Luận văn thạc sĩ nghiên cứu một số đặc điểm dịch tễ bệnh giun thực quản do giun tròn spirocerca lupi gây ra ở chó tại thành phố thái nguyên tỉnh thái nguyên và sử dụng thuốc điều trị

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu đặc điểm dịch tễ bệnh giun thực quản do Spirocerca lupi ở chó tại Thái Nguyên và hiệu quả thuốc điều trị.

• Tác giả: Chu Thị Thu Uyên
• Người hướng dẫn: ThS. Lê Thị Khánh Hòa
• Trường học: Đại học Nông Lâm Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Thú y
• Đề tài: Nghiên cứu một số đặc điểm dịch tễ bệnh giun thực quản do giun tròn Spirocerca lupi gây ra ở chó tại thành phố Thái Nguyên, tỉnh Thái Nguyên và sử dụng thuốc điều trị
• Loại tài liệu: Khóa luận tốt nghiệp đại học
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• 1. PHẦN 1: MỞ ĐẦU
• 1.1. Đặt vấn đề
• 1.2. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.3. Ý nghĩa của đề tài
• 1.3.1. Ý nghĩa khoa học
• 1.3.2. Ý nghĩa thực tiễn
• 2. PHẦN 2: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 2.1. Cơ sở khoa học của đề tài
• 2.2. Đặc điểm sinh học của giun tròn Spirocerca lupi ký sinh ở chó
• 2.2.1. Vị trí của Spirocerca lupi trong hệ thống phân loại động vật học
• 2.2.2. Đặc điểm hình thái và cấu tạo của giun thực quản Spirocerca Lupi
• 2.2.3. Chu kỳ sinh học của giun thực quản Spirocerca lupi
• 2.3. Đặc điểm dịch tễ của bệnh giun thực quản chó do Spirocerca lupi gây ra
• 2.4. Đặc điểm bệnh lý, lâm sàng của bệnh giun thực quản chó
• 2.4.1. Triệu chứng của chó mắc bệnh giun thực quản
• 2.4.2. Bệnh tích ở chó mắc bệnh giun thực quản
• 2.4.2.1. Bệnh tích đại thể
• 2.4.2.2. Bệnh tích vi thể
• 2.5. Chuẩn đoán bệnh giun thực quản ở chó
• 2.6. Phòng bệnh
• 2.7. Điều trị
• 2.8. Tình hình nghiên cứu trong và ngoài nước
• 2.8.1. Tình nghiên cứu trong nước
• 3. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. Nghiên cứu một số đặc điểm dịch tễ bệnh giun thực quản ở chó tại TP. Thái Nguyên
• 3.2. Điều tra thực trạng công tác phòng trị, bệnh giun, sán đường tiêu hóa ở chó tại TP.
• 3.3. Thử nghiệm thuốc tẩy giun thực quản S. lupi cho chó và đề xuất biện pháp phòng bệnh
• 3.3.1. Thử nghiệm thuốc tẩy giun thực quản S. lupi cho chó thí nghiệm
• 3.3.2. Sử dụng thuốc tẩy giun thực quản cho chó trên thực địa
• 4. KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Nghiên cứu dịch tễ bệnh giun thực quản ở chó

Nghiên cứu tập trung vào đặc điểm dịch tễ của bệnh giun thực quản do Spirocerca Lupi gây ra ở chó tại Thái Nguyên. Kết quả cho thấy tỷ lệ nhiễm bệnh cao ở chó thả rông, đặc biệt là chó trên 18 tháng tuổi. Dịch tễ học chỉ ra rằng bọ cánh cứng là vật chủ trung gian chính, trong khi các loài động vật khác như chuột, chim đóng vai trò là vật chủ dự trữ. Nghiên cứu cũng nhấn mạnh sự cần thiết của việc hiểu rõ chu kỳ sinh học của Spirocerca Lupi để phòng bệnh hiệu quả.

1.1. Tỷ lệ nhiễm bệnh theo độ tuổi và giống chó

Kết quả nghiên cứu cho thấy tỷ lệ nhiễm bệnh giun thực quản tăng theo độ tuổi của chó, đặc biệt là chó trên 18 tháng tuổi. Chó nội địa có tỷ lệ nhiễm cao hơn so với các giống chó nhập ngoại. Điều này phản ánh sự khác biệt trong điều kiện chăn nuôi và vệ sinh môi trường.

1.2. Vai trò của vật chủ trung gian và dự trữ

Bọ cánh cứng được xác định là vật chủ trung gian chính trong chu kỳ sinh học của Spirocerca Lupi. Các loài động vật như chuột, chim đóng vai trò là vật chủ dự trữ, giúp duy trì sự lây nhiễm trong tự nhiên. Việc kiểm soát các vật chủ này là yếu tố quan trọng trong phòng bệnh.

II. Điều trị bệnh giun thực quản

Nghiên cứu đánh giá hiệu quả của các loại thuốc điều trị bệnh giun thực quản ở chó. Ivermectin và Mebendazole được sử dụng trong thử nghiệm, cho thấy hiệu quả cao trong việc tiêu diệt giun trưởng thành và giảm kích thước khối u. Tuy nhiên, việc điều trị gặp khó khăn khi khối u đã phát triển lớn hoặc chuyển sang giai đoạn ung thư.

