MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Chăn nuôi lợn ở nƣớc ta trong những năm gần đây đã và đang phát triển mạnh cả về số lƣợng và chất lƣợng, góp phần tích cực giải quyết nhu cầu thực phẩm tiêu dùng trong nƣớc, một phần xuất khẩu và một phần giải quyết nhu cầu phân bón cho cây trồng. Chăn nuôi lợn giải quyết việc làm cho nhiều ngƣời dân tạo nguồn thu nhập quan trọng của hàng triệu ngƣời. Theo Tổng cục thống kê tổng đàn lợn tại thời điểm tháng 10/2009 có 27.927 triệu con, sản lƣợng lợn xuất chuồng ƣớc đạt 2.
Sản lƣợng thịt chiếm 65% trong tổng sản lƣợng thịt các loại. Chăn nuôi lợn đang trở thành một nghề mang lại hiệu quả kinh tế cao. Tuy nhiên, dịch bệnh hàng năm cũng gây không ít khó khăn cho ngƣời chăn nuôi nhất là bệnh của lợn con. Hậu quả của bệnh là gây ra những thiệt hại không nhỏ cho các cơ sở chăn nuôi về cả số lƣợng và chất lƣợng con giống.
Thiệt hại đáng kể nhất thƣờng gặp là ở gia súc non trong giai đoạn bú sữa. Bệnh có thể do một hoặc nhiều vi khuẩn gây nên, song một trong những bệnh gây chết nhiều gia súc non giai đoạn đầu sau khi sinh ra là bệnh viêm ruột hoại tử, bệnh chủ yếu do vi khuẩn Clostridium perfringens gây ra. Đây là một trong những bệnh truyền nhiễm nguy hiểm với gia súc non trong đó có lợn, đặc biệt là giai đoạn đầu sau khi sinh ra. Bệnh gây viêm ruột, rối loạn đƣờng tiêu hóa, khi mắc bệnh thƣờng tiêu chảy, phân thối, lẫn chất keo nhầy, lợn con chết nhanh, chết nhiều.
Vi khuẩn Clostridium perfringens gây viêm ruột hoại tử xuất huyết trầm trọng, cấp tính ở lợn sơ sinh, tỉ lệ chết do bệnh này gây ra từ 50-100% gây thiệt hại lớn cho ngƣời chăn nuôi lợn. Phan Thanh Phƣợng và cs (1996) [27]. Xuất phát từ thực tiễn nêu trên, chúng tôi tiến hành nghiên cứu, xác định yếu tố gây bệnh do vi khuẩn Clostridium perfringens ở lợn con dƣới 60 Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.vn 2 ngày tuổi và đƣa ra phác đồ phòng, điều trị bệnh thích hợp tại Thái Nguyên sao cho có hiệu quả kinh tế cho ngƣời chăn nuôi lợn. Nhằm hạn chế đến mức thấp nhất thiệt hại do dịch bệnh gây ra, chúng tôi tiến hành nghiên cứu đề tài “Nghiên cứu một số đặc điểm dịch tễ, yếu tố gây bệnh của vi khuẩn Clostridium perfringens trong bệnh viêm ruột hoại tử ở lợn dưới 60 ngày tuổi tại Thái Nguyên và biện pháp phòng trị” 2.
Mục tiêu nghiên cứu - Xác định một số đặc điểm dịch tễ bệnh viêm ruột hoại tử ở lợn giai đoạn dƣới 60 ngày tuổi tại Thái Nguyên. - Nghiên cứu sinh vật học của vi khuẩn Clostridium perfringens gây bệnh Viêm ruột hoại tử giai đoạn lợn dƣới 60 ngày tuổi. - Xác định khả năng mẫn cảm với kháng sinh của các chủng phân lập đƣợc. - Biện pháp phòng và trị bệnh viêm ruột hoại tử ở lợn giai đoạn dƣới 60 ngày tuổi.
Ý nghĩa khoa học và thực tiễn Đề tài đã xác định đƣợc vai trò của vi khuẩn Cl. perfringens gây bệnh viêm ruột hoại tử ở lợn dƣới 60 ngày tuổi tại 3 huyện nghiên cứu tại tỉnh Thái Nguyên và đƣa ra phác đồ phòng trị có hiệu quả, là cơ sở cho cán bộ thú y, các trang trại và hộ chăn nuôi ứng dụng vào thực tiễn sản xuất nhằm giảm thiểu thiệt hại do bệnh gây ra. Khẳng định đƣợc hiệu quả của việc dùng vắc xin trong phòng bệnh viêm ruột hoại tử ở lợn. Kết quả nghiên cứu của luận văn là cơ sở khoa học, nguồn tài liệu tham khảo cho các nghiên cứu sau.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.vn 3 Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU TRONG VÀ NGOÀI NƢỚC 1. Nghiên cứu trong nƣớc Ở Việt Nam, bệnh viêm ruột hoại tử ở lợn do Clostridium perfringens (Cl. perfringens) gây ra đƣợc phát hiện thấy từ những năm 1980 gây thiệt hại đáng kể về kinh tế cho chăn nuôi và sức khoẻ cộng đồng.
