiểu số nói riêng.

Đây là sản vật, đồng thời là "bí quyết" lâu đời của người dân địa phương để làm ra đặc sản dùng tạo màu cho món nấu để màu góp cùng hương vị tạo nên những tác phẩm ẩm thực đầy ấn tượng và rất riêng cho quê hương Việt. Ý nghĩa chất màu nhuộm Nâng cao chất lượng sản phẩm để bảo đảm được sức khỏe của mọi người khi dùng chất màu tổng hợp và góp phần nâng cao trình độ dân chí cho người dân. Chất nhuộm màu được hình thành trên nguồn tài nguyên địa phương, người dân có thể ít phụ thuộc vào nguồn cung cấp từ bên ngoài - có thể đắt tiền và không phải lúc nào cũng phù hợp với họ. Qua đó có thể bảo tồn các loại tri thức bản địa và phong tục tập quán từ nâu đời để lại.

Những nghiên cứu trên thế giới và Việt Nam 2. Trên thế giới Thực phẩm truyền thống có thể được xem là một nét văn hóa đặc trưng cho một đất nước, một dân tộc. Chúng được tạo ra nhờ vào sự tìm tòi, sáng tạo của mỗi một dân tộc trên con đường phát triển. Những món ăn truyền thống còn chứa đựng trong nó những thông điệp, tín ngưỡng và niềm tin của con người.

Nghiên cứu khai thác nguồn gen cây nhuộm màu thực phẩm nói riêng và sử dụng bền vững nguồn gen thực vật là cơ sở quan trọng nhằm nâng cao năng suất và tính bền vững của sản xuất nông lâm nghiệp, góp phần đảm bảo an ninh lương thực, và xóa đói giảm nghèo. Đa dạng di truyền hay biến dị di truyền là cơ sở quan trọng của việc cải tạo giống cây trồng, nâng cao năng suất chất lượng cây trồng. Tuy nhiên nhiều nguồn gen thực vật quan trọng cho sự phát triển của ngành nông lâm nghiệp trong tương lai đang bị đe dọa tuyệt chủng ở các cấp độ khác nhau. Báo cáo về tình trạng lưu giữ nguồn gen trên thế giới của tổ chức FAO (1996) [9] tổng hợp từ các báo cáo quốc gia thành viên cho thấy tình hình suy thoái nguồn gen diễn ra rất nghiêm trọng trên toàn thế giới đặc biệt là ở các nước đang phát triển.

Điều đáng quan tâm đó là việc mất mát nguồn gen không thể phục hồi được do sự suy giảm, sự tuyệt chủng của nhiều loài thực vật. Các nghiên cứu ở Thái Lan, Philipin và Malaysia cho thấy nhiều giống cây trồng địa phương đã và đang bị thay thế bằng những giống cây khác, cây nhập nội. Báo cáo của FAO (1996) [9] trích dẫn nghiên cứu ở Hàn Quốc cho thấy 74% giống của 14 loài cây trồng phổ biến trên trang trại năm 1985 đã bị thay thế vào năm 1993. Tại Châu Phi việc suy thoái và phá hủy rừng là những nguyên nhân chính của việc suy thoái nguồn gen.

Báo cáo từ hầu hết các nước ở Mỹ La Tinh cũng cho thấy sự suy giảm nguồn gen của những loài cây lâm nghiệp có giá trị kinh tế: Peru, Côlômbia, Panama. Báo cáo của Bộ Nông nghiệp Mỹ cho thấy rằng 95% giống bắp cải, 91% giống ngô, 94% đậu đỗ và 81% giống khoai tây đã không còn tồn tại. Theo Hiệp hội các Vườn thực vật quốc tế (BGCI - Botanic Garden Conservation n 6 International), khoảng 100.000 loài thực vật (tương đương 1/3 số loài thực vật trên thế giới) đang bị đe dọa tuyệt chủng. Có sự liên quan chặt chẽ giữa vấn đề văn hóa và đa dạng sinh học.

Đa dạng sinh học có giá trị văn hóa, được thể hiện qua những kiến thức kinh nghiệm sử dụng, quản lý tài nguyên lâu đời của người dân.