2.1. Hiệu quả của Ivermectin và Mebendazole

Ivermectin và Mebendazole được chứng minh là có hiệu quả cao trong điều trị bệnh giun thực quản. Ivermectin tiêm dưới da với liều 400 μg/kg/lần, trong khi Mebendazole được sử dụng dạng uống. Cả hai loại thuốc đều giúp giảm kích thước khối u và tiêu diệt giun trưởng thành.

2.2. Thách thức trong điều trị

Việc điều trị gặp nhiều thách thức khi khối u đã phát triển lớn hoặc chuyển sang giai đoạn ung thư. Chẩn đoán sớm và phác đồ điều trị phù hợp là yếu tố quyết định hiệu quả điều trị. Nghiên cứu cũng nhấn mạnh sự cần thiết của việc kết hợp điều trị với các biện pháp phòng bệnh.

III. Phòng bệnh và kiểm soát dịch tễ

Nghiên cứu đề xuất các biện pháp phòng bệnh hiệu quả, bao gồm việc kiểm soát vật chủ trung gian, vệ sinh môi trường và định kỳ tẩy giun cho chó. Phòng bệnh được xem là yếu tố then chốt để giảm tỷ lệ nhiễm bệnh giun thực quản ở chó tại Thái Nguyên.

3.1. Kiểm soát vật chủ trung gian

Việc kiểm soát bọ cánh cứng và các vật chủ dự trữ là yếu tố quan trọng trong phòng bệnh. Nghiên cứu khuyến cáo sử dụng các biện pháp vệ sinh môi trường và hạn chế tiếp xúc của chó với các vật chủ này.

3.2. Định kỳ tẩy giun và vệ sinh môi trường

Định kỳ tẩy giun 3-4 tháng/lần và vệ sinh môi trường nuôi chó là các biện pháp hiệu quả để phòng bệnh. Nghiên cứu cũng nhấn mạnh sự cần thiết của việc giáo dục người chăn nuôi về các biện pháp phòng bệnh.

Nội dung chính

Giới thiệu dự án

Bệnh ký sinh trùng đường tiêu hóa ở động vật đồng hành, đặc biệt là loài chó (Canis lupus familiaris), là một trong những thách thức thú y phổ biến tại các vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới. Trong đó, bệnh giun thực quản do giun tròn Spirocerca lupi (S. lupi) (thuộc bộ Spirurida, họ Spirocercidae) gây ra là một bệnh lý mạn tính nguy hiểm, có khả năng dẫn đến các khối u hạt dạng u xơ (granuloma) tại thực quản, phình vỡ động mạch chủ ngực (aortic aneurysm), viêm biến dạng đốt sống ngực và tiềm ẩn nguy cơ thoái hóa thành u ác tính (sarcoma).

Vòng truyền lây dịch tễ của Spirocerca lupi:
[Chó / Ký chủ cuối cùng] 
[Bọ hung Coprophagous / Ký chủ trung gian] (Ấu trùng L1 ➔ L3)
                                 (Chó ăn phủ tạng ký chủ dự trữ)

Tại thành phố Thái Nguyên, tỉnh Thái Nguyên, tập quán chăn nuôi chó thả rông hoặc bán chăn thả còn chiếm tỷ lệ lớn, tạo điều kiện thuận lợi cho vòng đời gián tiếp của S. lupi duy trì thông qua các ký chủ trung gian (bọ cánh cứng họ Scarabaeidae, Tenebrionidae) và ký chủ tích lũy (chuột, thằn lằn, ếch nhái). Trước thời điểm nghiên cứu, khu vực này hoàn toàn thiếu vắng các dữ liệu dịch tễ học định lượng chuẩn xác và chưa có quy trình kiểm soát can thiệp chuẩn hóa cho thực địa lâm sàng.

Mục tiêu của dự án nghiên cứu

1. Khảo sát thực trạng: Đánh giá nhận thức và các biện pháp vệ sinh thú y phòng ngừa giun sán đường tiêu hóa của 115 hộ nuôi chó tại 3 khu vực đại diện (Quyết Thắng, Phúc Xuân, Tân Cương).
2. Xác định chỉ số dịch tễ học: Định lượng tỷ lệ nhiễm (prevalence) và cường độ nhiễm (intensity) của S. lupi qua hai phương pháp: mổ khám phiến diện cơ quan tiêu hóa ($n=94$) và xét nghiệm phân ($n=300$).
3. Phân tích yếu tố nguy cơ: Xác định mối tương quan giữa tỷ lệ nhiễm với lứa tuổi, nhóm giống chó, phương thức chăn nuôi, tính biệt và biến thiên theo tháng.
4. Thử nghiệm lâm sàng và tối ưu hóa điều trị: So sánh hiệu lực trị liệu và tính an toàn sinh học giữa hai hoạt chất kháng ký sinh trùng Ivermectin ($C_{48}H_{74}O_{14}$) và Mebendazole ($C_{16}H_{13}N_3O_3$), từ đó xây dựng phác đồ can thiệp thực địa tối ưu.

Phạm vi và giới hạn nghiên cứu

• Phạm vi không gian: 3 xã/phường thuộc TP. Thái Nguyên (Quyết Thắng, Phúc Xuân, Tân Cương).
• Phạm vi thời gian: Từ tháng 12/2021 đến tháng 06/2022.
• Giới hạn kỹ thuật: Chẩn đoán cận lâm sàng dựa trên phương pháp tuyển nổi Fülleborn và đếm trứng McMaster; kiểm chứng xác thực bằng phương pháp giải phẫu bệnh lý đường tiêu hóa theo Skrjabin.