Tuy nhiên bệnh chƣa đƣợc các nhà khoa học quan tâm đầy đủ và nghiên cứu sâu. Đầu những năm 1970 thông tin về bệnh đƣợc thông báo chính thức. Năm 1980 bệnh viêm ruột hoại tử trẻ em đƣợc nghiên cứu về lâm sàng và điều trị tại bệnh viện nhi đồng 1 Thành phố Hồ Chí Minh. Trần Thị Hạnh và Đặng Xuân Bình (2004) [11] khi nghiên cứu nguyên nhân gây bệnh tiêu chảy ở lợn con cũng khẳng định một trong những nguyên nhân gây bệnh quan trọng là Cl.
Từ các kết quả thu đƣợc, các tác giả đã nghiên cứu và chế tạo thử nghiệm thành công chế phẩm sinh học: Cl. perfringens - toxoid, để phòng và trị bệnh. Các chế phẩm này đƣa vào sử dụng thử nghiệm không những cho kết quả tốt trong phòng và trị bệnh cho lợn và còn có tác dụng kích thích tăng trọng và giảm tiêu tốn thức ăn. Năm 1994, bệnh viêm ruột hoại tử đã gây chết rất nhiều hƣơu nai.
Nguyễn Ngọc Nhiên và cs (1996) [23] đã nghiên cứu và xác định đƣợc nguyên nhân gây bệnh này là vi khuẩn Cl. Kết quả cho thấy, Cl. perfringens không chỉ gây viêm ruột hoại tử cho lợn con, gây nhiễm độc ruột huyết cho ngựa con mà còn gây viêm ruột hoại tử cho hƣơu nai ở mọi lứa tuổi. Tuy nhiên, vào thời điểm này các nhà khoa học vẫn chƣa xác định đƣợc bệnh do Cl.
perfringens thuộc typ nào gây ra. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.vn 4 Theo các tác giả: Đào Trọng Đạt, Phan Thanh Phƣợng và cs (1996b) [7], Hồ Văn Nam và cs (1995) [20], cho dù bất cứ nguyên nhân nào dẫn đến tiêu chảy thì hậu quả của nó cũng gây ra viêm nhiễm tổn thƣơng thực thể đƣờng tiêu hoá và cuối cùng là quá trình nhiễm trùng. Theo Phan Thanh Phƣợng và cs (1996) [27] vi khuẩn yếm khí Cl. Perfringens là một trong những tác nhân gây bệnh quan trọng trong hội chứng tiêu chảy của lợn ở lứa tuổi từ 1 đến 120 ngày tuổi.
Ở lợn con theo mẹ tỷ lệ mắc bệnh này có thể lên đến 100% và tỷ lệ chết lên đến 60%. Lƣợng vi khuẩn Cl. perfringens chứa trong 1 g phân lợn ở lứa tuổi 1 đến 60 ngày tuổi từ 106 - 1010/0,2 CFU (Colonial forming unit). Năm 1997, tại nhiều địa phƣơng trong nƣớc đã xuất hiện hiện tƣợng bê, nghé, trâu, bò chết đột ngột so với số lƣợng lớn.
Ban đầu, bệnh này đã nhầm với tụ huyết trùng bởi cả hai bệnh này đều gây chết đột ngột. Tuy nhiên, khi áp dụng các biện pháp phòng trị tụ huyết trùng đối với các gia súc có triệu chứng của bệnh thì không thấy có hiệu quả. Sau đó, các chẩn đoán trong phòng thí nghiệm đã xác định đƣợc nguyên nhân gây bệnh là vi khuẩn Cl.coli, trong đó Cl. perfringens đóng vai trò quan trọng.