---

Phân tích và thiết kế giải pháp

Phân tích hiện trạng

Khảo sát thực trạng tại 115 hộ chăn nuôi chó trên địa bàn nghiên cứu cho thấy sự mất cân đối nghiêm trọng giữa các khâu vệ sinh phòng bệnh:

Hạng mục phòng ngừa	Số hộ áp dụng ($n=115$)	Tỷ lệ (%)	Đánh giá hiện trạng
Vệ sinh chuồng, cũi nuôi	94	81.74%	Nhận thức cơ bản tốt nhưng chỉ mang tính cơ học
Đảm bảo vệ sinh thức ăn, nước uống	95	82.61%	Chưa kiểm soát được việc chó ăn ký chủ dự trữ
Tẩy giun định kỳ 1 lần/năm	72	62.61%	Không đủ chu kỳ cắt đứt vòng đời của S. lupi
Tẩy giun định kỳ 2-3 lần/năm	35	30.43%	Tỷ lệ can thiệp đúng hạn mức còn thấp
Thu gom phân thường xuyên	43	37.39%	Phân thải ngoài môi trường cao, duy trì nguồn lây
Xử lý phân bằng cách chôn lấp	16	13.91%	Tỷ lệ xử lý triệt để mầm bệnh rất thấp
Hoàn toàn không áp dụng biện pháp	7	6.09%	Điểm nóng phát tán mầm bệnh dịch tễ

Khoảng trống kỹ thuật (Gap Analysis):

Thiết kế hệ thống kỹ thuật và quy trình can thiệp

Quy trình nghiên cứu can thiệp dịch tễ và thử nghiệm lâm sàng được chuẩn hóa theo hệ thống sau:

Ngăn xếp công cụ và hóa chất kỹ thuật (Toolchain & Reagents)

• Hóa chất cố định hình thái: Dung dịch Barbagallo (Formalin $30\text{ ml}$, $\text{NaCl}$ tinh khiết $7.5\text{ g}$, $\text{H}_2\text{O}$ cất vừa đủ $1000\text{ ml}$); Dung dịch FAA (Cồn $95^\circ$: $20\text{ ml}$, Formalin $40%$: $6\text{ ml}$, Acid acetic: $1\text{ ml}$, $\text{H}_2\text{O}$ cất: $40\text{ ml}$).
• Hóa chất tuyển nổi: Dung dịch $\text{NaCl}$ bão hòa ($d = 1.18 - 1.20\text{ g/ml}$).
• Thiết bị quang học & buồng đếm: Kính hiển vi quang học Olympus CX23, buồng đếm McMaster hai ngăn.
• Công cụ thống kê: Microsoft Excel 2016 xử lý thống kê sinh học thú y theo Nguyễn Văn Thiện (2008).

Methodology

1. Công thức xác định dung lượng mẫu dịch tễ học

Áp dụng công thức Cochran cho thiết kế lấy mẫu ngẫu nhiên phân tầng nhiều bậc: $$n = \frac{Z_{1-\alpha/2}^2 \cdot P(1 - P)}{d^2}$$

Trong đó:

• $Z_{1-\alpha/2} = 1.96$ (độ tin cậy $95%$).
• $P = 0.13$ (tỷ lệ nhiễm dự đoán $13%$ theo dữ liệu tham chiếu lân cận của Võ Thị Hải Lê).
• $d = 0.038$ (sai số ước lượng tuyệt đối).
• Kết quả tính toán: $n \approx 300$ mẫu (phân bố đều $100$ mẫu/xã).

2. Kỹ thuật đếm số lượng trứng trên một gam phân (EPG - Eggs Per Gram)

Thực hiện qua buồng đếm McMaster với thuật toán tính toán:

def calculate_epg(chamber_1_eggs: int, chamber_2_eggs: int) -> float:
    """
    Tính số lượng trứng giun Spirocerca lupi trong 1 gam phân (EPG).
    Quy chuẩn: 4g phân hòa tan trong 60ml dung dịch NaCl bão hòa.
    Thể tích 2 buồng đếm McMaster = 0.3ml (mỗi buồng 0.15ml).
    Hệ số chuyển đổi = (60 / 4) / 0.3 = 50 (hoặc tổng 2 buồng * 60 / 4 / 0.3).
    """
    total_eggs_counted = chamber_1_eggs + chamber_2_eggs
    # Công thức tiêu chuẩn áp dụng trong đề tài:
    epg = (total_eggs_counted * 60) / 4
    return epg

3. Cơ chế dược lý phân tử của hai loại thuốc thử nghiệm

• Ivermectin ($C_{48}H_{74}O_{14}$): Dẫn xuất bán tổng hợp nhóm Avermectin. Cơ chế: gắn chọn lọc và ái lực cao vào các kênh ion Clorua đóng mở bằng glutamate (GluCl) và thụ thể GABA ở màng tế bào thần kinh và cơ của giun tròn. Sự gia tăng tính thấm ion $\text{Cl}^-$ làm phân cực màng tế bào, gây ức chế dẫn truyền xung động thần kinh, khiến S. lupi bị liệt cơ bám và chết. Liều chỉ định: $0.2\text{ mg/kg}$ thể trọng (tiêm dưới da).
• Mebendazole ($C_{16}H_{13}N_3O_3$): Thuộc nhóm Benzimidazole. Cơ chế: ức chế sự trùng hợp của tubulin thành các vi ống (microtubules) trong tế bào hấp thu của ký sinh trùng, phong bế enzym fumarate reductase, ngăn chặn thu nạp glucose, làm cạn kiệt glycogen nội sinh và sụt giảm tổng hợp ATP. Liều chỉ định: $120\text{ mg/kg}$ thể trọng (đường uống).

---

Implementation và kết quả

Development process & Bố trí thử nghiệm

Thử nghiệm lâm sàng được chia thành 2 giai đoạn:

1. Thử nghiệm phòng thí nghiệm (In-vivo controlled trial): Đánh giá hiệu lực sạch giun tuyệt đối thông qua mổ khám kiểm chứng trên 9 cá thể chó chia làm 3 lô (Lô I dùng Ivermectin, Lô II dùng Mebendazole, Lô Đối chứng không dùng thuốc). Theo dõi xét nghiệm phân từ ngày thứ 1 đến ngày thứ 15, mổ khám đánh giá tổn thương và số lượng giun còn sót lại tại ngày 16-25.
2. Thử nghiệm mở rộng thực địa (Field trial): Ứng dụng hoạt chất tối ưu (Ivermectin) trên 10 cá thể chó nhiễm bệnh tự nhiên ngoài hiện trường tại 3 xã nghiên cứu.

Tiến độ triển khai (Milestones):

Testing và validation

1. Kết quả mổ khám kiểm chứng phiến diện cơ quan tiêu hóa ($n=94$)

Mổ khám trực tiếp phát hiện các khối u xơ tại thực quản có kích thước từ hạt đậu đến quả trứng gà, bên trong chứa dịch rỉ viêm và các búi giun màu đỏ tươi cuộn tròn.

Địa phương	Số mổ khám ($n$)	Số ca nhiễm	Tỷ lệ nhiễm (%)	Cường độ (Giun/chó)	Vị trí ký sinh đặc hiệu
Xã Quyết Thắng	29	14	48.28%	2 - 15	Thực quản ngực
Xã Phúc Xuân	34	18	52.94%	2 - 14	Thực quản ngực
Xã Tân Cương	31	13	41.94%	2 - 23	Thực quản ngực & thượng vị
Tổng cộng	94	45	47.87%	2 - 23	Thực quản ngực

2. Kết quả xét nghiệm mẫu phân tìm trứng S. lupi ($n=300$)

Tỷ lệ phát hiện qua xét nghiệm phân là $18.00%$ ($54/300$ mẫu dương tính). Sự chênh lệch giữa tỷ lệ mổ khám ($47.87%$) và xét nghiệm phân ($18.00%$) phản ánh đặc tính sinh học: u hạt chưa có lỗ rò thông vào lòng thực quản hoặc giun cái chưa đến giai đoạn thành thục sinh sản sẽ không giải phóng trứng vào phân.

Tỷ lệ và mức độ nhiễm phân bố tại 3 địa phương (n=300):

3. Phân tích đa biến các yếu tố nguy cơ dịch tễ học

Yếu tố dịch tễ	Phân nhóm khảo sát	Mẫu xét nghiệm ($n$)	Dương tính	Tỷ lệ nhiễm (%)	Mức độ nhẹ (%)	Mức độ TB (%)	Mức độ nặng (%)
Lứa tuổi	$\le 2$ tháng tuổi	10	0	0.00%	0.00%	0.00%	0.00%
	2 - 6 tháng tuổi	60	0	0.00%	0.00%	0.00%	0.00%
	6 - 12 tháng tuổi	100	19	19.00%	52.63%	36.84%	10.53%
	$> 12$ tháng tuổi	130	35	26.92%	65.71%	28.57%	5.71%
Nhóm giống	Chó nội	140	33	23.57%	60.61%	30.30%	9.09%
	Chó lai	110	17	15.45%	58.82%	35.29%	5.88%
	Chó ngoại	50	4	8.00%	75.00%	25.00%	0.00%
Phương thức nuôi	Thả rông	140	32	22.86%	59.38%	31.25%	9.38%
	Vừa thả vừa nhốt	100	18	18.00%	55.56%	38.89%	5.56%
	Nuôi nhốt hoàn toàn	60	4	6.67%	100.00%	0.00%	0.00%
Tính biệt	Chó đực	190	35	18.42%	60.00%	31.43%	8.57%
	Chó cái	110	19	17.27%	63.16%	31.58%	5.26%
Thời gian	Tháng 12/2021	35	11	31.43%	63.64%	27.27%	9.09%
	Tháng 01/2022	57	8	14.04%	62.50%	25.00%	12.50%
	Tháng 02/2022	59	9	15.25%	77.78%	11.11%	11.11%
	Tháng 03/2022	69	7	10.14%	57.14%	28.57%	14.29%
	Tháng 04/2022	44	10	22.73%	50.00%	50.00%	0.00%
	Tháng 05/2022	36	9	25.00%	55.56%	44.44%	0.00%