Bệnh phát ra do cơ thể suy yếu bởi các yếu tố nhƣ: bệnh ký sinh trùng đƣờng máu, khẩu phần ăn mất cân đối… Các yếu tố này tác động đến sự phát triển của vi khuẩn Cl. perfringens, khả năng sản sinh độc tố ruột của vi khuẩn tăng lên và gây bệnh (Lê Văn Tạo 2006 [29]). Hồ Văn Nam và cs (1997) [19] nhấn mạnh rằng vi khuẩn đƣờng ruột có vai trò không thể thiếu đƣợc trọng hội chứng tiêu chảy. Nguyễn Thị Nội và cs (1989) [22], sau khi điều tra tình hình nhiễm vi khuẩn đƣờng ruột tại một số cơ sở chăn nuôi lợn, kết luận: Nguyên nhân gây tiêu chảy chủ yếu ở một số cơ sở chăn nuôi lợn là E.coli, Salmonella, Streptococus, bên cạnh đó còn thƣờng xuyên phân lập đƣợc Klebsiella, Protues và Pseudomonas.
Đào Trọng Đạt, Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.vn 5 Phan Thanh Phƣợng, Lê Ngọc Mỹ, Huỳnh Văn Kháng (1996b) [7] cho biết: Đứng đầu trong số các mầm bệnh vi khuẩn đƣờng ruột gây tiêu chảy là E. Cũng theo tác giả, vi khuẩn yếm khí Cl. perfringens gây bệnh khi có điều kiện thuận lợi sẽ trở thành vai trò chính. Theo thông báo của Nguyễn Thị Nội và cs (1989) [22], Lê Minh Chí (1996) [3] thì trong một vài thập kỷ qua hội chứng tiêu chảy ở Việt Nam là một vấn đề thời sự, lợn ở rất nhiều địa phƣơng bị bệnh và gây thiệt hại khá nghiêm trọng.
Theo các kết quả nghiên cứu của Hồ Văn Nam và cs (1997) [19], Hoàng Văn Tuấn, Lê Văn Tạo (1998) [35] cho thấy tỉ lệ mắc bệnh đƣờng tiêu hoá ở lợn rất cao, nhất là viêm ruột ỉa chảy. Nhiễm độc máu do Cl. perfringens xảy ra chủ yếu theo loài gia súc, lứa tuổi và chế độ chăm sóc nuôi dƣỡng. Các trƣờng hợp nhiễm độc trƣớc hết là loài nhai lại sau đó là gia cầm, lợn và thỏ.
Thông thƣờng thì gia súc sơ sinh và trƣởng thành nhƣ cừu non, bê bị nhiễm độc và phụ thuộc vào yếu tố thức ăn nhƣ thức ăn nhiều đạm, quá thừa thức ăn và sự thay đổi thức ăn gây ra biến đổi hệ vi khuẩn đƣờng ruột và sản sinh độc tố của các chủng Cl. perfringens Độc tố đƣợc hấp thu qua niêm mạc đƣờng tiêu hóa vào máu gây nhiễm độc cấp tính. Đậu Ngọc Hào (2007)[9]. Trần Thị Hạnh (2000) [10] đã nghiên cứu vai trò của vi khuẩn E.coli và Cl.
perfringens trong bệnh tiêu chảy ở lợn con và đã kết luận ngoài vi khuẩn E.coli là nguyên nhân gây bệnh chính, một tác nhân gây bệnh cũng quan trọng khác là Cl. Vi khuẩn này gây viêm ruột hoại tử, xuất hiện ở lợn sơ sinh và gây ra tỷ lệ chết cao từ 50-100%. Nghiên cứu ngoài nƣớc Năm 1865 nhà vi trùng học Feser đã phát hiện ra vi khuẩn Cl. perfringens đầu tiên trên mô bào của một số bò bị mắc bệnh.
Vi khuẩn Cl. perfringens đƣợc phân lập lần đầu tiên vào năm 1892 bởi Welch và Nuttall trong tổ chức có hơi của Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.vn 6 xác ngƣời chết. Kể từ đó đến nay đã có rất nhiều công trình nghiên cứu về vi khuẩn này (Nguyễn Nhƣ Thanh và cs (1997) [30]). Năm 1931, bằng phƣơng pháp trung hoà kháng độc tố với độc tố thu đƣợc từ môi trƣờng nuôi cấy vi khuẩn, Wilsdon đã phân loại đƣợc 4 typ Cl.
perfringens gây bệnh là A, B, C, D. Năm 1943, cũng bằng phƣơng pháp trên Bosworth đã phát hiện thêm typ E (Hatheway, (1990) [46]). Bệnh viêm ruột hoại tử do vi khuẩn Cl.perfringens ở lợn con đƣợc mô tả lần đầu tiên ở nƣớc Anh, Hunggari vào năm 1955, Đức 1970), ở Hà Lan năm 1971, ở Nhật năm 1983, ở Nga năm 1994 và ở Canada năm 1983.