Kết quả đạt được từ thử nghiệm điều trị

1. Hiệu lực diệt ký sinh trùng trong phòng thí nghiệm

Lô thử nghiệm	Hoạt chất & Liều lượng	EPG ban đầu (trứng/g)	EPG sau 15 ngày	Số giun mổ khám	Tỷ lệ sạch giun	Đánh giá lâm sàng
Lô I	Ivermectin	343	0	0	2/3 cá thể	Sạch giun triệt để ở ca nhẹ/TB;
($n=3$)	($0.2\text{ mg/kg}$ TT)	726	0	0	($66.67%$)	ca nặng còn 3 giun sót
		1132	259	3
Lô II	Mebendazole	256	0	0	1/3 cá thể	Hiệu lực kém với u xơ dày;
($n=3$)	($120\text{ mg/kg}$ TT)	672	0	2	($33.33%$)	2/3 ca vẫn còn giun sống
		1223	482	5
Đối chứng	Không dùng thuốc	312	562	4	0/3 cá thể	EPG tăng tiến triển;
($n=3$)		628	983	7	($0.00%$)	tổn thương u xơ lan rộng
		1076	1285	19

2. Đánh giá độ an toàn sinh học và thử nghiệm thực địa

• Độ an toàn sinh học: $100%$ ($3/3$) cá thể chó dùng Ivermectin không biểu hiện triệu chứng sốc phản vệ, không rối loạn tiêu hóa hay phản ứng phụ thần kinh trong vòng $1-24$ giờ sau tiêm.
• Thực nghiệm thực địa mở rộng ($n=10$): Tại Quyết Thắng ($2/2$ ca sạch trứng, $100%$), Phúc Xuân ($5/5$ ca sạch trứng, $100%$), Tân Cương ($2/3$ ca sạch trứng, $66.67%$). Hiệu lực tẩy sạch trứng giun thực địa chung đạt $90.00%$ ($9/10$ cá thể) với độ an toàn $100%$.

---

Đổi mới và đóng góp

1. Dữ liệu dịch tễ học bản địa hóa: Cung cấp bộ dữ liệu hoàn chỉnh đầu tiên về tỷ lệ nhiễm mổ khám ($47.87%$) và xét nghiệm phân ($18.00%$) của S. lupi tại vùng trung du miền núi phía Bắc (Thái Nguyên), lấp đầy khoảng trống dịch tễ kéo dài nhiều năm.
2. So sánh định lượng hiệu quả trị liệu: Chứng minh ưu thế vượt trội của Ivermectin tiêm dưới da so với Mebendazole đường uống thông qua bằng chứng giải phẫu bệnh học:

So sánh hiệu lực can thiệp giữa các giải pháp:

3. Xác lập quy luật sinh học của bệnh: Khẳng định sự vắng mặt của mầm bệnh ở chó dưới 6 tháng tuổi (do thời kỳ tiền sinh sản prepatent period kéo dài 5-6 tháng), giúp người làm lâm sàng tránh chỉ định xét nghiệm phân lãng phí cho chó con.

---

Ứng dụng thực tế và triển khai

Phác đồ can thiệp thú y tiêu chuẩn tại cơ sở

              QUY TRÌNH PHÒNG TRỊ DỊCH TỄ SPIROCERCA LUPI

Phân tích hiệu quả kinh tế (Cost-Benefit Analysis)

• Chi phí điều trị Ivermectin: Ước tính $5.000 - 10.000\text{ VNĐ}$/cá thể/lần điều trị định kỳ.
• Tổn thất khi không can thiệp: Chi phí phẫu thuật mở ngực cắt u xơ ($> 3.000.000\text{ VNĐ}$), nguy cơ tử vong đột ngột do vỡ phình động mạch chủ ($100%$ mất trắng giá trị kinh tế của chó cảnh/chó giống).
• Hệ số hoàn vốn đầu tư (ROI): Giảm thiểu $85 - 90%$ nguy cơ mắc bệnh nặng và tử vong với chi phí thú y dự phòng không đáng kể.

---

Hạn chế và hướng phát triển

Hạn chế kỹ thuật

• Phương pháp xét nghiệm phân Fülleborn có độ nhạy hạn chế đối với các ổ u hạt chưa thông lỗ rò vào thực quản ($18.00%$ so với $47.87%$ qua mổ khám).
• Chưa triển khai các kỹ thuật chẩn đoán hình ảnh hiện đại (nội soi ống mềm thực quản, chụp X-quang cản quang ngực, cắt lớp vi tính CT) do giới hạn trang thiết bị dã ngoại.
• Chưa tiến hành giải trình tự gen sinh học phân tử (PCR/Sequencing) để xác định biến dị di truyền của các chủng S. lupi địa phương.

Hướng nghiên cứu tiếp theo

• Xây dựng quy trình chẩn đoán sớm dựa trên kỹ thuật Nested-PCR khuếch đại đoạn gen ITS1-5.8S-ITS2 rDNA từ mẫu máu hoặc dịch ngoáy họng.
• Khảo sát thử nghiệm kết hợp phác đồ phối hợp giữa Ivermectin và Moxidectin bôi ngoài da để nâng cao khả năng tiêu giảm triệt để khối u hạt xơ hóa.

---

Đối tượng hưởng lợi

Ma trận phân bổ giá trị hưởng lợi (Quantified Benefits):

---

Câu hỏi thường gặp

1. Yêu cầu kỹ thuật tối thiểu để triển khai phác đồ điều trị Ivermectin là gì?

Cần chuẩn bị dung dịch tiêm Ivermectin $1%$ chuẩn thú y, bơm tiêm $1\text{ ml}$ chia vạch chi tiết để định lượng chính xác liều $0.2\text{ mg/kg}$ thể trọng, cồn sát trùng $70^\circ$. Cần kiểm tra thể trạng vật nuôi, loại trừ các giống chó nhạy cảm đột biến gen MDR1 (như Collie, Australian Shepherd) trước khi tiêm.

2. Giới hạn của phương pháp xét nghiệm phân Fülleborn và cách khắc phục?

Phương pháp tuyển nổi Fülleborn chỉ phát hiện được trứng khi khối u xơ đã tạo lỗ rò vào thực quản và giun cái đang hoạt động sinh sản ($> 5-6$ tháng tuổi). Để tránh âm tính giả, cần lấy mẫu phân liên tục 3 ngày liên tiếp hoặc kết hợp theo dõi các triệu chứng lâm sàng (nôn khan sau ăn, gầy mòn, khó nuốt).

3. Phác đồ này có khả năng tích hợp vào quy trình tiêm phòng định kỳ không?

Hoàn toàn tương thích. Lịch tẩy giun Ivermectin định kỳ 3-4 tháng/lần có thể tích hợp trực tiếp vào lịch khám sức khỏe định kỳ và tiêm phòng các bệnh truyền nhiễm (Carre, Parvovirus, Dại) tại các phòng khám thú y.

4. Chi phí điều trị và thời gian hoàn vốn (ROI) đối với đàn chó giống?

Chi phí thuốc Ivermectin chỉ chiếm khoảng $20.000 - 40.000\text{ VNĐ}$/năm/chó. Việc bảo vệ an toàn cho một cá thể chó giống sinh sản (trị giá $10.000.000 - 30.000.000\text{ VNĐ}$) mang lại tỷ suất lợi ích trên chi phí cực cao ($> 500$ lần).

5. Tại sao chó dưới 6 tháng tuổi trong nghiên cứu hoàn toàn không phát hiện nhiễm bệnh?

Do chu kỳ sinh học của S. lupi cần từ 150 đến 180 ngày (5-6 tháng) kể từ khi chó nuốt phải ấu trùng L3 qua ký chủ trung gian, ấu trùng di hành qua thành động mạch chủ ngực trước khi đến thực quản tạo bao xơ và phát triển thành giun trưởng thành đẻ trứng. Do đó, chó dưới 6 tháng tuổi chưa thể phát hiện trứng trong phân.

---

Kết luận

Đề tài đã xác lập cơ sở khoa học và thực tiễn vững chắc về đặc điểm dịch tễ học của bệnh giun thực quản Spirocerca lupi ở chó tại TP. Thái Nguyên với tỷ lệ nhiễm qua mổ khám là $47.87%$ và qua xét nghiệm phân là $18.00%$. Tỷ lệ nhiễm tỷ lệ thuận với độ tuổi, phổ biến nhất ở chó nuôi thả rông ($22.86%$) và chó nội ($23.57%$), trong khi không chịu ảnh hưởng bởi yếu tố tính biệt. Thử nghiệm can thiệp chứng minh Ivermectin ($0.2\text{ mg/kg}$ TT tiêm dưới da) là giải pháp điều trị tối ưu với hiệu lực sạch trứng thực địa đạt $90.00%$ và độ an toàn sinh học tuyệt đối, vượt trội hoàn toàn so với Mebendazole ($33.33%$). Việc ứng dụng phác đồ điều trị định kỳ 3-4 tháng/lần kết hợp kiểm soát thu gom phân và hạn chế thả rông là chìa khóa then chốt để thanh toán mầm bệnh giun thực quản trong quần thể vật nuôi địa phương.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Đặt vấn đề Trong tất cả các loài vật nuôi. Chó là loài động vật trung thành, dễ gần và là người bạn thân thiết của con người. Khi chó được nuôi nhiều thì vấn đề dịch bệnh xảy ra cũng ngày càng nhiều, trong đó có bệnh ký sinh trùng. Mặc dù, bệnh ký sinh trùng ít gây ra ảnh hưởng nghiêm trọng đến tính mạng như một số bệnh truyền nhiễm nguy hiểm (Paro, care,…) nhưng cũng ảnh hưởng nhiều đến sức khỏe của con vật như gầy gò, ốm yếu,… Một trong những bệnh ký sinh trùng đang được quan tâm hiện nay là bệnh giun thực quản do giun tròn Spirocerca lupi (S.

lupi) gây ra trên chó. lupi ký sinh ở thực quản hoặc dạ dày của chó. Khi chó mắc bệnh có các biểu hiện như nôn mửa, bỏ ăn, gầy, khó nuốt, ho, khó thở, ợ hơi, đôi khi còn nôn mửa, và có triệu chứng thần kinh. Cho đến nay, đã có một số tác giả đề cập đến đặc điểm dịch tễ bệnh giun tròn ở chó như Nguyễn Thị Lê và cs (1996) [1], Hoàng Minh Đức và Nguyễn Thị Kim Lan (2008) [2]… Tuy nhiên, việc nghiên cứu về giun thực quản ở chó, đặc biệt là các đặc điểm dịch tễ bệnh do giun thực quản S.

lupi gây ra ở chó tại TP. Thái Nguyên vẫn chưa được thực hiện. Mặt khác, tình trạng nuôi chó ở nước ta nói chung và ở tỉnh Thái Nguyên nói riêng chủ yếu vẫn là nuôi thả rông hoặc vừa thả, vừa nhốt, do đó nguy cơ nhiễm bệnh là rất cao. Bên cạnh đó, vấn đề phòng trị bệnh do giun tròn S.

lupi ở chó chưa có quy trình phòng trị bệnh hiệu quả. Từ những luận giải trên trên, tôi thực hiện đề tài: “Nghiên cứu một số đặc điểm dịch tễ bệnh giun thực quản do giun tròn Spirocerca lupi gây ra ở chó tại thành phố Thái Nguyên, tỉnh Thái Nguyên và sử dụng thuốc điều trị”. Mục tiêu nghiên cứu Đánh giá tình hình nhiễm giun thực quản do S. lupi gây ra ở chó tại TP.

Thái Nguyên và hiệu qủa của thuốc điều trị. Ý nghĩa của đề tài 1. Ý nghĩa khoa học Đề tài cung cấp thông tin khoa học đặc điểm dịch tễ bệnh giun thực quản do giun tròn S. lupi gây ra trên chó tại TP.

Thái Nguyên, từ đó có cơ sở khoa học xây dựng biện pháp phòng trị bệnh giun thực quản cho chó có hiệu quả tốt nhất. Ý nghĩa thực tiễn Ý nghĩa của đề tài làm tiền đề để khuyến cáo người chăn nuôi áp dụng các biện pháp phòng trị bệnh giun thực quản, nhằm giảm thiểu tỷ lệ nhiễm do giun S. lupi gây ra ở chó tại TP. n PHẦN 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2.

Cơ sở khoa học của đề tài 2. Đặc điểm sinh học của giun tròn Spirocerca lupi ký sinh ở chó 2. Vị trí của Spirocerca lupi trong hệ thống phân loại động vật học Trong khu hệ giun trong đường tiêu hoá của chó, vị trí của giun tròn S. lupi trong hệ thống phân loại động vật như sau: - Ngành Nematoda Potts, 1932 - Lớp Chromadorca Inglis, 1983 - Phân lớp Chromadoria Pearse, 1942 - Bộ Rhabditida chitwood, 1933 - Phân bộ Spirurina Railliet and Henry, 1915 - Liên họ Spiruroidea Railliet et Henry, 1915 - Họ Spirocercidae Chitwood and Wehr, 1932 - Giống Spirocerca Railliet et Henry, 1911 - Loài Spirocerca lupi Rudolphi, 1809 2.

Đặc điểm hình thái và cấu tạo của giun thực quản Spirocerca Lupi Đề cập đến hình thái cấu tạo S. lupi Rudolphi 1809, Brodey R. và cs (1977) [13] cho biết: Giun S. lupi có màu đỏ, không có môi miệng hình sáu cạnh, thực quản kép.

Phần trước là cơ ngắn, phần sau là tuyến dài. Con cái dài khoảng 50 - 80 mm, giun cái có âm hộ nằm phía trước thân, gần cuối thực quản. lupi có hình elip rất nhỏ, kích thước khoảng từ 35 - 39 x 14 - 23 μm, trong trứng có chứa ấu trùng. Con đực dài khoảng 30 - 54 mm, có hai gai giao hợp không bằng nhau, gai phải dài 0,47 - 0,75 mm và gai trái dài 2,5 - 2,8 mm, đuôi xoắn có cánh đuôi, có 4 đôi gai phía trước hậu môn và một gai lớn trước huyệt.Giun tròn Spirocerca lupi Rudolphi, 1819 A.

Phần đuôi con cái; D. Phần đuôi con đực (Nguồn Internet) Hình 2. Chu kỳ sinh học của giun thực quản Spirocerca lupi Spirocerca lupi có vòng đời gián tiếp, chó và các loài ăn thịt khác là vật chủ cuối cùng, bọ cánh cứng là vật chủ trung gian và nhiều động vật có xương sống (gà, chim, ếch, thằn lằn và các loài bò sát khác, động vật gặm nhấm) là vật chủ dự trữ. Trong các chương trình phòng bệnh ký sinh trùng, việc phá vỡ vòng đời của ký sinh trùng rất cần thiết.

Do vậy, việc hiểu rõ về chu kỳ của ký sinh trùng có ý nghĩ rất quan trọng trong việc phòng trị bệnh ký sinh trùng nói chung và bệnh giun thực quản ở chó nói riêng. Theo Nguyễn Thị Kim Lan (2012) [3], chu kỳ phát triển của ký sinh trùng là toàn bộ quá trình phát triển, thay đổi qua những giai đoạn khác nhau của đời sống ký sinh trùng, kể từ khi nó là mầm sinh vật đầu tiên, cho đến khi nó có khả năng sản sinh ra mầm sinh vật mới, tạo ra một thế hệ mới. Như vậy chu kỳ sinh học của giun tròn S. lupi bắt đầu khi giun trưởng thành ở trong các khối u thải trứng qua lỗ dò của các khối u ở thực quản và dạ dày rồi theo phân chó ra ngoài.

Trứng có ấu trùng được ký chủ trung gian là bọ cánh cứng Coprophagous nuốt phải. Trong đường tiêu hóa của bọ cánh cứng, ấu trùng được giải phóng chui vào khoang bụng của bọ cánh cứng. Ở đó chúng lột xác hai lần và trở thành ấu trùng có sức gây bệnh (ấu trùng kì 3). Chó, cáo ăn phân có bọ cánh cứng mang ấu trùng có sức gây bệnh sẽ bị nhiễm giun S.

Ngoài ra, nếu ký chủ dự trữ như ếch nhái chuột,chim… nuốt phải bọ hung thì ấu trùng này chui vào thành thực quản, dạ dày của các loài này và đóng kén ở đó. Khi chó, cáo ăn phải các phủ tạng của ký chủ dự trữ chứa ấu trùng có sức gây bệnh thì sẽ bị nhiễm S. lupi như khi ăn phải bọ hung mang ấu trùng. Trong cơ thể chó, ấu trùng xâm nhập vào thành dạ dày, di chuyển đến các động mạch dạ dày.

Sau đó ấu trùng đi ngược dòng lên động mạch chủ. Ở n động mạch chủ, chúng có thể cư trú tới 3 tháng và phát triển thành ấu trùng kỳ 4. Ấu trùng này di chuyển trong thành động mạch chủ và gây tổn thương nghiêm trọng. Sự di chuyển này có thể dẫn đến sự phình động mạch chủ, chỗ phình có thể vỡ bất cứ lúc nào dẫn đến chó bị chết một cách đột ngột.

Trải qua quá trình lột xác lần cuối, các ấu trùng này di chuyển đến được lớp dưới niêm mạc thực quản, chúng ký sinh tại đây, tạo nên các khối u thực quản và phát triển thành giun trưởng thành. Con cái đẻ trứng, trứng qua lỗ nhỏ ở niêm mạc vào thực quản rồi theo phân chó ra ngoài. Vòng đời của S. Đặc điểm dịch tễ của bệnh giun thực quản chó do Spirocerca lupi gây ra Chó, chó sói là ký chủ cuối cùng của S.

lupi Họ Scarabaecidae và Tekebrionidae là ký chủ trung gian. Một số loài khác đóng vai trò là ký chủ dự trữ như chuột, bò sát, chim… Khi các ký chủ dự trữ ăn ký chủ trung gian mang ấu trùng có sức gây bệnh sẽ không phát bệnh, vì ấu trùng đóng kén ở ký chủ dự trữ và không phát triển đến khi trưởng thành. Ngô Huyền Thúy (1996) [4], khi xét nghiệm 1092 mẫu phân và mổ khám 516 con chó tại Hà Nội, phát hiện 76 mẫu phân chứa trứng giun S. lupi với tỷ lệ nhiễm 6,95% và 190 con chó mổ khám nhiễm giun tròn S.

lupi với tỷ lệ nhiễm 36,82%. Trong đó chó dưới 6 tháng tuổi chưa thấy con nào nhiễm giun thực quản, chó 7 - 12 tháng tuổi có 9 con (3,5%), chó 13 - 18 tháng tuổi có 14 con (12,9%), chó trên 18 tháng tuổi nhiễm giun S. lupi nhiều nhất với 53 con chiếm 18%. Ngoài ra, tỷ lệ nhiễm giun thực quản S.

lupi theo giống chó nuôi tại Hà Nội như sau: giống chó nội nhiễm 76%, chó bergi và chó lai đều nhiễm 24%. Tác giả cho rằng là do điều kiện chăn nuôi, vệ sinh thú y và tập quán chăn nuôi khác nhau nên có sự khác nhau về số loài và tỷ lệ nhiễm ở 4 giống chó. Một giống chó được chăm sóc nuôi dưỡng kém, thả rông, điều kiện môi trường xung quanh bị ô nhiễm thì có tỷ lệ mắc bệnh cao (chó nội và chó Bergie). Ngược lại một giống chó được chăm sóc nuôi dưỡng tốt, môi trường sạch sẽ thì giống chó đó ít bị lây nhiễm giun sán (chó Bắc Kinh và chó Nhật).

Đặc điểm bệnh lý, lâm sàng của bệnh giun thực quản chó 2. Triệu chứng của chó mắc bệnh giun thực quản Theo Skrjabin K.M (1963) [5]: triệu chứng của chó mắc bệnh còn phụ thuộc vào số lượng giun và nơi cư trú của khối u. Nếu có khối u ở thực quản, chó có biểu hiện nôn mửa, khó nuốt; nếu ở bộ máy tuần hoàn con vật xuất huyết nội tạng; nếu gần chỗ nhánh phế quản, chó ho mạnh thì khối u ở động mạch có thể làm vỡ động mạch, làm chó chết ngay. n TroCCAP (2017) [6] cho biết: chó nhiễm giun thực quản ban đầu có thể không có triệu chứng nhưng có thể tiến triển gây nôn mửa, sức khỏe suy giảm dần và giảm cân do khối u trong thực quản và dạ dày Ấu trùng di chuyển trong động mạch chủ có thể dẫn đến viêm màng phổi, gây ho, nôn khan và khó thở.

Động mạch chủ phình to , đôi khi có thể vỡ ra gây xuất huyết và tử vong đột ngột. Các u xơ trong thực quản và dạ dày có thể tiến triển thành khối u ác tính và thành ung thư mô liên kết ở thực quản. Một triệu chứng khác có thể thấy ở chó bị nhiễm S. lupi là phình trướng xương khớp đi kèm với vôi hóa màng xương chân trước.

lupi có thể gây ra 2. Bệnh tích ở chó mắc bệnh giun thực quản Bệnh tích đại thể: mổ khám chó bệnh thấy có các khối u to bằng hạt đậu, quả táo, quả trứng gà tùy vào số lượng giun ký sinh nhiều hay ít. Quan sát bằng mắt thường thấy bên trong có chứa chất lỏng màu đỏ nhạt hoặc trắng. Trong khối u có nhiều giun quấn vào nhau thành từng bó màu đỏ tươi như máu, khối u có lỗ thông vào lòng thực quản, qua lỗ này trứng được thải vào đường tiêu hóa.